ΑΦΙΕΡΩΜΑ Ο ΕΛΛΗΝΙΚΟΣ 20ος ΑΙΩΝΑΣ ΤΑ ΠΡΟΣΩΠΑ

Οι άνθρωποι που σημάδεψαν την κοινωνική και πνευματική ζωή του αιώνα που
φεύγει, όπως τους σκιαγραφούν ειδικοί συνεργάτες των «ΝΕΩΝ»

ΟΑλέξανδρος Παπαναστασίου ήταν ένας σοσιαλιστής ηγέτης και διανοούμενος που
σημάδεψε την Ελλάδα του εικοστού αιώνα κι έμεινε στη συλλογική μνήμη ως ο
σημαντικότερος, μετά τον Βενιζέλο, πολιτικός του Μεσοπολέμου. Σήμερα τον
θυμόμαστε κυρίως επειδή πρωτοστάτησε στην ανατροπή της μοναρχίας, το 1924,
καθώς και στη θέσπιση του προοδευτικότερου Συντάγματος που γνώρισε ποτέ η
χώρα, το 1924-27, αλλά κι επειδή με όλες του τις δυνάμεις προώθησε καίριες
κοινωνικές μεταρρυθμίσεις, όπως ήταν η διανομή γης στους ακτήμονες και η
προστατευτική εργατική νομοθεσία.

Ο Παπαναστασίου προερχόταν από οικογένεια επαρχιακών προυχόντων, της Αρκαδίας,
αλλά μεγάλωσε στον Πειραιά και στην Αθήνα. Ο πατέρας του ήταν φιλόλογος και
υπηρέτησε ως γυμνασιάρχης σε διάφορες ελληνικές πόλεις. Ο Αλέξανδρος φοίτησε
στη Νομική Σχολή και συνέχισε τις σπουδές του στο Πανεπιστήμιο του Βερολίνου,
δίπλα σε μερικούς από τους πιο περίφημους στοχαστές της εποχής. Από αυτούς, οι
οικονομολόγοι Γκούσταφ Σμόλλερ και Άντολφ Βάγκνερ ήταν οι επιφανέστεροι
θεωρητικοί του «κρατικού σοσιαλισμού», ενώ ο αριστερός κοινωνιολόγος Γκέοργκ
Ζίμμελ ήταν ο αγαπημένος δάσκαλος όχι μόνον του ίδιου του Παπαναστασίου, αλλά
και του Γκέοργκ Λούκατς και του Βάλτερ Μπένγιαμιν.

Στη Γερμανία ο νεαρός φοιτητής γνώρισε επίσης τις σύγχρονες σοσιαλιστικές
τάσεις και ασπάστηκε μια μεταρρυθμιστική εκδοχή της σοσιαλδημοκρατίας, τον
Αναθεωρητισμό, που επαγγελλόταν κατεξοχήν ο Έντουαρντ Μπερνστάιν.
Επιστρέφοντας το 1907 στην Αθήνα ίδρυσε, μαζί με άλλους διανοούμενους, την
Κοινωνιολογική Εταιρία, η οποία φιλοδοξούσε να σχηματίσει ένα μαζικό
σοσιαλιστικό κόμμα και προπαγάνδιζε δραστήρια μεταξύ των εργατών. Το πολιτικό
πρόγραμμα που επεξεργάστηκαν, και στο οποίο στήριξαν την τακτική τους, δεν
ήταν μηχανιστική μεταφορά των ευρωπαϊκών προτύπων, αλλά στηριζόταν σε μια
περιεκτική ανάλυση του ελληνικού κοινωνικού σχηματισμού.

