Βόμβα η αδιαφορία για τους νεοπρόσφυγες

Η κοινωνία μας έχει δείξει από τις πρώτες στιγμές της ύπαρξης του νέου
ελληνικού κράτους μια μεγάλη αφομοιωτική ικανότητα. Οι διάφορες ομάδες που
συγκρότησαν τη νέα εθνική μας εστία ήταν έντονα διαφοροποιημένες. Διαφορετικές
σχέσεις είχαν διαμορφώσει με τον Οθωμανό κατακτητή.

Το άνοιγμα στον υπόλοιπο κόσμο εποίκιλλε από τους κοσμοπολίτες ναυτικούς της
Ύδρας ή του Γαλαξειδιού μέχρι τους ποιμενικούς ορεινούς πληθυσμούς που ζούσαν
σε αυτάρκεια και είχαν ορίζοντα και ακτίνα δράσης λίγα χιλιόμετρα
κατσικόδρομων. Ακόμα και πλήθος γλωσσικών ιδιωμάτων, μερικά από τα οποία δεν
ήταν καν ελληνικά, όπως εύστοχα έχει αναπαραστήσει ο Βυζάντιος στην
«Βαβυλωνία» του, συνυπήρχαν.

Η ισχυρή ιδεολογική αναφορά στο κοινό ένδοξο παρελθόν, η δυναμική της εθνικής
ολοκλήρωσης, τα άκρως φιλελεύθερα για την εποχή τους κηρύγματα των διανοητών
της επανάστασης, η ορθοδοξία και αργότερα η καθημερινή δουλειά χιλιάδων
ταπεινών υπηρετών της εθνικής ιδέας, δασκάλων και ιερέων, ίσως και των
χωροφυλάκων, δημιούργησαν την κοινή εθνική συνείδηση και μια από τις πιο
συμπαγείς εθνικά και κοινωνικά ευρωπαϊκές κοινωνίες σε σύντομο σχετικά χρονικό
διάστημα. Αργότερα αυτός ο πυρήνας απορρόφησε χωρίς ιδιαίτερους κραδασμούς το
μεγάλο προσφυγικό ρεύμα της Μικράς Ασίας και μικρότερες ομάδες προσφύγων από
την Ανατολική Ρωμυλία, την Ανατολική Θράκη και τη Βόρεια Μακεδονία.

Η εθνική ολοκλήρωση

Η εντύπωση που πρυτάνευε στα μεταπολεμικά χρόνια ήταν ότι η εθνική μας
ολοκλήρωση είχε συντελεσθεί και αυτό αφορούσε όχι μόνο την εγκατάλειψη των
αλυτρωτικών ονείρων αλλά και την εξάντληση των πληθυσμιακών ομάδων που έπρεπε
να αφομοιωθούν. Υπήρχε βέβαια πάντα η τεράστια σε μέγεθος και εξαιρετική σε
οικονομική και πολιτιστική σημασία διασπορά της Δύσης, αλλά η σχέση μαζί της
ήταν ποιοτικά διαφορετική. Εύποροι και καλά εγκαταστημένοι, οι Έλληνες αυτοί
δεν είχαν συνήθως την πρόθεση της παλιννόστησης κι όταν συνέβαινε έπαιρνε τη
μορφή θριαμβευτικής επανόδου που λειτουργούσε ως καταξίωση μιας ζωής μόχθου
στην ξενιτιά.

Πιο πρόσφατα η επιστροφή των Κωνσταντινουπολιτών και των Αιγυπτιωτών, μετά τα
τουρκικά πογκρόμ και τις εθνικοποιήσεις του Νάσερ, αφορούσε στην πλειοψηφία
τους, αστούς με γνώσεις, επαγγελματικές ικανότητες και κάποιες αποταμιεύσεις
που σύντομα χωρίς ιδιαίτερη κρατική μέριμνα όχι απλώς αφομοιώθηκαν αλλά συχνά
διαπρέπουν στην κοινωνία των μεγάλων πόλεων και ιδιαίτερα στην αθηναϊκή
μητρόπολη.

Οι τρεις προκλήσεις

Χρειάσθηκε να φθάσουμε στην τελευταία δεκαετία για να ανακαλύψουμε τρεις νέες
κρίσιμες προκλήσεις για την κοινωνία μας που λίγο – πολύ ούτε καν
υποψιαζόμασταν μέχρι τότε.

