Νέα Ελληνικά Γ’ Λυκείου

«ΤΑ ΝΕΑ» θα βρίσκονται και φέτος ­ όπως κάθε χρόνο ­ στο πλευρό των μαθητών
για τις εξετάσεις του Ιουνίου. Με τη φιλοδοξία να συμβάλλουν στην καλύτερη
δυνατή προετοιμασία των υποψηφίων, «ΤΑ ΝΕΑ» θα φιλοξενούν από σήμερα θέματα,
στο πνεύμα των εξετάσεων, που επιμελούνται έμπειροι καθηγητές γνωστών
φροντιστηρίων. Για κάθε διευκρίνιση ή απορία οι μαθητές μπορούν να
επικοινωνούν με τα φροντιστήρια που συνεργάζεται η εφημερίδα.

ΝΕΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ Γ’ ΛΥΚΕΙΟΥ

ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ

ΚΕΙΜΕΝΟ: ΔΙΟΝΥΣΙΟΥ ΣΟΛΩΜΟΥ:

«Ο ΠΟΡΦΥΡΑΣ»

Βιβλίο Κ.Ν.Λ. Γ’ Ενιαίου Λυκείου σελ.16-19

1

Η κόλαση πάντ’ άγρυπνη σου στήθηκε τριγύρου

Αλλά δεν έχει δύναμη πάρεξ μακριά και πέρα

Μακριά ‘πό την Παράδεισο, και συ σ’ εσέ ‘χεις μέρος.

Μέσα στα στήθια σου τ’ ακούς, Καλέ, να λαχταρίζει;

2

Κοιτάς του ρόδου τη λαμπρή πρώτη χαρά του ήλιου

Ναι πρώτη, αλλ΄ όμως δεύτερη από το πρόσωπό σου!

3

“Χιλιάδες άστρα στο λουτρό μ’ εμέ να στειλ’ η νύχτα!”

4

“Γελάς και συ στα λούλουδα, χάσμα του βράχου μαύρο”

5

“Κοντά ‘ναι το χρυσόφτερο και κατά δω γυρμένο,

Π’ άφησε ξάφνου το κλαδί για του γιαλού την πέτρα,

Και κει γρικά της θάλασσας και τ’ ουρανού τα κάλλη,

Και κει τραβά τον ήχο του μ’ όλα τα μάγια πόχει.

Γλυκά ‘δεσε τη θάλασσα και την ερμιά του βράχου,

Και τ’ άσπρο κράζει πάρωρα, και πρέπει να προβάλει

Πουλί, πουλάκι, που σκορπάς το θαύμα της φωνής σου,

Ευτυχισμός α δεν είναι το θαύμα της φωνής σου,

Καλό στη γη δεν άνθισε, στον ουρανό, κανένα.

Αλλ’ αχ! να δώσω μια πλεξιά, και να ‘μαι και φθασμένος,

Ακόμ’ αφρέ μου, να βαστάς, και να ‘μαι γυρισμένος,

Με δύο φιλιά της μάνας μου, με φούχτα γη της γης μου “.

6

“Φιλώ τα χέρια μ’ και γλυκά το στήθος μ’ αγκαλιάζω.

Ανοιχτά πάντα και άγρυπνα τα μάτια της ψυχής μου.

Ποια πηγή τάχα σε γεννά, χαριτωμένη βρύση;”

7

Φύση χαμόγελ’ άστραψες κι εγίνηκες δική του.

Ελπίδα, τόδεσες το νου μ’ όλα τα μάγια πόχεις.

Νιος κόσμος όμορφος παντού χαράς και καλοσύνης,

Γύρου κοιτά να τον ιδεί…

Κοντά ‘ναι κει στον νιον ομπρός ο τίγρης του πελάγου.

Κι αλιά! Μακριά ‘ναι το σπαθί, μακριά ‘ναι το τουφέκι!

Αλλ’ όπως έσχισ’ εύκολα βάθος τρανό κι εβγήκε

Κι όρμησε…

Κατά τον κάτασπρο λαιμό που λάμπει ωσάν τον κύκνο,

Κατά το στήθος το πλατύ και το ξανθό κεφάλι,

Κατά τη μεγαλόψυχη γλυκιά πνοή της νιότης.