Η οικονομική κρίση εκείνων των χρόνων, καθώς και το στρατιωτικό κίνημα του
1909 στο Γουδί, εξασφάλισαν πανελλήνια εμβέλεια στη μικρή ομάδα και ιδίως τη
βοήθησαν να συνδεθεί με τους εξεγερμένους ακτήμονες της Θεσσαλίας. Εκείνο τον
καιρό διατύπωσε ο Παπαναστασίου, που ήδη δικηγορούσε κι εκλέχτηκε βουλευτής το
1910 μαζί με μερικούς ακόμη σοσιαλιστές, το πρώτο ολοκληρωμένο σχέδιο
αγροτικής μεταρρύθμισης. Ήλπιζε πως με τη διανομή των τσιφλικιών στους φτωχούς
χωρικούς θα δημιουργούνταν ένα στρώμα ανεξάρτητων μικροπαραγωγών, οι οποίοι,
οργανωμένοι σε συνεταιρισμούς θα βοηθούσαν, συμμαχώντας και με τους εργάτες,
να ριζοσπαστικοποιηθεί ολόκληρη η αγροτική τάξη.

Η αγροτική μεταρρύθμιση, στην οποία πρωταγωνίστησε, όπως είπαμε, ο
Παπαναστασίου, ήταν ίσως η σημαντικότερη κοινωνική μεταρρύθμιση του
Μεσοπολέμου. Η διανομή των μεγάλων κτημάτων της κεντρικής και της βόρειας
Ελλάδας σε γηγενείς και πρόσφυγες ολοκληρώθηκε τη δεκαετία του 1920, αλλά
αρχικά έφερε αντίθετα αποτελέσματα από εκείνα που προσδοκούσαν οι σοσιαλιστές:
σε γενικές γραμμές, προσέδεσε τους πολυάριθμους νέους μικροϊδιοκτήτες στο
Κόμμα Φιλελευθέρων, του Βενιζέλου. Ακόμη και μετά την οικονομική κρίση του
1931 – 1932, οι περισσότεροι αγρότες εξακολούθησαν να υποστηρίζουν τα
συντηρητικά κόμματα ως τα μέσα εκείνης της δεκαετίας, οπότε εκδηλώθηκε η
ριζοσπαστικοποίησή τους.

Ο συντηρητισμός των αγροτών δεν ήταν το μόνο εμπόδιο στο πολιτικό σχέδιο του
Παπαναστασίου. Η συμμαχία των λαϊκών στρωμάτων στο πλαίσιο ενός σοσιαλιστικού
πολιτικού σχηματισμού, που οραματίζονταν οι κοινωνιολόγοι, ακυρώθηκε από τις
κοσμογονικές εξελίξεις της δεκαετίας του 1910. Οι πόλεμοι, οι επαναστάσεις, οι
μετακινήσεις πληθυσμών και οι εδαφικές ανακατατάξεις, που μεσολάβησαν από το
1912 ως το 1922, έφεραν στο προσκήνιο δύο μεγάλα ζητήματα, τα οποία διέσπασαν
τους σοσιαλιστές. Αφενός το εθνικό ζήτημα και αφετέρου το αν μπορούσε να
επικρατήσει με ειρηνικά και νόμιμα μέσα ο σοσιαλισμός ή αν χρειαζόταν,
αντιθέτως, επανάσταση.

Για όλους τους σοσιαλιστές, μεταρρυθμιστές κι επαναστάτες, οι εθνικές
αντιθέσεις έρχονταν σε δεύτερη μοίρα, σε σχέση με την πάλη των τάξεων.
Σοσιαλισμός σήμαινε ισότητα όλων των ανθρώπων, ανεξάρτητα από φυλή, εθνοτική
ταυτότητα ή εθνική συνείδηση. Οι Ευρωπαίοι σοσιαλιστές, ενώ αποδέχονταν γενικά
τον πατριωτισμό, με άλλα λόγια την αγάπη των ανθρώπων για τη χώρα τους και την
πρόθυμη υπεράσπισή της, απέρριπταν τον εθνικισμό, δηλαδή τη συγκεκριμένη
πολιτική ιδεολογία, η οποία αποδίδει προτεραιότητα στην ιδέα του έθνους και
ζητά τα κράτη να οργανώνονται σε εθνική βάση.

Την επαύριον των Βαλκανικών Πολέμων όμως, και πολύ περισσότερο μέσα στη
λαίλαπα του Πρώτου Παγκοσμίου Πολέμου και των αιματηρών συγκρούσεων που
ακολούθησαν στην Ανατολή, η εθνικιστική μισαλλοδοξία κυριάρχησε στα Βαλκάνια
και στην Ελλάδα. Εκτυλίχθηκε, δηλαδή, μια διαδικασία παρόμοια με αυτήν που
παρατηρούμε τα τελευταία χρόνια στη Γιουγκοσλαβία.