* Τον επαναπατρισμό των Ελλήνων ποντιακής προέλευσης της πρώην Σοβιετικής
Ένωσης, κυρίως από τη Νότια Ρωσία, το Καζαχστάν και τη Γεωργία.

* Τη ραγδαία αστικοποίηση των Τσιγγάνων (να μου επιτραπεί αυτός ο μέσος όρος
αντί του διαδεδομένου Γύφτοι και του πολιτικά ορθού Ρομ που ελάχιστοι
γνωρίζουν και χρησιμοποιούν).

* Την εμφάνιση της μαζικής μετανάστευσης αλλοδαπών κυρίως από την Αλβανία,
στους οποίους περιλαμβάνονται πολλές δεκάδες ομογενών Βορειοηπειρωτών κι ακόμα
περισσότεροι Αλβανοί του Νότου με ασαφή ή κυμαινόμενη εθνική και θρησκευτική
συνείδηση και γλωσσική ταυτότητα.

Μπροστά σ’ αυτές τις νέες προκλήσεις η κοινωνία μας, το κράτος αντέδρασαν με
καθυστέρηση, όχι πάντα ευτυχείς αυτοσχεδιασμούς και μερικές φορές μιαν έκδηλη
ενόχληση που προκαλούσε τη ρατσιστική απόρριψη παρά τις περί του αντιθέτου
ηχηρές διακηρύξεις ή δακρύβρεκτες και ερασιτεχνικές εκδηλώσεις αλληλεγγύης που
πολλές φορές αντί να βελτιώνουν την κατάσταση την επιδεινώνουν.

Διαφορετικές ομάδες

Πρόκειται για τρεις διαφορετικές ομάδες με συμπεριφορές, παραδόσεις, σχέσεις
με τον περίγυρο που δεν έχουν παρά ελάχιστα κοινά σημεία. Δεν έχω καμία
απολύτως πρόθεση να αποπειραθώ να βρω κοινές λύσεις και γι’ αυτό θα
πραγματευθούμε την καθεμία από αυτές σε χωριστή συνάντησή μας.

Αν ήταν απαραίτητο να υπάρξει αυτή η κοινή εισαγωγή, ήταν γιατί η ανάλυση και
των τριών περιπτώσεων θα μας οδηγήσει στο συμπέρασμα ότι οι τοπικές κοινωνίες
και αυτοδιοικήσεις και οι εθελοντικές πρωτοβουλίες όσο ευαίσθητες, ορθολογικές
και αξιέπαινες κι αν είναι δεν μπορούν να λειτουργήσουν παρά μόνο
συμπληρωματικά. Χρειάζεται το κράτος να αναλάβει τις ευθύνες του, όχι με
ημίμετρα και προχειρότητες ούτε με εντυπωσιακές νομοθετικές κωδικοποιήσεις
χωρίς επαύριο, αλλά με τη δημιουργία των κατάλληλων οργάνων και φορέων, με
μακροχρόνιο προγραμματισμό και με την αφιέρωση στο έργο αυτό ανθρώπινων και
χρηματικών πόρων.

Οι αναφομοίωτες ομάδες και τα γκέτο που σήμερα οικοδομεί η αδιαφορία μας γύρω
τους είναι μια ωρολογιακή βόμβα για την ελληνική κοινωνία.

1. Οι νεοπρόσφυγες

Τι είναι αυτοί οι νέοι πρόσφυγες (νεοπρόσφυγες), την ύπαρξη των οποίων
ανακάλυψε η πλειοψηφία των Ελλαδιτών μόλις το 1990 και επέκεινα;

Κατ’ αρχήν πώς να τους ονομάσουμε;

* «Ρωσοπόντιους» όπως συχνά και υβριστικά τούς λένε ιδιαίτερα στην τηλεόραση;

* «Ελληνοπόντιους», όπως ατυχέστατα και κατ’ ευφημισμό προσπαθούμε να το
διορθώσουμε ως εάν το να είσαι Πόντιος δεν σημαίνει αυτόματα και έντονα ότι
είσαι Έλληνας;

