ΔΙΑΣΤΑΣΕΙΣ Όταν η τζαζ εξηγούσε τη ζωή

Σων Πεν. Ο Αμερικανός ηθοποιός στον ρόλο του κιθαρίστα Έμετ Ρέη

Τρία πράγματα δεν αρέσουν στους Αμερικανούς: ο Γούντυ Άλλεν, ο Σων Πεν και η
τζαζ. Προφανώς γι’ αυτόν ακριβώς τον λόγο, η τελευταία ταινία του Γούντυ Άλλεν
έχει πρωταγωνιστή τον Σων Πεν και θέμα της την τζαζ. Λέγεται «Συμφωνίες και
διαφωνίες» και το θέμα της είναι η φανταστική βιογραφία ενός κιθαρίστα της
δεκαετίας του ’30. Ο σκηνοθέτης νοσταλγεί πολύ εκείνη την εποχή. «Όταν ήμουν
παιδί», λέει σε συνέντευξή του στη Φιγκαρό, «ξυπνούσαμε το πρωί και ανοίγαμε
το ραδιόφωνο. Ακούγαμε Ντιουκ Έλλινγκτον, Φρανκ Σινάτρα, τη μουσική του
Γκέρσουιν ή του Κόουλ Πόρτερ. Οι μεγάλοι μουσικοί ήταν η τροφή μας. Όταν
θέλαμε να ακούσουμε μουσική, πηγαίναμε σ’ ένα καμπαρέ ή σε κάποιο ξενοδοχείο
όπου έπαιζε ένας πιανίστας ή μια μικρή ορχήστρα. Η απόλαυση που δοκιμάζαμε
ακούγοντάς τους είχε άμεση σχέση με την ατμόσφαιρα. Σήμερα, αντίθετα, μια
συναυλία μπορεί να γίνει οπουδήποτε, μπροστά σε υστερικά πλήθη που ουρλιάζουν
και σκίζουν τα ρούχα τους. Είναι μια άλλη εποχή».

Μαζί με την εποχή, έχει αλλάξει και η τζαζ. Άλλοτε, η τζαζ ήταν συνδεδεμένη με
τη ζωή, την καθημερινή πραγματικότητα, μέσα από τους ρυθμούς της, τους στίχους
της, τα τραγούδια της. Σιγά-σιγά οι μουσικοί άρχισαν να δίνουν έμφαση στην
τεχνική και η μουσική τους να γίνεται αφηρημένη. Κάτι σαν τον Τζάκσον Πόλλοκ
στη ζωγραφική. Με τον τρόπο αυτό, οι μουσικοί έχασαν το κοινό τους. Έπειτα
ήλθε η «φρι τζαζ» και η ρήξη ολοκληρώθηκε. Φταίει βέβαια και η παιδεία του
σύγχρονου Αμερικανού: αν ρωτήσεις σήμερα στην τύχη εκατό ανθρώπους σ’ένα δρόμο
της Νέας Υόρκης ούτε ένας δεν θα ξέρει ποιος ήταν ο Τζάνγκο Ρέινχαρντ. Η
ταινία του Γούντυ Άλλεν έχει έτσι και επιμορφωτικό χαρακτήρα. Και το ευχάριστο
είναι ότι η υποδοχή της στην Αμερική ήταν θερμότερη απ’ ό,τι περίμενε.

Έτσι κι αλλιώς, βέβαια, ο Γούντυ Άλλεν στην Ευρώπη θα συνεχίσει να γίνεται
δεκτός σαν ήρωας, όχι στην Αμερική. Κι αυτό, παρ’ όλο που ο ίδιος αισθάνεται
πολύ Αμερικανός: γεννήθηκε στο Μπρούκλυν, του αρέσει το μπέιζ-μπολ, λατρεύει
τους αδελφούς Μαρξ. Για το παράδοξο αυτό έχει δύο θεωρίες: είτε ο υποτιτλισμός
και οι μεταφράσεις των ταινιών του είναι πολύ καλές στην Ευρώπη είτε ο ίδιος
έχει επηρεαστεί τόσο βαθιά από τις ταινίες του Τρυφώ, του Ντε Σίκα και του
Κουροσάβα που έβλεπε και ξανάβλεπε όταν ήταν νέος, ώστε κατέληξε να βρεθεί
πολύ πλησιέστερα στους Ευρωπαίους απ’ ό,τι στους συμπατριώτες του. Φταίει
βέβαια ξανά κι η εποχή.

Άλλοτε, οι ταινίες του Γκοντάρ και του Φελίνι ήταν πολύ δημοφιλείς στην
Αμερική. Σήμερα, το κοινό, όλο και πιο νέο, προτιμά τις βλακώδεις ταινίες και
βαριέται να διαβάζει υποτίτλους. Πολύ απλά, ο Αμερικανός αρνείται να
μετακινηθεί για να δει μια ταινία με υποτίτλους. Από την άλλη πλευρά, πόσοι
νέοι Αμερικανοί γνωρίζουν μια κλασική αμερικανική ταινία όπως ο «Πολίτης
Κέην»;