Έτσι κι ο νιος…

Της φύσης από τς όμορφες και δυνατές αγκάλες,

Οπού τον εγλυκόσφιγγε και του γλυκομιλούσε,

Κι ευθύς ξυπνά στ’ ελεύθερο γυμνό κορμί π’ αστράφτει,

Την τέχνη του κολυμπιστή μ’ αυτήν του πολεμάρχου.

8

Πριν πάψ’ η μεγαλόψυχη πνοή χαρά γεμίζει.

Άστραψε φως κι εγνώρισεν ο νιος τον εαυτό του.

Οι κόσμοι γύρου ν’ άνοιγαν κορόνες να του ρίξουν.

………………………………………………………….

Απομεινάρι θαυμαστό ερμιάς και μεγαλείου,

Όμορφε ξένε και καλέ, και στον ανθό της νιότης

Άμε και δέξου στο γιαλό του δυνατού την κλάψα.

ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ

1. Ο Κ. Βάρναλης γράφει για τον “Πόρφυρα”: “Φυσικά το ποιήμα πάει πολύ
πιο πέρα από το πραγματικό συμβεβηκός. Από ένα απλό ανθρώπινο μοιρολόι
γίνεται δράμα όπου συγκρούονται οι φυσικές δυνάμεις με τη δύναμη του
πνεύματος”

Ποιο είναι το “πραγματικό συμβεβηκός” και πώς επιβεβαιώνεται το σχόλιο του Κ.
Βάρναλη; (Μονάδες 20)

2. Στο Απόσπασμα 1 παρακολουθεί κανείς την πάλη δύο αντίθετων δυνάμεων.
Ποιες είναι οι δυνάμεις αυτές;

Τι συμβολίζουν; Πώς αντιλαμβάνεστε από το απόσπασμα αυτό την εξέλιξή τους στο
ποίημα; (Μονάδες 15)

3. Αφού μελετήσετε το ποίημα:

α) Να εντοπίσετε και να καταγράψετε τους στίχους στους οποίους
στηρίζεται η εξής ερμηνεία “τη μακάρια εγκατάλειψη του ήρωα στην αγκαλιά της
φύσης διαδέχεται ακαριαία η αφύπνιση του αγωνιστικού πνεύματος”
(Μονάδες 5)

β) Να δώσετε από τρία παραδείγματα προσωποποίησης και μεταφοράς.
(Μονάδες 6)

γ) Να σχολιάσετε τους παρακάτω στίχους:

“Κοιτάς του ρόδου τη λαμπρή πρώτη χαρά του ήλιου

Ναι πρώτη, αλλ’ όμως δεύτερη από το πρόσωπό σου!”

(Μονάδες 9)

4. Ποιες είναι οι κορυφαίες στιγμές της ευδαιμονίας του νέου και πώς
παρουσιάζονται στο ποίημα; (Μονάδες 25)

5. Μελετώντας συγκριτικά το ποίημα του Δ. Σολωμού “Ο Πόρφυρας” με το
ποίημα “Ελεύθεροι Πολιορκημένοι” του ίδιου ποιητή (Κ.Ν.Λ. Β’ Λυκείου
σελ.22-24) να εξετάσετε τη λειτουργία της φύσης. (Μονάδες 20)

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ

1. Ο “Πόρφυρας” άρχισε να γράφεται μετά τις 24 Ιουλίου 1847 με
εξωτερική αφορμή το θάνατο ενός Άγγλου στρατιώτη ο οποίος κατά την παραπάνω
ημερομηνία κατασπαράχθηκε από έναν καρχαρία (πόρφυρα) στην Κέρκυρα. Το συμβάν
αυτό ενέπνευσε το Δ. Σολωμό, ο οποίος όμως δε μένει στην απλή έμμετρη
παρουσίαση του συμβάντος. Προεκτείνεται σε προβληματισμούς στους οποίους
αντανακλάται το φιλοσοφικό υπόβαθρο της Σολωμικής ποίησης.

