Η Κομισιόν σε… ασκήσεις επιστημονικής φαντασίας

Τι συμβαίνει όταν ένας θεσμός συνδυασμένος με ό,τι το πιο τεχνοκρατικό ­
για να μην πούμε βαρετό ­ όπως η Κομισιόν, το ένα από τα δύο ανώτερα όργανα
της Ευρωπαϊκής Ένωσης, αποφασίζει να επιδοθεί στη… λογοτεχνία; Και, μάλιστα,
στο είδος της επιστημονικής φαντασίας;

Σε μια πρώτη φάση, προκύπτει ένα έργο υπό τον τίτλο «Πέντε σενάρια για την
Ευρώπη του 2010» ­ το πόνημα εκλεκτών επιστημόνων, διαφόρων ειδικοτήτων, με
επικεφαλής τους Ζιλ Μπερτράν, Άννα Μιχάλσκι και Λούτσιο Ρεντς, στο πλαίσιο της
Forward Studies Unit της Ευρωπαϊκής Επιτροπής.

Οι άνθρωποι αυτοί επί δύο χρόνια αντήλλαξαν σκέψεις και επιχείρησαν μια
«προβολή στο μέλλον» των υπαρχουσών τάσεων στην κοινωνία, την οικονομία και
την πολιτική της Ευρώπης. Όπως λένε, κανένα από τα σενάρια δεν είναι εντελώς
μαύρο ή εντελώς ροζ ­ όλα έχουν θετικά και αρνητικά. Παρ’ όλα αυτά, δεν
αντιστάθηκαν στον πειρασμό να «διανθίσουν», κατά περίπτωση, τα σενάρια με
εφιαλτικές σκηνές, αντάξιες της λογοτεχνικής γραφής του Έρικ φον Ντένινκεν.
Στις προθέσεις των συντακτών θα μπορούσε κανείς να συμπεριλάβει το… σήμα
κινδύνου: προειδοποιούν, ουσιαστικά, τους αρμόδιους στα διάφορα κέντρα λήψης
αποφάσεων για την περίπτωση που δεν δώσουν σημασία σε φαινόμενα του σήμερα ­
το χάσμα πλούσιων και φτωχών, την καταστροφή του περιβάλλοντος, τις
περιφερειακές συγκρούσεις, την παγκοσμιοποίηση των αγορών, τον καταναλωτισμό,
τον ατομισμό και άλλα ων ουκ έστι αριθμός.

Η πρωτοτυπία της παρουσίασης έγκειται στο γεγονός ότι οι επιστήμονες γράφουν
σαν να είμαστε ήδη στο 2010 ­ και περιγράφουν τις πέντε εκδοχές ζωής που μας
περιμένουν. Λεπτομέρεια: κανένα από τα πέντε σενάρια δεν προβλέπει τη
διατήρηση του σημερινού κράτους πρόνοιας…

Σενάριο Α:

Ο θρίαμβος των αγορών

Πρόκειται ουσιαστικά για τον θρίαμβο του θατσερισμού μετά τη Θάτσερ. Ο
Αμερικανός πρόεδρος από το βήμα της γενικής συνέλευσης του ΟΗΕ διακηρύσσει ότι
ο 21ος αιώνας είναι «ο θρίαμβος του εμπορίου επί του πολέμου». Οι ανεπτυγμένες
χώρες έχουν επιστρέψει σε συνθήκες πλήρους απασχόλησης. Βοηθούμενη από την
τεχνολογία, η παραγωγικότητα έχει επιστρέψει, ακόμη και σε τομείς όπου υπήρχε
στασιμότητα. Με ελάχιστες εξαιρέσεις, όλα τα κράτη του κόσμου έχουν ασπασθεί
τις αρχές του ελεύθερου εμπορίου και έχουν απεμπλακεί από την οικονομική
δραστηριότητα, την οποία αφήνουν πλήρως στα χέρια της αγοράς. Η Ευρώπη έχει
ακολουθήσει την τάση αυτή, εγκαταλείποντας τις υπερβολικές κοινωνικές δαπάνες
του παρελθόντος και τις κρατικές παρεμβάσεις. Η οικονομία της είναι πλέον
εφάμιλλη των ΗΠΑ ­ το μοντέλο των οποίων αντιγράφει. Οι ανισότητες και ο
κοινωνικός αποκλεισμός έχουν αυξηθεί, αλλά παραμένουν σε «ανεκτά» επίπεδα,
όπως μαρτυρεί και η απουσία μαζικών διαδηλώσεων.