* Απλώς «Πόντιους» οπότε δεν μπορούμε να τους διακρίνουμε από τους παλαιούς
πρόσφυγες της Μικρασιατικής Καταστροφής;

* Ή «παλιννοστούντες» που είναι ανακριβές γιατί δεν έζησαν ποτέ στον ελλαδικό
χώρο;

Ας μου επιτραπεί να απορρίψω όλες αυτές τις εκδοχές και να διατηρήσω τον όρο
«νεοπρόσφυγες» που θυμίζει ταυτόχρονα την ύπαρξη του προβλήματος και τη
νεωτερικότητά του. Δεύτερο ερώτημα που πρέπει να απαντηθεί, γιατί μας οδηγεί
σε συμπεράσματα ωφέλιμα για την αναζήτηση λύσεων των προβλημάτων:

Γιατί αγνοούσαμε τόσα χρόνια αν όχι την ύπαρξη, τουλάχιστον την έκταση του
φαινομένου μιας ζωντανής με ακμαίο φρόνημα και πολιτισμό ομογένειας πολλών
εκατοντάδων χιλιάδων στη Σοβιετική Ένωση;

Η σταλινική πολιτική

Νομίζω ότι ο κύριος λόγος ήταν η σταλινική και νεοσταλινική πολιτική απέναντι
στις εθνικές ομάδες που ήταν διαφορετική ανάλογα με το επίπεδο ανάπτυξης της
συγκεκριμένης μειονότητας. Για όσους κατοικούσαν σε μεγάλους αριθμούς,
συμπαγείς αγροτικές περιοχές, συνήθως μουσουλμανικού θρησκεύματος, υπήρχε μια
αφομοιωτική πολιτική που συνδυαζόταν με την επίσημη και πομπώδη αναγνώριση της
ιδιαιτερότητας. Αντίθετα, υπήρχε καχυποψία για πληθυσμούς όπως οι Εβραίοι και
οι Έλληνες που είχαν έντονη κινητικότητα και τάση ενασχόλησης με αστικές και,
όσο το επέτρεπε το σύστημα, κερδοσκοπικές δραστηριότητες. Αυτοί εθεωρούντο εν
δυνάμει «εχθροί του σοσιαλισμού». Είναι χαρακτηριστικό ότι ο Στάλιν, όταν τα
χιτλερικά στρατεύματα προήλασαν προς τον Νότο της Ρωσίας και τον Καύκασο,
εξόρισε εσπευσμένα τους Έλληνες των περιοχών αυτών στην Κεντρική Ασία, ιδίως
στο Καζαχστάν και η μαζική αυτή μετακίνηση ισοδυναμούσε με γενοκτονία κάτω από
τις επικρατούσες τότε συνθήκες. Χιλιάδες Έλληνες Πόντιοι έχασαν τότε τη ζωή
τους και όλοι τα πενιχρά τους υπάρχοντα.

Στροφή προς την πατρίδα

Ήταν αναπόφευκτο ύστερα από τέτοιες εμπειρίες και κάτω από την επιρροή της
αίγλης του δυτικού τρόπου ζωής, όπως τον ονειρεύονταν οι δυστυχείς υπήκοοι των
γραφειοκρατών του «υπαρκτού σοσιαλισμού» η μεγάλη πλειοψηφία τους να στραφεί
προς τη μακρινή πατρίδα, συμβολική περισσότερο παρά ιστορική. Μέχρι και
σήμερα, δεν έχουμε μιαν αξιόπιστη εκτίμηση της πραγματικής διάστασης αυτής της
διασποράς.

Οι Σοβιετικοί ανέγραφαν βέβαια στο εσωτερικό διαβατήριο, του οποίου η κατοχή
ήταν απαραίτητη όχι μόνο για τις μετακινήσεις αλλά για την ίδια την επιβίωσή
τους, την εθνική προέλευση: «γκρίτσκι». Αρκετοί όμως για διάφορους λόγους
είχαν καταφέρει να απαλλαγούν από αυτόν τον χαρακτηρισμό. Άλλοι πάλι
αναφέρονταν ως Έλληνες αλλά προέρχονταν από μεικτούς γάμους και είχαν ξεκόψει
κάθε σχέση με την κοινότητα. Η πλειοψηφία τους μιλούσε ελάχιστα ελληνικά,
συνήθως στην ποντιακή διάλεκτο, μερικοί ούτε μία λέξη.

