Τα «παραθυράκια» για ένα γεύμα στο Ραμαζάνι

Μπορεί οι επιχειρηματίες της Κωνσταντινούπολης να κάνουν πρώτοι άνοιγμα σε
Ελλάδα και Ευρώπη μετά το «καλό κλίμα» που διαμορφώθηκε στη Σύνοδο του
Ελσίνκι, όμως και οι επιχειρηματίες της Ανατολής δεν κάθονται με σταυρωμένα τα
χέρια. Από τη μια οι πανίσχυρες εταιρείες, που τα γραφεία τους ­ όπως του
Σαρίκ Ταρά ­ έχουν θέα στον Βόσπορο κι από την άλλη οι «φτωχοί συγγενείς» της
Ανατολής. Όμως η «γκρίνια» των τελευταίων, που βλέπουν την ανάπτυξη να γέρνει
μονομερώς στη χώρα τους, μεταφράζεται όλο και περισσότερο σε αμφισβήτηση της
ευρωπαϊκής προοπτικής. «Οι Τίγρεις της Ανατολής θα σώσουν τη χώρα», λέει ο
Ερμπακάν προσπαθώντας να βάλει στο παιχνίδι και τους χρηματοδότες του
πολιτικού Ισλάμ και ποντάροντας στη δυσαρέσκεια της Ανατολής. Όμως όσο κι αν η
Ανατολή προσπαθεί να προσεγγίσει τη Δύση, σε μια πόλη 300.000 κατοίκων όπως το
Ερζερούμ, οι αντιθέσεις είναι αισθητές σε κάθε βήμα. Ο επισκέπτης δεν θα βρει
ούτε… ένα εστιατόριο ανοιχτό κατά τη διάρκεια του Ραμαζανιού. Εκτός από το
Μπέργκερ Κινγκ, που έχει κάτι σαν διπλωματική ασυλία υπό αμερικάνικη σημαία! Ο
ίδιος επισκέπτης στην Κωνσταντινούπολη, ούτε καν αντιλαμβάνεται τη διαφορά.
Όμως τη βιώνουν καθημερινά οι 2.000 εσωτερικοί μετανάστες που περνούν τη
γέφυρα του Βοσπόρου αναζητώντας δουλειά και μια καλύτερη τύχη. Είναι όλοι όσοι
ζουν στις παραγκουπόλεις χωρίς δίκτυο ύδρευσης και αποχέτευσης, πολύ μακριά
από την πλατεία Ταξίμ και τα ακριβά ξενοδοχεία.

Έχει πάει τρεις η ώρα, το μεσημέρι, και μια ζεστή σούπα στριφογυρίζει ως
ιδέα μόνιμα πλέον στο μυαλό. Το Ερζερούμ, χτισμένο στη σκιά του όρους Αραράτ,
κάποτε τόπος εξόντωσης ανεπιθύμητων με τάγματα εργασίας για Αρμένιους και
Έλληνες, σήμερα μια πόλη βιομηχανικά παροπλισμένη, σεισμικά επικίνδυνη και
οικονομικά απόλυτα εξαρτημένη από την ύπαρξη των φοιτητών και των στρατιωτών,
είναι κρύο και λασπωμένο.

Μπέργκερ Κινγκ. «Όλα καλά;» ρωτάει ο φαντάρος που έχει την τύχη να φυλάει σκοπιά έξω από το φαστ φούντ κι όχι στο χιονισμένο στρατόπεδο

Με τον Αλπέρ, ο οποίος τραβάει σαν μαγνήτης την προσοχή ανδρών και γυναικών
(ακόμη και πίσω από τη μαντίλα αντιλαμβάνεσαι την κίνηση των ματιών!) έτσι
όπως είναι εξοπλισμένος με τα τελευταία μοντέλα τηλεφακών και φωτογραφικών
μηχανών, δοκιμάζουμε την τύχη μας στο τέταρτο εστιατόριο της Τζουμχουριέτ
Τσαντεσί. Ματαίως. Κι αυτό κλειστό. Σήμερα πρέπει να έχει μείον δύο και πέφτει
χιόνι. Παρ’ όλα αυτά η αγορά είναι γεμάτη. Γυναίκες με κατάμαυρες μαντίλες
ψωνίζουν φρούτα και λαχανικά και άνδρες βγαίνουν κρατώντας τις χαρακτηριστικές
πλατιές λαγάνες από τους φούρνους.