Η στροφή συντελείται μεταξύ 2003 και 2005, όταν οι Ευρωπαίοι ψηφοφόροι ­ οι
οποίοι δίδουν όλο και μεγαλύτερη σημασία στο χρήμα στην καθημερινή ζωή ­
παραδίδουν την εξουσία σε μια νέα γενιά πολιτικών, οι οποίοι προχωρούν στη
διάλυση του κράτους πρόνοιας, παρά τις τεράστιες αντιδράσεις. Η αγορά εργασίας
απελευθερώνεται, οι παροχές για τους ανέργους καταργούνται και οι μισθοί
διαμορφώνονται σε δυσθεώρητα επίπεδα για τους εξειδικευμένους και σε επίπεδα
πείνας για τους ανειδίκευτους ­ η ανεργία όμως παύει να υπάρχει.

Νοσοκομεία, σχολεία και άλλες μορφές του κοινωνικού κράτους ιδιωτικοποιούνται,
οι κρατικές δαπάνες περιορίζονται σημαντικά ­ και ο ρόλος του κράτους
περιορίζεται ουσιαστικά στη Δικαιοσύνη και τη Δημόσια Τάξη. Κάποιοι εκφράζουν
ανησυχίες για τις μακροπρόθεσμες επιπτώσεις ­ για παράδειγμα, κανένα έργο
υποδομής δεν πραγματοποιείται εάν απαιτεί δημόσια χρηματοδότηση.

Με τη Ρωσία και την Κίνα να ακολουθούν σταδιακά τον ίδιο δρόμο, φαίνεται πλέον
ορατή η δημιουργία μιας παγκόσμιας ζώνης ελεύθερου εμπορίου. Όμως, πέρα από
τις ανισότητες που αυξάνουν στον ανεπτυγμένο κόσμο, η κατάσταση των έξι
δισεκατομμυρίων πολιτών του υπανάπτυκτου κόσμου παραμένει ακριβώς εκεί που
ήταν πριν από τριάντα χρόνια.

Σενάριο Β:

Τα εκατό λουλούδια

Είναι το σενάριο της κατάρρευσης των κεντρικών εξουσιών και της ανάδειξης
τοπικών μορφών διακυβέρνησης ­ «2000-2010: Μια δεκαετία χωρίς κυβέρνηση» είναι
ο χαρακτηριστικός τίτλος διεθνούς περιοδικού. Κάποιοι θεωρούν ότι η έξαρση των
τοπικών εγχειρημάτων οδηγεί στην παγκόσμια συμμετοχική δημοκρατία: κυβερνήσεις
και πολυεθνικές βρίσκονται σε παρακμή, λόγω της απουσίας νομιμοποίησης ­ στις
κάλπες προσέρχεται ελάχιστη μειοψηφία. Η οικονομία έχει συνολικά
απογοητευτικές επιδόσεις. Η άνιση διανομή του πλούτου, ο θρίαμβος του διεθνούς
εγκλήματος και η αύξηση των μικρών περιφερειακών συγκρούσεων αποσταθεροποιούν
το διεθνές σύστημα, το οποίο πάντως ακόμη βρίσκεται στη θέση του. Την ίδια
στιγμή, όμως, υπό την ηγεσία μιας νέας γενιάς επιχειρηματιών και με την πλήρη
αξιοποίηση και πρόσβαση στην τεχνολογία, πόλεις και ολόκληρες περιφέρειες
απολαμβάνουν μία, άνευ προηγουμένου, οικονομική, πολιτιστική και κοινωνική
αναγέννηση.