Βασικός άξονας του ποιήματος είναι η σχέση του ήρωα ­ ανθρώπου με τη φύση, η
οποία παρουσιάζεται με δύο όψεις. Απ’ τη μια είναι η θερμή ανταπόκριση με τη
φύση που βρίσκεται στην πιο μαγευτική της ώρα, καθώς φύση και άνθρωπος
“ταυτίζονται σε μιαν ατμόσφαιρα ευδαιμονικής πληρότητας” (στιχ. 1 αποσπ.7).
Απ’ την άλλη είναι η σύγκρουση του νέου με τον καρχαρία που αποτελεί στοιχείο
της φύσης και αντιπροσωπεύει την άλογη βία μέσα σ’ αυτήν. Αποτέλεσμα αυτής της
σύγκρουσης είναι το δραματικό γεγονός του θανάτου του νέου. Σ’ αυτό ακριβώς το
σημείο συγκρούονται οι φυσικές δυνάμεις με τη δύναμη του πνεύματος και τελικά
το ανθρώπινο πνεύμα παραμένει αλώβητο, αφού η ύπαρξη του νέου μένει ακέραιη
τόσο απέναντι στο μέγιστο θέλγητρο (φύση), όσο κι απέναντι στη μέγιστη
βία(πόρφυρας).

Η νίκη του ήρωα είναι ηθική, αφού κατάφερε να διατηρήσει “αδιάβρωτο το
ανθρώπινο πρόσωπό του απέναντι σε δύο δυνάμεις που ζητούσαν να το αλλοιώσουν,
επιβάλλοντας του το δικό τους σχήμα σχέσεων στον κόσμο”. Πέρα, λοιπόν, από το
αγαθό της ζωής υπάρχει μία αξία υψηλότερη το “ανθρώπινο πρόσωπο”.

2. Στο Απόσπασμα 1 δύο προσωποποιημένες δυνάμεις, η Κόλαση και η
Παράδεισος, το καλό και το κακό μάχονται έχοντας ως πεδίο σύγκρουσης την ψυχή
του νέου. Η Κόλαση αποτελεί την εξωτερική δύναμη του κακού που έργο της είναι
να στήνει παγίδες “πάντα” και “τριγύρου” για να καταλύσει τις ηθικές
αντιστάσεις της ψυχής του νέου, ώστε να τον βλάψει. Από την άλλη πλευρά, η
Παράδεισος δηλώνει τις εσωτερικές δυνάμεις οι οποίες προσδιορίζουν την ηθική
ελευθερία του νέου, με αποτέλεσμα αυτός να μπορεί να καταβάλει τη δύναμη του
κακού και να περιφρονεί ακόμα και το θάνατο. Μάλιστα στους στίχους 2-3
προσημαίνεται η νίκη του καλού, αφού δηλώνεται ότι η κόλαση δεν έχει δύναμη
παρά μόνο “μακριά και πέρα” άρα δε θα καταφέρει να τον βλάψει. Αντίθετα ο νέος
κλείνει μέσα του ένα μέρος από τον παράδεισο, διαθέτει με άλλα λόγια τέτοιες
δυνάμεις, ώστε να αντισταθεί στο κακό. Ήδη, λοιπόν, από τον πρόλογο του
ποιήματος (Απόσπασμα 1) συνειδητοποιεί κανείς ποια θα είναι η εξέλιξη της
πάλης αυτών των δυνάμεων.

3. α) Η συγκεκριμένη ερμηνεία στηρίζεται στους στίχους 13-16 του
αποσπάσματος 7:

“Της φύσης από τς όμορφες και δυνατές αγκάλες,

Όπου τον εγλυκόσφιγγε και του γλυκομιλούσε.

Κι ευθύς ξυπνά στ’ ελεύθερο γυμνό κορμί π’ αστράφτει,

Την τέχνη του κολυμπιστή μ’ αυτήν του πολεμάρχου”.