Πάγκοι με αράπικα φιστίκια και φουντούκια, βουνά τα εσπεριδοειδή, κουνέλια και
κομμάτια βοδινού στα κρεοπωλεία, και θελκτικές βιτρίνες με προφιτερόλ και
σερμπέτια αφήνουν τους πάντες ασυγκίνητους.

Κανείς δεν βάζει μπουκιά στο στόμα του πριν από τη δύση του ηλίου. Κι όχι μόνο
φαγητό. Ούτε νερό ούτε τσιγάρο, σύμφωνα με τις επιταγές του Κορανίου, που σε
αυτό το κομμάτι της Τουρκίας τηρούνται ευλαβικά.

Δύο επιλογές

Ακόμα κι εδώ όμως, σε αυτή την κατά 95% ισλαμική πόλη, η οποία είναι δίπλα στα
σύνορα με το Αζερμπαϊτζάν και απέχει δύο ώρες με το αεροπλάνο από την
ευρωπαϊκή Τουρκία (οι ψηφοφόροι στις τελευταίες δημοτικές εκλογές είχαν να
διαλέξουν μεταξύ του ακροδεξιού και του ισλαμιστή υποψήφιου), υπάρχουν τα
«παραθυράκια». Δύο επιλογές έχει για να φάει ένας αλλόθρησκος στο Ερζερούμ.
Στα πολυτελή ξενοδοχεία του χιονοδρομικού κέντρου που είναι κατάμεστα από
γκρουπ Ρώσων, Ολλανδών και Τούρκων ή να γνωρίζει την ύπαρξη του ενός και
μοναδικού ανοιχτού εστιατορίου στην πόλη, που δεν είναι άλλο από το γνωστό
«Burger King»! Βγαίνει «κορόνα» και πάμε στο δεύτερο.

Φρουρά οι φαντάροι

Στο Μπεγιατίτ, λίγο πιο μακριά από την Αγία Σοφία, απλώνεται το παζάρι γι’ αυτούς που βλέπουν την Ευρώπη στον χάρτη

Είναι καινούργιο και γυαλιστερό. Δεν διαφέρει και πολύ από τα γνωστά ανά την
υφήλιο φαστφούντ. Μόνο, ίσως, λιγάκι καλύτερα φυλασσόμενο. Βρίσκεται
προφυλαγμένο σε ένα περιφραγμένο χώρο μαζί με το τριών «Μ»-Μιγκρός (ο αριθμός
των «Μ» υποδηλώνει το μέγεθος των πολυκαταστημάτων του Τούρκου μεγιστάνα Ραμί
Κοτς).

Έξω από την είσοδο του πάρκινγκ υπάρχει το δωματιάκι για τους φύλακες. Και τα
δύο αυτά σύμβολα του τουρκικού «ανήκομεν εις την Δύση» όμως φαίνεται πως ακόμα
χρειάζονται ειδική προστασία.

Γι’ αυτό ένα… ΡΕΟ με στρατιώτες βρίσκεται επίσης στο πάρκινγκ με τους
φαντάρους να κοιτάζουν μέσα από το χιόνι τους πελάτες του «Μιγκρός» που
βγαίνουν φορτωμένοι με τις σακούλες.

«Χρειάζονται για ασφάλεια», απαντά ο Αλπέρ, αφού ρωτάει τους φύλακες που
βρίσκονται στο δωματιάκι στην είσοδο του πάρκινγκ. «Όσο να ‘ναι, ένα τόσο
μεγάλο κατάστημα και το “Μπέργκερ Κινγκ” είναι στόχοι. Δεν αγαπούν όλοι το
δυτικό τρόπο ζωής βλέπεις», εξηγεί ο γαλλόφωνος Τούρκος φωτορεπόρτερ που
παρακολουθεί με ενδιαφέρον όσο κι ο Έλληνας όσα συμβαίνουν τριγύρω. Η σούπα
αντικαθίσταται από τσίζμπεργκερ και patates. Στο φαγητό τα γαλλικά μένουν στην
άκρη, αφού ελληνικά και τουρκικά έχουν περισσότερες ομοιότητες! Ο Αλπέρ
φωτογραφίζει τους στρατιώτες, οι οποίοι φυλάνε βάρδιες της μίας ή των δύο ωρών
έξω από το άδειο «Μπέργκερ Κινγκ». Ένας φαντάρος κάτι ρωτάει στο ταμείο, ενώ
μια παρέα ανδρών με κουστούμια απολαμβάνει χάμπουργκερ. «Σίγουρα είναι ξένοι
όπως εμείς». Έξω χιονίζει και ο ουρανός είναι μονίμως καπνισμένος από τις
ξυλόσομπες που χρησιμοποιούν ακόμα χιλιάδες σπίτια για θέρμανση…