Η αφετηρία αυτού του πολυκατετμημένου συστήματος βρίσκεται στη διετία
2003-2005, όταν τα πολιτικά σκάνδαλα, η χειροτέρευση των κοινωνικών παροχών
και η αύξηση των φόρων, λόγω παγκοσμιοποίησης, οδηγούν σε έκρηξη της
δυσαρέσκειας των πολιτών απέναντι στους πολιτικούς και τις μεγάλες
επιχειρήσεις. Σε διάφορες περιοχές, διαφόρων χωρών, τοπικές ομάδες πολιτών
παίρνουν τα πράγματα στα χέρια τους. Σταματούν την κατασκευή αυτοκινητοδρόμων
ή τη διάλυση υπηρεσιών κοινωνικής πρόνοιας, μποϊκοτάρουν τα προϊόντα
πολυεθνικών και σέρνουν στα δικαστήρια τράπεζες που σπεκουλάρουν στο
χρηματιστήριο εις βάρος των μικροκαταθετών.

Αναπτύσσεται ένα νέο σύστημα αξιών, με μπόλικα στοιχεία νοσταλγίας και
κυρίαρχο στοιχείο την αλληλεγγύη. Η ευρωπαϊκή οικονομία καθίσταται
αυτορυθμιζόμενη, οι νέες τεχνολογίες γίνονται βασικά όπλα των τοπικών
κοινωνιών, οι ισχυρότερες περιφέρειες αποκτούν μεγαλύτερη αυτονομία, άλλες
πέφτουν σε «μεσαιωνική» αναρχία, ενώ στα σύνορα της Ευρώπης ­ και, κυρίως, στη
Ρωσία ­ η αποσταθεροποίηση παίρνει εφιαλτικές διαστάσεις.

Σενάριο Γ:

Συλλογική ευθύνη

Οι συντάκτες των σεναρίων δεν το παραδέχονται, αλλά πρόκειται για το «καλό»
σενάριο. Η Ευρώπη, σε ένα θετικό οικονομικό περιβάλλον, έχει βρει τρόπους να
συνδυάσει τις ιδέες τής αλληλεγγύης και του σεβασμού προς το άτομο με την
οικονομική αποτελεσματικότητα. Η εξήγηση βρίσκεται στην αναμόρφωση του
δημόσιου τομέα: έπειτα από δέκα χρόνια μεταρρυθμίσεων οι πολιτικές αρχές έχουν
γίνει διαιτητές ή εταίροι, βοηθώντας άτομα, εταιρείες και ενώσεις πολιτών να
αναλάβουν τις ευθύνες τους για τη ζωή και την κοινωνία. Η Ένωση ετοιμάζεται να
αρχίσει διαπραγματεύσεις με την Τουρκία και η πολιτική ενοποίηση προχωρά ακόμη
παραπέρα, καθώς οι Ευρωπαίοι αγκαλιάζουν τη σύγκλιση. Η κοινωνική και
περιβαλλοντική διάσταση ενισχύονται και οι σχέσεις με τους γείτονες
βελτιώνονται.

