ΑΦΙΕΡΩΜΑ Ο ΕΛΛΗΝΙΚΟΣ 20ος ΑΙΩΝΑΣ ΤΑ ΠΡΟΣΩΠΑ

Οι άνθρωποι που σημάδεψαν την κοινωνική και πνευματική ζωή του αιώνα που
φεύγει, όπως τους σκιαγραφούν ειδικοί συνεργάτες των «ΝΕΩΝ»

Στη ροή ενός αιώνα (του απελθόντος 20ού) η Ελλάδα ανέδειξε πολλούς παγκόσμιας
εμβέλειας αθλητές (και αθλήτριες, αυτές κατά την τελευταία εικοσαετία). Οκτώ
χρόνια μετά την αναβίωση (ή ανασύσταση, κατά την έκφραση της εποχής) των
Ολυμπιακών Αγώνων στην Αθήνα του 1896, το κομμένο νήμα των ολυμπιονικών
ενώθηκε και πάλι. Έτσι, το 1904 (ενώ ο «νεοπαγής» θεσμός των Ολυμπιακών
κλυδωνιζόταν) έφτασαν στον Άγιο Λουδοβίκο (Σαιν Λούις) των ΗΠΑ δύο αθλητές από
την Αθήνα, ύστερα από μακρύ και περιπετειώδες υπερπόντιο ταξίδι. Τα έξοδά τους
καλύφθηκαν «δι’ ιδίων» και «δι’ εράνων». Άξιζε τον κόπο αυτή η προσπάθεια
καθώς ο αρσιβαρίστας Περικλής Κακούσης ήρθε πρώτος και ο έτερος των αθλητών
Νικόλαος Γεωργαντάς τρίτος στη δισκοβολία. Μάλιστα ο Κακούσης ήταν ο μοναδικός
Ευρωπαίος ολυμπιονίκης (σε πρωτιά) ενώ όλοι οι άλλοι Αμερικανοί. (Κάτι που δεν
συνέβη στις Ολυμπιάδες που ακολούθησαν ούτε και θα συμβεί). Για τη μικρή
ιστορία να σημειωθεί ότι έτρεξαν και 13 ομογενείς στον μαραθώνιο, με μοναδικό
διακριθέντα τον Δημ. Βελούλη που καταγόταν από την Αράχοβα (5ος). Ο δρόμος
είχε ανοίξει…

Στα επόμενα χρόνια (Ολυμπιακοί 1906 και 1908) έλαμψαν ονόματα όπως του
θρυλικού Δημητρίου Τόφαλου, του Νικολάου Γεωργαντά, του Μιχαήλ Δώριζα, του
Κωστή Τσικλητήρα…

Η Μοίρα έπλεξε για τον Τσικλητήρα στεφάνι από πικροδάφνες (αν δεχθούμε τα δύο
συνθετικά: πίκρα και δάφνη). Με δύο δεύτερες θέσεις στο μήκος δίχως φορά και
στο ύψος επίσης με επιτόπιο άλμα, στους Ολυμπιακούς του Λονδίνου, ο Κωστής, σε
ηλικία 20 ετών, ήταν ο αγαπημένος αθλητής των Ελλήνων. Γεννημένος στην
ιστορική Πύλο, το 1888, έκανε την πρώτη αξιοπρόσεκτη εμφάνισή του ως έφηβος
στους Πανελλήνιους Αγώνες του 1906. (Τρίτος στο μήκος χωρίς φορά με 2,83 μ.).
Αυτή ήταν η αφετηρία. Εντάσσεται στη δύναμη του ιστορικού Πανελληνίου Γ.Σ. και
αμέσως μετά γνωρίζει την πρώτη απογοήτευση, που του έδωσε, ωστόσο, το κίνητρο
για την αλματώδη πρόοδό του, όταν στους Μεσολυμπιακούς του 1906 κατετάγη 6ος
στο ύψος δίχως φορά (1,30 μ.) και στο μήκος δεν έφτασε στον τελικό. Τα
σωματικά του προσόντα ήταν τέτοια, ώστε ο γυμναστής-προπονητής Φιλ. Καρβελάς ­
σημαντικότατος αθλητικός επιστήμονας της εποχής ­ και ο πρωτοπόρος του
Προσκοπισμού στην Ελλάδα Αθ. Λευκαδίτης δεν είχαν καμία αμφιβολία για την
εξέλιξή του. Ο Τσικλητήρας, άλλωστε, είχε προπονηθεί αυτοσχέδια όταν στο
πατρικό του σπίτι στην Πύλο ποτέ δεν έμπαινε από την αυλόπορτα, αλλά πηδούσε
τη μάντρα. Του άρεσε το ποδόσφαιρο στην πρόδρομο του Παναθηναϊκού ομάδα του
Ποδοσφαιρικού Ομίλου Αθηνών των αδελφών Καλαφάτη ήταν τερματοφύλακας και
πρωτοπόρος υδατοσφαιριστής (στην ομάδα πόλο του Πανελληνίου). Ακόμη
πενταθλητής, ακοντιστής και δισκοβόλος. Εξαίρετος σωματομετρικός τύπος (ύψος
1,92 μ. και θαυμαστής αλτικότητας που οφειλόταν στα δυνατά του πόδια και στο
εκπληκτικό «σπάσιμο» της μέσης).