Ο Ελίας Αλάζ δεν χαμογέλασε ούτε μία φορά στους δύο άγνωστους που του ζήτησαν
δωμάτιο! Τι ήρθαν να κάνουν μια Ελληνίδα δημοσιογράφος κι ένας Τούρκος
φωτορεπόρτερ σε μια πόλη σαν το Ερζερούμ; Ακόμα και Τούρκοι φωτογράφοι σπάνια
έως ποτέ εμφανίζονται εδώ. Εξάλλου και για τον ίδιο είναι η πρώτη φορά που
επισκέπτεται την Ανατολή της χώρας του.

Κι ως εκπρόσωπος μιας επαγγελματικής τάξης όχι και τόσο δημοφιλούς ­ «γιατί
σκοτώνουν τους δημοσιογράφους στην Τουρκία; Ρωτήστε τους πολιτικούς καλύτερα»,
όπως θα πει η αδελφή του δολοφονηθέντος διευθυντή της «Χουριέτ» Τσετίν Εμέτς,
επίσης δημοσιογράφος κ. Λεϊλά Τανσάνογλου ­ ένιωσε αμέσως το διεισδυτικό
βλέμμα του υπαλλήλου στη ρεσεψιόν, ο οποίος τον κοίταξε ως εξίσου «ύποπτο» την
ημέρα της άφιξης.

Με επιφυλάξεις

Στο δρόμο. Τι θέλουν σ’ αυτή την πόλη οι ξένοι;

Ο ρεσεψιονίστ περιεργάζεται το ελληνικό διαβατήριο και την τουρκική ταυτότητα.
Την επομένη θα ανακαλύψει μόνος του τον λόγο της επίσκεψής μας, μιλώντας
μάλιστα άνετα αγγλικά επιπέδου «λόουερ» και χαμογελώντας ιδιαίτερα φιλικά για
πρώτη φορά.

Ζει έναν χρόνο στο Ερζερούμ, μόλις τελείωσε τη σχολή Τουριστικών Επαγγελμάτων
και κάνει την πρακτική του ανυπομονώντας να τελειώσει γρήγορα για να δουλέψει
στο Κουσάντασι.

Μετά τη «στάση της Ελλάδας στον σεισμό, μας βλέπει διαφορετικά, πιο πολύ
φίλους. Μόνο που χθες ήταν παράξενο όπως ήρθαμε ξαφνικά, χωρίς προειδοποίηση,
στο ξενοδοχείο, γι’ αυτό δεν μίλησε αγγλικά».

Οι «Τίγρεις» της οικονομικής ανάπτυξης

Στις φτωχικές γειτονιές της Κωνσταντινούπολης (επάνω) και στους δρόμους του Ερζερούμ βρίσκει γόνιμο έδαφος ο λόγος του ισλαμιστή Ερμπακάν

Ο πληθωρισμός στην Τουρκία σήμερα έχει μειωθεί. Από 80% σε περίπου 65%. Όλοι
πληρώνονται σε εκατομμύρια, αλλά ελάχιστοι δείχνουν ευχαριστημένοι γι’ αυτό.
Τα μηχανάκια στα βενζινάδικα «κόβουν» τα τελευταία τρία μηδενικά του
πληθωριστικού νομίσματος, όμως οι επιφανείς επιχειρηματίες της Τουρκίας, όπως
ο Σαρίκ Ταρά, της κατασκευαστικής ΕΝΚΑ, με 4 εκατ. δολάρια επενδυτικό
πρόγραμμα για την επόμενη τριετία και δουλειές σε 20 χώρες της Ασίας, Μέσης
Ανατολής και Αφρικής, δηλώνουν αισιόδοξοι για την πορεία της οικονομίας.