Μέσα στο στρόβιλο των πολεμικών και εθνικών συγκρούσεων, αλλά και της
εσωτερικής ρήξης του Διχασμού, ο Παπαναστασίου τέθηκε επικεφαλής των
μετριοπαθών σοσιαλιστών, που συμμάχησαν με την πιο φωτισμένη παράταξη των
εθνικιστών, υπό τον Ελευθέριο Βενιζέλο. Υπέθεταν πως οι πολιτικές και
κοινωνικές μεταρρυθμίσεις που επαγγέλλονταν οι Φιλελεύθεροι, θα άνοιγαν το
δρόμο για τον πολυπόθητο σοσιαλισμό, βοηθώντας να αναπτυχθεί και να
εξορθολογιστεί το καπιταλιστικό σύστημα.

Ωστόσο, το τίμημα της αβέβαιης προόδου ήταν άμεσο κι επώδυνο: η ριψοκίνδυνη
συμμετοχή της χώρας στον παγκόσμιο πόλεμο. Ίσως θα έπρεπε να αναλογιστούν ο
Παπαναστασίου και οι συνεργάτες του ότι ήταν αντιφατικό να κηρύσσουν τη
βαθμιαία και ειρηνική μεταβολή των κοινωνικών σχέσεων στο εσωτερικό της χώρας,
αλλά να μη διστάζουν μπροστά στη μαζική αιματοχυσία προκειμένου να προωθηθούν
κάποιοι πολύ πιο αόριστοι όσο και μεγαλεπήβολοι εξωτερικοί στόχοι. Ήταν όμως
χαρακτηριστικό της πολιτικής παιδείας εκείνης της εποχής, όχι μόνο στην
Ελλάδα, αλλά και σε όλες τις ευρωπαϊκές χώρες, ότι η επίκληση των λεγόμενων
«εθνικών ζητημάτων» αρκούσε για να τεθεί σε δεύτερη μοίρα η ιερότητα των
πολιτικών ελευθεριών, της ιδιοκτησίας και της ίδιας της ζωής των ανθρώπων.

Η μετριοπαθής τάση των σοσιαλιστών συντάχθηκε με τους Φιλελευθέρους και, το
1916, ενίσχυσε τους επαναστάτες, οι οποίοι σχημάτισαν την Προσωρινή Κυβέρνηση
στη Θεσσαλονίκη και διέσπασαν το ελληνικό κράτος. Δραπετεύοντας από την Αθήνα,
ο Παπαναστασίου τοποθετήθηκε από την επαναστατική κυβέρνηση αρμοστής των
Επτανήσων και από το 1917 ως το 1920 ανέλαβε υπουργός Συγκοινωνιών της
κυβέρνησης Βενιζέλου.

Από την υπογραφή του πρώτου δημοκρατικού Συντάγματος της Ελλάδας (11/9/25)

Η ειρωνεία ήταν, πως ενώ οι κοινωνιολόγοι, από τη θέση της κυβέρνησης,
προωθούσαν τις μεταρρυθμίσεις για τις οποίες αγωνίζονταν προ πολλού, συγχρόνως
αμφισβητούνταν από τη νέα αριστερά, που τους αντιμετώπιζε ως ελάσσονες
εταίρους των Φιλελευθέρων. Η επαναστατική αυτή τάση κρυσταλλώθηκε, το 1918,
στο Σοσιαλεργατικό Κόμμα (πρόδρομο του ΚΚΕ). Προσέβλεπε στην πανευρωπαϊκή
εξάπλωση της επανάστασης, η οποία είχε επικρατήσει στη Ρωσία ­ προοπτική, την
οποία απεναντίας οι μεταρρυθμιστές σοσιαλιστές απεύχονταν ή θεωρούσαν
ανεδαφική.