β) Προσωποποιήσεις: Απόσπασμα 3 “…να στειλ’η νύχτα”

Απόσπασμα 5.11 “Ακομ’, αφρέ μου, να βαστάς…”

Απόσπασμα 7.1 “Φύση, χαμογελ’ άστραψες…”

Μεταφορές: Απόσπασμα 5.9 “Καλό στη γη δεν άνθισε…”

Απόσπασμα 7.5 “…ομπρός ο τίγρης του πελάγου”

Απόσπασμα 7.11 “…γλυκιά πνοή της νιότης”

γ) Στο απόσπασμα 2 προσδιορίζεται η εξωτερική ομορφιά, η ομορφιά του
προσώπου του νέου. Η ομορφιά αυτή αναδεικνύεται μέσα από μια σύγκριση στην
οποία το ρόλο του κριτή έχει ο ήλιος και συγκρινόμενα στοιχεία είναι το ρόδο
και το πρόσωπο του νέου. Ο ήλιος δικαιωματικά μπορεί να αναλάβει το ρόλο του
κριτή, αφού από τη θέση του ψηλά εποπτεύει τα πάντα και μπορεί να αξιολογήσει
το καθετί στη γη. Ο ήλιος, λοιπόν, συγκρίνοντας από τη μια το ρόδο που
θεωρείται η κορυφή της ομορφιάς ­ γι’ αυτό και αποτελεί την πρώτη χαρά του
ήλιου ­ με το πρόσωπο του νέου από την άλλη, θεωρεί ότι η ομορφιά του προσώπου
του νέου υπερέχει. Χαρακτηριστικό είναι ότι αρχικά τονίζεται ιδιαίτερα η
ομορφιά του ρόδου ( λαμπρή / πρώτη / ναι πρώτη ) για να φανεί αμέσως ότι η
ομορφιά αυτή έρχεται δεύτερη σε σχέση με το πρόσωπο του νέου. Η ομορφιά του
νέου δίνει στον ήλιο μεγαλύτερη χαρά στο αντίκρισμά της και έτσι η ομορφιά του
ρόδου έρχεται τελικά δεύτερη.

4. Στο ποίημα κυριαρχεί μια ατμόσφαιρα ευδαιμονίας, η οποία σε κάποιες
στιγμές κορυφώνεται και εκδηλώνεται με ιδιαίτερα έντονο τρόπο.

Η πρώτη στιγμή ευδαιμονίας του νέου σχετίζεται με τη συνείδηση ότι κλείνει
μέσα του ένα μέρος απ’ τον παράδεισο.( απ 1.3-4 )

Αυτή η στιγμή λειτουργεί ως προσήμανση της νίκης του καλού και τροφοδοτεί τη
δεύτερη κορυφαία στιγμή της ευδαιμονίας του νέου, η οποία πηγάζει από την
αρμονική σχέση του με τη φύση και την υπαρξιακή ταύτιση μ’ αυτή.

Η σχέση του νέου με τη φύση περνάει από την ένωση με τ’ άστρα στον καθρέφτη
της θάλασσας (απ.3, “χιλιάδες άστρα στο λουτρό μ’ εμέ να στείλ’ η νύχτα”),
στην ένωση με ολόκληρη τη φύση (απ 7.1, “Φύση, χαμογελ’ άστραψες κι εγίνηκες
δική του”) και στην ερωτική επικοινωνία μαζί της (απ 7.13-14, “Της φύσης από
τς όμορφες και δυνατές αγκάλες, όπου του εγλυκόσφιγγε και του γλυκομιλούσε “)

Η ευδαιμονία του νέου είναι τόσο μεγάλη, που θέλει μέσα σ’ αυτό το ξέσπασμα
χαράς να βιώσει δύο ακόμα στιγμές ευδαιμονίας. τα φιλιά της
μάνας του και το χώμα της πατρίδας του.(απ 5.10-12)

Η τρίτη κορυφαία στιγμή πηγάζει από την αρνητική πλευρά της σχέσης ανθρώπου ­
φύσης και ειδικότερα από τη σύγκρουση του νέου με τον “τίγρη του πελάγου” που
τον οδηγεί στη χαρά της αυτογνωσίας.(απ 8.1 ­2). Ο ήρωας του ποιήματος όντας
ένα κομμάτι “παράδεισος” συνειδητοποιεί την ακεραιότητα της ψυχής του, αφού
μένει απρόσβλητος από κάθε μορφή εξωτερικής βίας και από τον ίδιο το θάνατο.
Έτσι, η ήττα μεταβάλλεται σε ηθική νίκη, το “καλό” υπερισχύει του “κακού”.