Βέβαια οι πρώτοι Πόντιοι από τη Ρωσία είχαν έρθει νωρίτερα, επί Ενώσεως
Κέντρου, το 1964. Ο ακμάζων σήμερα οικισμός της Ελευσίνας ιδρύθηκε τότε ως
παραγκούπολη στο Κτήμα Παπαληγούρα. Ήταν όμως ομάδες περιορισμένες σε αριθμό,
με εθνική άποψη, και κυρίως ισχυρά πολιτικοποιημένες, με ως επί το πλείστον
«μενσεβίκικα» (σοσιαλδημοκρατικά) φρονήματα. Τώρα είχαμε να κάνουμε με μια
χαλαρή και απροσδιόριστη μάζα 300.000 έως ενός εκατομμυρίου ανθρώπων.

Τελικά, φαίνεται από τις μέχρι τώρα εργασίες ότι η ομογένεια αυτή,
προσδιορισμένη με αντικειμενικά κριτήρια, δεν υπερβαίνει τις 500.000 άτομα. Με
τη μια ή την άλλη μορφή, εθνική προδιάθεση ­ αποφεύγω επίτηδες τον πιο
δεσμευτικό όρο συνείδηση ­ έδειξαν γύρω στις 300.000. Αρκετές δεκάδες χιλιάδες
από αυτούς μετακινήθηκαν προς την εθνική εστία. Γύρω στις εξήντα χιλιάδες
έχουν μόνιμα πια παλιννοστήσει ή δείχνουν διάθεση να το πράξουν στο άμεσο
μέλλον. Μετά τον αρχικό ενθουσιασμό και αρκετές επανόδους στον αρχικό τόπο
διαμονής, φαίνεται ότι διαμορφώνεται για την επόμενη πενταετία ένα σταθερό
ρεύμα 10.000 περίπου νεοπροσφύγων για μόνιμη εγκατάσταση.

Ομοιότητες – ιδιαιτερότητες

Οι παλιοί αυτοί συμπατριώτες και νέοι συμπολίτες παρουσιάζουν ομοιότητες και
ιδιαιτερότητες με τις άλλες δύο αναφομοίωτες ομάδες:

* Παίρνουν με σχετικά απλές διαδικασίες την ελληνική υπηκοότητα, που ευλόγως
νομίζουν ότι δικαιούνται και διεκδικούν με πάθος (είναι χαρακτηριστικό ότι το
σύνολο σχεδόν των νεοπροσφύγων έχει εκλογικό βιβλιάριο και η αποχή από τις
εκλογές είναι εντελώς σπάνιο φαινόμενο). Η απλούστευση των διαδικασιών
εδημιούργησε και ορισμένα παρατράγουδα, γιατί έγινε το πλαίσιο μέσα στο οποίο
εγχώριοι και ομογενείς απατεώνες συνεργάστηκαν στενά και αποδοτικά με
διεφθαρμένους υπαλλήλους για να παραχωρήσουν την υπηκοότητα σε μερικές
εκατοντάδες οικονομικούς μετανάστες, καμιά φορά κακοποιούς, που δεν την
εδικαιούντο. Ελπίζουμε ο νέος νόμος που πρόσφατα ψήφισε η Βουλή για τη
χορήγηση της υπηκοότητας στον τόπο αρχικής εγκατάστασης, χωρίς να είναι
προϋπόθεση η παλιννόστηση, να εφαρμοσθεί το ταχύτερο.

* Όπως και οι άλλες δύο ομάδες, θεωρούνται ύποπτοι για την έξαρση της
εγκληματικότητας στις περιοχές όπου ζουν. Η άγνοια ή η ελλιπής γνώση της
γλώσσας, μια άλλη αντίληψη για τη νομιμότητα και η έλλειψη στοιχειωδών
προϋποθέσεων διαβίωσης φαίνεται ότι δημιουργούν ένα τέτοιο πρόβλημα. Το
επισημαίνουν με φροντίδα, καμιά φορά με αγανάκτηση, και εκπρόσωποι της
παλαιότερης ποντιακής προσφυγιάς, που θεωρούν ότι από ορισμένους δυσφημίζεται
ο ιδιαίτερος πολιτισμός τους.