Οι ριζοσπάστες κέρδιζαν επίσης απήχηση σφυροκοπώντας την αντιδημοφιλή
εξωτερική πολιτική του Βενιζέλου. Από εκείνη την περίοδο χρονολογείται η
διάσπαση της ελληνικής αριστεράς σε μια ριζοσπαστική και μια μετριοπαθή μερίδα
­ διάσπαση, η οποία δεν θα θεραπευόταν παρά μόνο στην Κατοχή, με το ΕΑΜ.

Η εκλογική ήττα των Φιλελευθέρων, τον Νοέμβριο του 1920, καθώς και η επιστροφή
του Κωνσταντίνου στον ελληνικό θρόνο, έκαναν τον Παπαναστασίου να ιδρύσει τη
Δημοκρατική Ένωση. Αυτή ήταν ένας χαλαρός συνασπισμός ταξικών οργανώσεων και
αντικωνσταντινικών πολιτευτών και στρατιωτικών, με αιχμή του προγράμματός της
την ανατροπή της μοναρχίας. Στην αβασίλευτη δημοκρατία έβλεπε τώρα ο
Παπαναστασίου το σύνθημα που θα μετέβαλλε τις πολιτικές ισορροπίες προς όφελος
των λαϊκών στρωμάτων. Από την άνοιξη του 1921 μάλιστα διέκρινε το μοχλό της
πολιτειακής αλλαγής στη διαφαινόμενη ήττα του ελληνικού στρατού στη Μικρά
Ασία.

Όσο περισσότερο εξασθενούσε το μοναρχικό καθεστώς, καθώς βυθιζόταν στην
οικονομική κρίση και στα στρατιωτικά και διπλωματικά αδιέξοδα, τόσο αγριότερα
καταδίωκε τους Δημοκρατικούς ­ με αθέλητο αποτέλεσμα να ενισχύει την επιρροή
τους μεταξύ των κάθε λογής δυσαρεστημένων, που πλήθαιναν αδιάκοπα. Όταν
τελικά, με μεθοδεύσεις της κυβέρνησης και του ίδιου του Κωνσταντίνου,
φυλακίστηκαν ο Παπαναστασίου και οι στενότεροι συνεργάτες του, η δημοτικότητά
τους εκτινάχτηκε στα ύψη. Έπειτα ήρθαν η Μικρασιατική Καταστροφή και η
αντιβασιλική Επανάσταση του 1922. Η ώρα των αντιμοναρχικών είχε σημάνει.

Βαθμιαία η Δημοκρατική Ένωση, η οποία απέκτησε ισχυρή κοινοβουλευτική παρουσία
στις εκλογές του 1923, απομακρύνθηκε από τους Φιλελεύθερους ώσπου, στις αρχές
του 1924, ο Παπαναστασίου συγκρούστηκε ανοιχτά με τον Βενιζέλο, που
υποχρεώθηκε να εγκαταλείψει τη χώρα. Φαινομενικά διαφώνησαν για τη μεθόδευση
της μεταπολίτευσης, αλλά ουσιαστικά για τον κοινωνικό χαρακτήρα που θα
προσλάμβανε το αβασίλευτο καθεστώς.

Ο Βενιζέλος ήθελε μια συντηρητική αλλά σταθερή δημοκρατία, η οποία θα
εξασφάλιζε τη συναίνεση των παραδοσιακά ισχυρών στρωμάτων, τα οποία
αισθάνονταν να απειλούνται από τις πρόσφατες κατακλυσμικές αλλαγές. Ο
Παπαναστασίου απεναντίας ήθελε να προικίσει τη δημοκρατία με θεσμούς που θα
διευκόλυναν την άνοδο των λαϊκών τάξεων, αλλά και να δρομολογήσει αμέσως
ριζοσπαστικές μεταρρυθμίσεις, οι οποίες θα έπλητταν την πολιτική και κοινωνική
ελίτ ­ από την απλή αναλογική στις βουλευτικές εκλογές ως την ίδρυση ενός
σύγχρονου πανεπιστημίου στη Θεσσαλονίκη. Ανέλαβε την κυβέρνηση για λίγους
μήνες, από τον Μάρτιο ως τον Ιούλιο του 1924, στη διάρκεια των οποίων πέτυχε
με επιδέξιους ελιγμούς τον πρώτο στρατηγικό στόχο του, την αβασίλευτη
δημοκρατία.