Όλα ξεκίνησαν από τη δυσφορία που είχε αρχίσει να ανιχνεύεται μεταξύ των
ψηφοφόρων στο γύρισμα του αιώνα. Τότε η Ένωση συγκρότησε μια Επιτροπή Σοφών, η
οποία περιέφερε την έκθεσή της ­ με τη βοήθεια των μίντια ­ σε όλη την Ευρώπη
και την κατέστησε αντικείμενο δημόσιου διαλόγου. Έτσι, το σύστημα αρχίζει να
στηρίζεται στην υλοποίηση των λεγόμενων «τεσσάρων αρχών»: αποκέντρωση και
διασπορά αρμοδιοτήτων, διαφάνεια και σαφήνεια στόχων, έλεγχος και δεσμεύσεις
ως προς την ποιότητα, επικουρικότητα, περιλαμβανομένης της συνεργασίας μεταξύ
των διαφόρων επιπέδων διοίκησης. Αλλάζει η πυραμίδα εξουσίας, με τον πολίτη να
τίθεται πάνω πάνω. Παραμένουν, όμως, οι κοινωνικές ανισότητες, ενώ η
αποκέντρωση οδηγεί σε έξαρση του πελατειακού συστήματος και οι δραστήριοι
πολίτες εξακολουθούν να είναι μειονότητα ­ το εκλογικό σώμα αποδέχεται μάλλον
μοιρολατρικά τις μεταρρυθμίσεις.

Σενάριο Δ:

Δημιουργικές κοινωνίες

Η Ευρώπη σε νευρική κρίση. Οι κοινωνικές ανισότητες και η αύξηση των κερδών
των επιχειρήσεων υποχρεώνουν στις αρχές του αιώνα τις κυβερνήσεις να κάνουν
την απασχόληση πρώτη τους προτεραιότητα ­ αλλά τα λόγια μένουν λόγια. Και το
2002 προχωρούν σε νέα μέτρα λιτότητας. Η αντίδραση είναι ομόφωνη: μέχρι τον
Μάρτιο η μισή Ευρώπη είναι στους δρόμους. Γενικές απεργίες γίνονται στη
Γερμανία, το Βέλγιο, τη Γαλλία, την Ισπανία, τη Βρετανία και την Πολωνία. Νέοι
άνεργοι συγκρούονται βίαια με την αστυνομία, στο Έσσεν ένας μεγιστάνας
λιντσάρεται. Τα χρηματιστήρια και τα νομίσματα καταρρέουν, η Ελβετία δέχεται
πρόσφυγες, το κτίριο της Επιτροπής στις Βρυξέλλες (το Μπερλεμόντ) καίγεται και
ο Ιταλός πρόεδρος το σκάει από το γραφείο του με ελικόπτερο. Από το
Λουξεμβούργο, όπου έχει καταφύγει το Ευρωκοινοβούλιο, κάπου 150 ευρωβουλευτές
απευθύνουν έκκληση για ηρεμία και συγκροτούν μια επιτροπεία για την
«επανανακάλυψη της ανθρώπινης διάστασης». Χάρη στη δημοσιότητα πετυχαίνουν την
αποκατάσταση της τάξης ­ και παντού συγκροτούνται μικρές τέτοιες επιτροπές,
ονόματι «φόρουμ». Αυτά αναλαμβάνουν να εκφράσουν τις αδικημένες ομάδες ­
νέους, γυναίκες, κοινωνικά αποκλεισμένους, μικροεπιχειρηματίες.

Επί έναν χρόνο οι άνθρωποι στην Ευρώπη συζητούν την κοινωνική αλληλεγγύη, τις
ανάγκες των πολιτών, σχέδια για έναν βασικό μισθό για όλους και συνταγματικές
αλλαγές. Η εξωτερική πολιτική εγκαταλείπεται λόγω των εσωτερικών προβλημάτων.
Εγκαινιάζεται μια νέα φορολογική πολιτική, με φόρους επί του κεφαλαίου, της
μόλυνσης του περιβάλλοντος, των διεθνών χρηματιστηριακών συναλλαγών, της
ενέργειας. Χρηματοδοτούνται νέοι τύποι εργασίας, οι εργαζόμενοι μπορούν να
αφιερώσουν κάποια χρόνια σε κοινωφελή έργα ­ φροντίδα για άρρωστους και μωρά,
λόγου χάρη. Οικονομικά η Ευρώπη δεν πάει καλά, αλλά διασφαλίζει κάπως την
ειρήνη και την κοινωνική συνοχή…