«Θα είμαστε έτοιμοι πριν από το 2004» δηλώνει με σιγουριά ο κ. Τάρα. Οι
επιχειρηματίες της Δύσης μπορεί να βλέπουν τα πράγματα με τη δική τους ματιά,
όμως δεν είναι καθόλου σίγουρο ότι έτσι αισθάνονται σε όλη την έκταση της
χώρας. Κι όσο πιο ανατολικά τόσο διαφορετικοί οι κανόνες. Εκεί κυριαρχούν
πολιτικοί όπως ο Νεσμετίν Ερμπακάν. «Η αρνητική πολιτική, τα μέσα πληροφόρησης
και οι επενδύσεις ευθύνονται για τα σημερινά προβλήματα της Τουρκίας» δήλωσε
πρόσφατα σε συνέδριο του Συνδέσμου «Οι Τίγρεις της Ανατολής» (ASKON).
Πρόκειται για έναν όμιλο επιχειρηματιών οι οποίοι δραστηριοποιούνται σε πόλεις
όπως η Κόνια και το Κεϊσερί, το οποίο εκτός από τους ισλαμιστές είναι
φημισμένο για τον πρώτης ποιότητας παστουρμά (!). Σύμφωνα με τους πολιτικούς
αναλυτές, οι επιχειρήσεις τους αποτελούν το περίφημο «ισλαμικό κεφάλαιο» και
είναι ενισχύουν οικονομικά το πολιτικό Ισλάμ στην Τουρκία. Ο Ερμπακάν, του
οποίου το κόμμα έχει αποκλειστεί από τις εκλογές, χρησιμοποίησε στην ίδια
ομιλία επιχειρήματα του τύπου «οι επιφανείς επιχειρηματίες θέλουν όλο τον
πλούτο της χώρας για τα δικά τους συμφέροντα, γεγονός που δημιουργεί ανισότητα
στην κατανομή του εισοδήματος» και φράσεις όπως «ο φόρος που μαζεύεται από 65
εκατομμύρια φορολογουμένους επιστρέφει στις τσέπες 65 οικογενειών, οι οποίες
δανείζουν την κυβέρνηση έναντι ιδιαίτερα υψηλών τόκων». Επιχειρήματα τα οποία
έχουν μεγάλο αντίκτυπο σ’ ένα μεγάλο κομμάτι του πληθυσμού της σημερινής
Τουρκίας το οποίο δεν έχει την οικονομική δυνατότητα να πάει σχολείο, ζει σε
πόλεις με 75% ανεργία ή στη γειτονιά Ντουλάπ-Ντερί στην Κωνσταντινούπολη,
χωρίς δίκτυο ύδρευσης και ιδιαίτερα δύσκολες συνθήκες ζωής, στα όρια της
εξαθλίωσης. Είναι οι ίδιοι άνθρωποι που συνωστίζονται στα κτίρια-εφιάλτες στα
προάστια της Κωνσταντινούπολης, ψωνίζουν τα ρούχα τους από αγορές
μεταχειρισμένων όπως αυτή στο Σουλτάν Αχμέτ κατά τη διάρκεια του Μπαϊράμ,
εκπαιδεύουν τα παιδιά τους να απλώνουν το χέρι στους τουρίστες του Ταξίμ,
αγνοούν οποιαδήποτε έννοια αντισύλληψης και «δεν θα παρατηρούσε κανείς την
έλλειψή τους», αν ένα πεινασμένο λιοντάρι τούς καταβρόχθιζε σ’ ένα δρόμο της
Άγκυρας… (σύμφωνα με ένα δημοφιλές τουρκικό ανέκδοτο).

Το… κοκορέτσι που φοβήθηκε την Ευρώπη

Το κοκορέτσι. «Μαζί θα πολεμήσουμε στην Ευρώπη, αυτοί δεν καταλαβαίνουν», λέει ο ιδιοκτήτης ψησταριάς – καροτσάκι

Την τελευταία εβδομάδα του Ραμαζανιού, 1.100 χιλιόμετρα δυτικά του Μπέργκερ
Κινγκ, έξω από το Μακ Ντόναλντ, που βρίσκεται στο Μπεγιαζίτ Τζαμί της
Κωνσταντινούπολης, υπάρχει μόνο η στάση του τραμ. Κανέναν δεν φαίνεται να
απασχολεί ιδιαίτερα ούτε το Ραμαζάνι, ούτε η ασφάλεια!