Ωστόσο, τα επόμενα βήματα αποδείχτηκαν πιο δύσκολα. Πολλοί εθνικιστές
στρατοκράτες και Φιλελεύθεροι πολιτικοί, που ως τότε τον στήριζαν,
απομακρύνθηκαν μόλις πραγματοποιήθηκε αυτός ο ελάχιστος κοινός στόχος. Όταν ο
Παπαναστασίου επιχείρησε να προχωρήσει στις φιλολαϊκές αλλαγές, τον ανέτρεψαν.
Το όχι εντελώς απρόβλεπτο αποτέλεσμα ήταν η αποσταθεροποίηση της Δεύτερης
Ελληνικής Δημοκρατίας. Εγκαινιάστηκε μια σειρά από αδύναμες κυβερνήσεις
κεντρώων, οι οποίοι, υπονομευμένοι από την εσωτερική αναταραχή και τις
αλλεπάλληλες εξωτερικές αποτυχίες, παρέδωσαν σχεδόν με ανακούφιση την εξουσία
στον πραξικοπηματία στρατηγό Πάγκαλο.

Ο Παπαναστασίου (τρίτος από αριστερά) στο Συνέδριο της Ειρήνης, στους Δελφούς, το 1929

Ο Παπαναστασίου, που δεν άργησε και πάλι να γνωρίσει την εξορία, πρωτοστάτησε
στην ανατροπή του τελευταίου, το φθινόπωρο του 1926. Κατόπιν, ανέλαβε το
υπουργείο Γεωργίας στις κυβερνήσεις συνασπισμού που ακολούθησαν. Από αυτήν τη
θέση, την οποία διατήρησε ως την άνοιξη του 1928, προσπάθησε να εφαρμόσει το
επόμενο σκέλος του προγράμματός του. Προώθησε την ολοκλήρωση της αγροτικής
μεταρρύθμισης και την κρατική παρέμβαση στη γεωργία ­ με κάθε λογής τρόπους,
από την ενίσχυση της παραγωγής και την περιστολή της τοκογλυφίας με την ίδρυση
της Αγροτικής Τράπεζας, ως τη ρύθμιση της αγοράς και των τιμών σε βασικά
προϊόντα.

Παράλληλα, η Δημοκρατική Ένωση σταθεροποίησε την εκλογική επιρροή της, αλλά σε
χαμηλά επίπεδα, γύρω στο 6%. Στράφηκε προς τ’ αριστερά και μετασχηματίστηκε
στο Αγροτεργατικό Κόμμα (ΑΕΚ), όπου προοδευτικά ενισχύονταν οι μαζικές
οργανώσεις των βόρειων επαρχιών εις βάρος των παραδοσιακών πολιτευτών.

Πάντως, όταν επέστρεψε ο Βενιζέλος στην πρωθυπουργία, το 1928, οι
Αγροτεργατικοί τον στήριξαν ­ όχι τόσο στα εσωτερικά ζητήματα, όπου νωρίς
κατήγγειλαν τον «αυταρχισμό» του, όσο στην εξωτερική πολιτική, που
περιελάμβανε την αντιμετώπιση των ακραίων εθνικιστών και τη συστηματική
προσέγγιση με την Τουρκία και με τις υπόλοιπες βαλκανικές χώρες. Η Βαλκανική
Ομοσπονδία ήταν σταθερός και δηλωμένος στόχος του Παπαναστασίου, όπως άλλωστε
και των περισσότερων αριστερών νοτίως του Δούναβη.

Μετά το 1931 όμως η οικονομική κρίση αποσταθεροποίησε εκ νέου την πολιτική
ζωή, αφενός τροφοδοτώντας τη δυσφορία των φτωχότερων, που ζούσαν σε ζοφερές
συνθήκες, και αφετέρου ενισχύοντας τη στρατοκρατική μερίδα των Φιλελευθέρων
όσο και τις αυταρχικές τάσεις των αντιβενιζελικών. Ο Παπαναστασίου
αποστασιοποιήθηκε ξανά από τον Βενιζέλο, προσδοκώντας η γενική δυσφορία να
ευνοήσει τη μετριοπαθή αριστερά, ώσπου η επιστροφή των Λαϊκών στην εξουσία, το
1932-33, άλλαξε απότομα τις προτεραιότητες.