Σενάριο Ε:

Ταραγμένες γειτονιές

Το εφιαλτικό σενάριο των περιφερειακών και εθνικιστικών συγκρούσεων.«Σκοτώθηκε
κατά την εκτέλεση του καθήκοντος – για την Ευρώπη»: Μαρμάρινες στήλες με αυτήν
την επιγραφή και τα ονόματα των νεκρών στήνονται σε όλες τις ευρωπαϊκές
πόλεις, που μετρούν δεκάδες χιλιάδες θανάτους στρατιωτών από την αρχή του
αιώνα. Είναι οι στρατιώτες που πήγαν να καταπολεμήσουν τις περιφερειακές
συγκρούσεις. Οι Ευρωπαίοι ζουν με τον φόβο του κόσμου έξω από τα σύνορά τους.

Οι τοπικές συγκρούσεις αυξάνονται διαρκώς, όπως και τα εθνικιστικά ένοπλα
κινήματα, η τρομοκρατία, το οργανωμένο έγκλημα και το εμπόριο όπλων. Η
παγκοσμιοποίηση δεν αποδίδει τους καρπούς που αναμένονταν και η νομισματική
αστάθεια αυξάνεται, ενώ οι κοινωνικές ανισότητες εξακολουθούν να θριαμβεύουν.

Όλα ξεκίνησαν από τον «πόλεμο της δίψας», το 2003. Μια τρομοκρατική οργάνωση
σε γειτονική της Ευρώπης χώρα, οργισμένη από τον φόνο κάποιων μελών της,
δηλητηριάζει ένα ολόκληρο ποτάμι. Ακολουθούν ένοπλες συγκρούσεις και
αναβιώνουν εθνικιστικές διαφορές, με την κάλυψη κάποιων ευρωπαϊκών δυνάμεων. Ο
πόλεμος εξάγεται στην Ευρώπη: σκάνε ταυτόχρονα βόμβες στο κεντρικότερο σημείο
του Παρισιού, του Λονδίνου και του Βερολίνου. Σκοτώνονται εκατοντάδες αθώοι.
Σε έκτακτη σύνοδο κορυφής, οι μεγάλες χώρες συγκροτούν Ευρωπαϊκό Συμβούλιο
Ασφαλείας και αποφασίζουν την αποστολή στρατευμάτων. Το ίδιο βράδυ, οι
Ηνωμένες Πολιτείες ανακοινώνουν ότι δεν θα συνδράμουν τον ευρωπαϊκό στρατό που
σπεύδει να επιβάλει την τάξη στη γειτονική χώρα. Ο «πόλεμος της δίψας»
τερματίζεται έπειτα από έξι μήνες και 25.000 θανάτους.

Η Ευρώπη έχει αλλάξει μορφή ­ ένα διευθυντήριο των μεγάλων αποφασίζει και η
ασφάλεια τίθεται πάνω από όλα. Η διεύρυνση σταματά και οι κοινοτικές χώρες που
είναι στα σύνορα της Ένωσης μετατρέπονται σε φρούρια, με πάνοπλους στρατιώτες
να εμποδίζουν την είσοδο οποιουδήποτε μετανάστη ­ όποιος προχωρά σκοτώνεται
επί τόπου. Η Τουρκία πέφτει στα χέρια των εθνικιστών και ακραίων και ακολουθεί
επιθετική πολιτική έναντι των γειτόνων της. Τα ανθρώπινα δικαιώματα εντός της
Ένωσης καταπατώνται εν ονόματι της ασφάλειας, ο ρατσισμός γνωρίζει πρωτόγνωρες
διαστάσεις, οι κοινωνικές ανισότητες κορυφώνονται και η οικονομία επιστρέφει
σε εθνικές μορφές λειτουργίας.