Είναι, λοιπόν, εμφανές ότι οι κορυφαίες στιγμές ευδαιμονίας του νέου έχουν
έναν ειρμό μεταξύ τους κι αποδίδονται κλιμακωτά με άμεσο επακόλουθο το ποίημα
ν’ αποκτά μεγαλύτερη δύναμη κι εσωτερική πνοή.

5. Στα δύο ποιήματα η φύση έχει κυρίαρχο ρόλο. Είναι χαρακτηριστικό
ότι τόσο στον “πόρφυρα”, όσο και στους “Ελεύθερους Πολιορκημένους” όλα τα
στοιχεία του φυσικού κόσμου βρίσκονται σε απόλυτη αρμονία μεταξύ τους.
Επιπλέον, αναδεικνύεται σε χώρο ευτυχίας, όπου ο άνθρωπος μπορεί να
αυτοπραγματωθεί. Τελικά, όμως, και στα δύο ποιήματα η φύση αποτελεί πειρασμό
για τον άνθρωπο, καθώς απειλεί να καταλύσει τις ηθικές του δυνάμεις, θέτοντάς
τον σε μια έντονη ηθική δοκιμασία. Συγκεκριμένα, στους “Ελεύθερους
Πολιορκημένους” η ομορφιά της ανοιξιάτικης φύσης απειλεί να τους απομακρύνει
από το χρέος τους με κίνδυνο να θυσιάσουν την ελευθερία τους για να σώσουν τη
ζωή τους, ώστε να μπορούν να απολαύσουν απρόσκοπτα το φυσικό κάλλος. Οι
πολιορκημένοι, ωστόσο προτιμούν το θάνατο που τους εξασφαλίζει την πραγματική
ελευθερία. Από την άλλη, στον “πόρφυρα” ο νέος βρίσκεται σε αρμονική
επικοινωνία με τη φύση, που φτάνει στο επίπεδό της “ταύτισης σε μιαν
ατμόσφαιρα ευδαιμονιστικής πληρότητας”. Στο σημείο αυτό εμφανίζεται ο
καρχαρίας στον οποίο ο νέος δεν αφήνεται χωρίς ν’ αγωνιστεί. Αντίθετα, καθώς
αφυπνίζεται το αγωνιστικό του πνεύμα, διεκδικεί την ανεξαρτησία του και το
δικαίωμά του ν’ αποφασίζει ελεύθερα. Στον “πόρφυρα” όμως θα πρέπει να
επισημανθεί ότι η φύση δεν αποτελεί απλώς το χώρο του αγαθού και της αρμονίας
αλλά έχει την όψη της βίας και του θανάτου. Η ηθική νίκη του ήρωα έγκειται στο
ότι καταφέρνει να διαφυλάξει την ανεξαρτησία τόσο απέναντι στο φυσικό κάλλος,
όσο και απέναντι στη φυσική βία.

Γίνεται, λοιπόν, κατανοητό ότι η φύση λειτουργεί ως χώρος αγαθού και αρμονίας
που προσφέρει στον άνθρωπο τη δυνατότητα να ολοκληρωθεί. Από την άλλη όμως
αποτελεί δύναμη που συγκρούεται με τον άνθρωπο είτε με την ομορφιά της (
Ελεύθεροι Πολιορκημένοι και Πόρφυρας )είτε με τη βία ( Πόρφυρας )

Ε. ΒΑΡΒΑΤΣΟΥΛΗ – Μ. ΓΡΗΓΟΡΟΠΟΥΛΟΥ – Κ. ΤΑΡΑΤΖΙΚΗ