Οι αντιβενιζελικοί απείλησαν το δημοκρατικό πολίτευμα, επιλέγοντας μια
στρατηγική αντεκδίκησης. Η αναζωπύρωση του Διχασμού και η αποσύνθεση της
δημόσιας διοίκησης, πόσο μάλλον οι τρομοκρατικές ενέργειες που οργάνωναν
κρατικοί και παρακρατικοί μηχανισμοί, όπως ήταν η απόπειρα δολοφονίας του
Βενιζέλου, οδήγησαν τον Παπαναστασίου σε νέα συμμαχία με τους Φιλελεύθερους.
Μάλιστα, ανέλαβε ξανά για μερικές ημέρες την πρωθυπουργία, αλλά και πάλι την
έχασε, όταν απέσυρε την υποστήριξή του ο Κρητικός ηγέτης.

Στο οξυμμένο πολιτικό και κοινωνικό κλίμα της δεκαετίας του 1930 όμως, δίπλα
στον φιλελευθερισμό του Βενιζέλου έτεινε να περιθωριοποιηθεί και ο
μεταρρυθμιστικός σοσιαλισμός του Παπαναστασίου, που φαινόταν πλέον ανεδαφικός.
Παράλληλα η βάση του Αγροτεργατικού Κόμματος, απαυδισμένη από τους
στρατοκράτες που πρωταγωνιστούσαν πλέον στους αντίπαλους συνασπισμούς,
συνεργαζόταν ολοένα και συχνότερα με τη ριζοσπαστική αριστερά σε ευρύτερα
διαρκώς πεδία δράσης.

Το 1935 ακολούθησαν αλλεπάλληλα πραξικοπήματα των βενιζελικών και των
αντιβενιζελικών, τα οποία κατέληξαν στην επιβολή της αυταρχικής κυβέρνησης
Κονδύλη και στην κατάλυση του δημοκρατικού πολιτεύματος. Ο Παπαναστασίου και
άλλοι δημοκρατικοί ηγέτες παραπέμφθηκαν στο στρατοδικείο και λίγο έλειψε να
εκτελεστούν. Συγχρόνως ξέσπασαν μια σειρά λαϊκές εξεγέρσεις, χωρίς κομματική
καθοδήγηση και με οικονομικά κυρίως αιτήματα, που κάλυψαν όλη τη χώρα, από την
Κρήτη και την Πελοπόννησο ως τα Ιόνια και τα βόρεια διαμερίσματα.

Ερχόταν λοιπόν στο προσκήνιο μια νέα μορφή πόλωσης, με πρωταρχικά κοινωνικές
και οικονομικές συνισταμένες, η οποία έμελλε να κορυφωθεί στα χρόνια της
Κατοχής. Τα φτωχότερα στρώματα εκδήλωναν δυναμικά την αποξένωσή τους από το
κρατούν καθεστώς. Αφετέρου η εσπευσμένη συσπείρωση των πιο εύπορων, αλλά και
της πλειονότητας της πολιτικής ελίτ, γύρω από τον μέχρι πρότινος ελάχιστα
δημοφιλή μονάρχη, τον Γεώργιο Β’, που επέστρεψε το 1935 κραδαίνοντας τις
λόγχες του στρατού για να κηρύξει τη λήθη, μαρτυρούσε πόσους φόβους γεννούσε η
ριζοσπαστικοποίηση των μαζών.

Ανασκοπώντας τη δεκαετία του 1930 εκ των υστέρων διακρίνουμε πως ο
Παπαναστασίου περιθωριοποιήθηκε επειδή απέτυχε να προσαρμόσει εγκαίρως στις
συνθήκες κοινωνικής και πολιτικής πόλωσης την τακτική, τις ιδεολογικές
αναφορές και την οργανωτική δομή του κόμματός του. Οι Αγροτεργατικοί
αποδείχτηκαν μάλιστα απροετοίμαστοι να αντιμετωπίσουν τη δικτατορία του
Μεταξά, που επικράτησε την 4η Αυγούστου του 1936. Διαλύθηκαν άδοξα λίγο
αργότερα.