* «Παλικάρια στη δουλειά», οι Πόντιοι έχουν εκπληκτικά καλές επιδόσεις στην
αγορά εργασίας και βοηθούνται από το γεγονός ότι πολλοί από αυτούς είναι
επαγγελματικά εξειδικευμένοι στον τόπο καταγωγής τους. Γεννημένοι έμποροι, δεν
βράδυναν να δημιουργήσουν ιδιότυπο διακρατικό εμπόριο με την ανοχή των
κρατικών αρχών που υποκαθιστούσε τη συστηματική φροντίδα. Σε σύντομο χρονικό
διάστημα, λόγω της φιλοπονίας και της επιχειρηματικότητάς τους, δείχνουν
αξιόλογη κοινωνική κινητικότητα.

Έφεση για μάθηση

* Τα παιδιά των Ποντίων, παρά τη γλωσσική ανεπάρκεια, δείχνουν ιδιαίτερη έφεση
για μάθηση και από ένα σημείο και πέρα και για ανώτερες και ανώτατες σπουδές.
Είναι λογικό να υποθέσει κανείς ότι σε μια γενιά ­ σε είκοσι δηλαδή περίπου
χρόνια ­ το εκπαιδευτικό σύστημα θα έχει δημιουργήσει το σύνολο σχεδόν των
προϋποθέσεων αφομοίωσης. Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι δεν υπάρχουν προβλήματα
σήμερα, όταν η συγκέντρωση παιδιών προσφύγων σε ακατάλληλα κτίρια δημιουργεί
όχι ευχάριστες συνθήκες διδασκαλίας, με αποτέλεσμα όσοι δάσκαλοι μπορούν να
αποφεύγουν αυτά τα σχολεία και να πέφτει έτσι το γενικό επίπεδο μάθησης, με τη
διαμόρφωση ενός χαρακτηριστικού για τα κοινωνικά «γκέτο» φαύλου κύκλου.

Υπάρχει επίσης πρόβλημα εφήβων. Αυτοί έχουν χάσει το τρένο. Ανώριμοι για την
αγορά εργασίας, χωρίς ειδικά προγράμματα ένταξης για την ενδιάμεση ηλικία
τους, το ρίχνουν στην εύκολη ζωή και είναι εύκολη λεία για τα σκοτεινά
κυκλώματα της μεγάλης πόλης.

Οι νεοπρόσφυγες είναι μια ακραία περίπτωση ανάπτυξης της κοινωνικής μας
σχιζοφρένειας. Η αντιμετώπισή τους κυμαίνεται ανάμεσα σε ακραίες θέσεις, είναι
πολύ λιγότερο ενιαία απ’ ό,τι γίνεται για τις δύο άλλες αναφομοίωτες ομάδες
που θα εξετάσουμε.

Οπωσδήποτε και στην περίπτωση αυτή αποδεικνύεται ότι η εικόνα είναι σχεδόν το
παν και η πραγματικότητα πολύ λίγα πράγματα κι ότι οι περισσότεροι ζούμε μέσα
σε έναν κόσμο κοινών τόπων (common wisdoms κατά τον Galbraith) που κυριαρχούν
και υποτάσσουν τη σκέψη μας.

Όμως για τους ατυχείς νεοπρόσφυγες η τραμπάλα ανάμεσα στα ύψη του εθνικιστικού
παραληρήματος και της αδελφικής αγάπης και συμπαράστασης από τη μια μεριά και
στη συστηματική προκατάληψη, την υποψία και τη δυσφορία που προκαλεί η
διαφορετικότητα και η ιδιομορφία είναι καθημερινή και ευρύτατα διαδεδομένη.
Δεν χρειάζεται να μετακινηθείς από τη μια κοινωνική ομάδα σε κάποιαν άλλη.

Ο ίδιος πολίτης, την ίδια ώρα μπορεί να διαβεβαιώσει το κοντό και το μακρύ, το
άσπρο και το μαύρο, το κρύο και το ζεστό. Κανείς βέβαια δεν κάνει τον κόπο να
διαπιστώσει την πραγματική ουσία του προβλήματος.