Πολύ περισσότερο την Παρασκευή 7 του Γενάρη, που ο δήμαρχος έδωσε άδεια στους
μικροπωλητές να στήσουν τους πάγκους τους εξαιτίας της γιορτής. Σ’ αυτή την
υποβαθμισμένη γειτονιά, δέκα λεπτά περπάτημα από την Αγία Σοφία, σήμερα
γίνεται πανικός. Κι ας βρέχει. Μέσα σε μια λίμνη λάσπης, χιλιάδες άνθρωποι
έχουν σπεύσει να ψωνίσουν στο παζάρι, κυρίως ρούχα και παπούτσια «μαϊμούδες»,
από αυτά που μόνο στις βιτρίνες του ακριβού Μπεσικτάς μπορούν να χαζέψουν. Η
διαφορά είναι ότι εδώ μπορούν ν’ αγοράσουν κιόλας… Η βροχή συνεχίζεται. Οι
μοναδικοί που την αγνοούν είναι ένα ερωτευμένο ζευγάρι που απολαμβάνει τη
συζήτηση σ’ ένα παγκάκι. Η κοπέλα φοράει μαντίλα και κρατάει αποστάσεις από
τον αγαπημένο της. Στους πάγκους των μικροπωλητών εκατοντάδες χέρια
ανασκαλεύουν μεταχειρισμένα, φθηνά ρούχα. Η ευρωπαϊκή προοπτική της χώρας
μάλλον τρομάζει τον μερακλή ιδιοκτήτη της υπαίθριας ψησταριάς. Δέχεται να
φωτογραφηθεί ευχαρίστως για «τους Έλληνες που μας βοήθησαν στους σεισμούς» και
μας προτρέπει να μην υποκύψουμε στον «εκβιασμό των Βρυξελλών που δεν έχουν δει
ποτέ κοκορέτσι στη ζωή τους». Κόβει με επιδέξιες κινήσεις ένα μεγάλο κομμάτι
από τη σούβλα, το τεμαχίζει σε κομματάκια στο ξύλο και μ’ αυτό γεμίζει μισή
φραντζόλα ψωμί! «Αυτό είναι δικό μας, όχι τα χάμπουργκερ που πουλάνε εκεί.
Αυτό πρέπει να κρατήσουμε» λέει δείχνοντας προς την πλευρά του Μακ Ντόναλντ.
Κάτι μας θυμίζουν όλ’ αυτά. Μήπως την Ελλάδα στην εποχή του «Είσαι στην ΕΟΚ ­
Μάθε για την ΕΟΚ»; Η φωνή της 20χρονης φοιτήτριας που ανακαλύπτει τον
παγκόσμιο κυβερνοχώρο σ’ ένα από τα Ίντερνετ- Καφέ του μακρινού Ερζερούμ και
ανησυχεί ιδιαίτερα «για την απώλεια των δικών μας χαρακτηριστικών», ενώνεται
με αυτή του υπαίθριου ψήστη κοκορετσιού. Ο τελευταίος μπορεί να ανήκει στο 68%
των συμπατριωτών του (σύμφωνα με πρόσφατα δημοσιευμένο γκάλοπ στην Τουρκία) οι
οποίοι λένε «ναι» στην Ευρώπη, όμως βρίσκει ν’ αγγίζει περισσότερο την
καθημερινότητά του η τύχη του κοκορετσιού παρά η συμμετοχή της χώρας του στο
Ευρωκοινοβούλιο. Όμως και η 20χρονη Ντενέτ χάνει γρήγορα τον ενθουσιασμό της
με την προοπτική να δει τη χώρα της ισότιμο μέλος του ευρωπαϊκού κλαμπ, όταν
έρχονται στο μυαλό της «οι αυξήσεις στα τσιγάρα, τα τηλέφωνα και τα εισιτήρια
σε λεωφορεία και τρένα» και οι αμφιβολίες για το πόσο θα καλυτερεύσουν οι
καθημερινές συνθήκες της ζωής της. «Ακόμα δεν μπήκαμε και τα τσιγάρα πήγαν από
500.000 λίρες σε 800.000. Επίσης είπαν πως το τηλέφωνο θα αυξηθεί 30%. Λένε
βέβαια ότι θα αυξηθούν και οι μισθοί, αλλά μου φαίνεται πως αυτό θ’ αργήσει»
επισημαίνει η Ντενέτ . Αντιθέτως, για τη Λεϊλά Τανσάνογλου, αρθρογράφο της
«Τζουμχουριέτ» ούτε η επικοινωνία, ούτε οι τιμές στα εισιτήρια των λεωφορείων
αποτελούν πρόβλημα. Η ίδια, όπως και οι περισσότεροι Τούρκοι διανοούμενοι οι
οποίοι εξέφρασαν τις απόψεις τους μέσω του Τύπου το διάστημα μετά το Ελσίνκι,
μιλούν για «επαναπροσδιορισμό» της χώρα τους. «Χρειάζεται να κάνουμε
ουσιαστικά βήματα εκδημοκρατισμού, να κατοχυρώσουμε τα ανθρώπινα δικαιώματα,
να αντικαταστήσουμε μεγάλο κομμάτι της νομοθεσίας. Αυτή είναι η ευκαιρία της
Τουρκίας τώρα».