Με τους Γ. Παπανδρέου, Θ. Σοφούλη (πάνω) και άλλους πολιτικούς του συνεργάτες

Η ιστορία αυτού του ορμητικού, αντισυμβατικού και κοσμοπολίτη σοσιαλιστή ηγέτη
έληξε τραγικά, μέσα σε πικρές ήττες. Έζησε αρκετά για να δει τον εξόριστο
βασιλιά να επιστρέφει στον θρόνο και τον παλιό εχθρό του, τον στρατηγό Μεταξά
να διαλύει τις δημοκρατικές οργανώσεις. Πέθανε από καρδιακή προσβολή στις 17
Νοεμβρίου του 1936, ακριβώς την ώρα που ένας άλλος σκληρός αντίπαλός του, ο
τέως άνακτας Κωνσταντίνος, κέρδιζε μεταθανάτια μια συμβολική νίκη, καθώς η
σορός του μεταφερόταν από την Ιταλία για να ταφεί επίσημα στο Τατόι.

Μέσα σε μερικούς μήνες, μπροστά στα μάτια του Παπαναστασίου έγιναν συντρίμμια
τόσο το σοσιαλδημοκρατικών τάσεων κόμμα που ίδρυσε, και στο οποίο είχε
αφιερώσει μια δεκαπενταετία από τη ζωή του, όσο και το αβασίλευτο καθεστώς,
όπου είχε στηρίξει τις ελπίδες του και στη δημιουργία του οποίου είχε
πρωτοστατήσει. Ο μεταρρυθμιστικός σοσιαλισμός ακουγόταν σχεδόν σαν ανέκδοτο
καθώς ανέβαινε ο φασισμός, ενώ η Ελλάδα και ολόκληρη η Ευρώπη έμοιαζαν να
βαδίζουν προς τον σκοταδιστικό αυταρχισμό. Ο Δεύτερος Παγκόσμιος Πόλεμος, που
θα εξαπέλυε ο Χίτλερ, απείχε μόλις τρία χρόνια.

Ωστόσο, οι αγώνες του Παπαναστασίου δεν πήγαν χαμένοι. Μια άλλη ειρωνεία της
ιστορίας ήταν πως η επικράτηση της άκρας δεξιάς στην Ελλάδα, μετά το 1935,
δημιούργησε τις προϋποθέσεις για την ένωση της αριστεράς. Όταν ο Γεώργιος και
ο Μεταξάς κατέλαβαν την εξουσία δεν ακύρωσαν τις προηγούμενες κοινωνικές
μεταρρυθμίσεις· για παράδειγμα, αποδέχτηκαν τις κοινωνικές ασφαλίσεις και την
αγροτική μεταρρύθμιση, που συνεπώς έπαψαν να αποτελούν φλέγοντα ζητήματα.
Καθώς όμως κατάργησαν την πολιτική δημοκρατία και τα εργατικά δικαιώματα και
επέβαλαν έναν νέο επίσημο εθνικιστικό λόγο, έσβησαν τις διαχωριστικές γραμμές
μεταξύ της μεταρρυθμιστικής και της επαναστατικής αριστεράς. Έτσι βοήθησαν να
συγκλίνουν, επί Κατοχής, κομμουνιστές, αγροτιστές και σοσιαλιστές στο Εθνικό
Απελευθερωτικό Μέτωπο και να το αναδείξουν σε ηγεμονική πολιτική δύναμη. Τότε
έμελλε να εκπληρωθεί, έστω και για λίγο καιρό και υπό την ηγεσία ενός άλλου
κόμματος, το σχέδιο του Παπαναστασίου, για την ένωση των λαϊκών τάξεων σε έναν
ευρύ σχηματισμό της αριστεράς.

* Ο Σπύρος Μαρκέτος είναι ιστορικός στο Ελληνικό Ανοιχτό Πανεπιστήμιο
(Πάτρα)