Ο Κωστής Τσικλητήρας σε ηλικία 20 ετών (Ολυμπιακοί Αγώνες στο Λονδίνο, το 1908). Στην εφημερίδα του Λονδίνου «The Sporting Life» (24/7/1908) γράφτηκε ότι «είναι μια τέλεια εικόνα ενός αθλητή που θα μπορούσε να χρησιμοποιηθεί ως μοντέλο γλύπτη της αρχαιότητας…»

Ταξιδεύει στη Σμύρνη για τους Πανιώνιους Αγώνες όπου γίνεται αντικείμενο
θερμών εκδηλώσεων. Το ίδιο συμβαίνει όταν παίρνει μέρος σε αγώνες στην
Αλεξάνδρεια. Με τις διακρίσεις του στο Λονδίνο του 1908, ο Τσικλητήρας είχε
αποκτήσει το εφαλτήριο για νέες δόξες. (Στους Ολυμπιακούς του 1908, ειρήσθω εν
παρόδω, άλλοι δύο Έλληνες αθλητές διακρίθηκαν. Δεύτερος στον ακοντισμό ο
Μιχαήλ Δώριζας ­ στη συνέχεια πολίτης του κόσμου ως γεωγράφος και ιστορικός ­,
συνομήλικος του Τσικλητήρα, και ο σκοπευτής Αναστάσιος Μεταξάς, τρίτος στο
αγώνισμα βολής κατά πηλίνων δίσκων. (Ο Μεταξάς ήταν ο αρχιτέκτονας της
αναμαρμάρωσης του Παναθηναϊκού Σταδίου για τους πρώτους Ολυμπιακούς καθώς και
της ανέγερσης του Ολυμπιακού Σκοπευτηρίου στην Καλλιθέα και του
Ποδηλατοδρομίου στον Πειραιά, που αντιπροσωπεύουν την ελληνική πρωτοπορία στην
ολυμπιακή αρχιτεκτονική. Ο Μεταξάς ήταν προχωρημένης ηλικίας, με τα δεδομένα
της εποχής, στους Ολυμπιακούς του Λονδίνου, 46 ετών. Ήδη στη Μεσολυμπιάδα του
1906, στο ίδιο αγώνισμα, είχε καταταγεί δεύτερος).

Στο αρχείο του Πανελληνίου Γ.Σ. υπάρχει η εξής καταγραφή για τον Κωστή
Τσικλητήρα: «… ο συμπαθής αθλητής μας νικήσας δις και ελθών δεύτερος εις το
άλμα εις ύψος και εις το άλμα εις μήκος (νοείται άνευ φοράς) απέναντι
πεπειραμένων και παγκοσμίου φήμης ανταγωνιστών, επέτυχεν ώστε να υψωθεί κατ’
επανάληψιν, εν τω παμμεγίστω και απεράντω σταδίω της Βρετανικής Αυτοκρατορίας
η γλυκεία κυανόλευκος υπό τα επευφημίας μυριάδων θεατών…». (Το στάδιο του
Σέφερντ είχε χωρητικότητα 100.000 θεατών).

Η μεγάλη ώρα του Τσικλητήρα ­ δηλαδή ο θρίαμβός του στους Ολυμπιακούς Αγώνες
της Στοκχόλμης ­ ήρθε σε μια περίοδο εθνικής ανάτασης και συνέβαλε σ’ αυτήν. Ο
ελληνικός λαός προετοιμαζόταν ψυχολογικά από τον Ελευθέριο Βενιζέλο για την
εξόρμηση που θα οδηγούσε στην αρτίωση του ελληνικού κράτους, με την
απελευθέρωση της Μακεδονίας, της υπόλοιπης Ηπείρου, των νησιών του Ανατολικού
Αιγαίου. Και αυτό συνέβη με την παλλαϊκή εκστρατεία του 1912-13, λίγους μήνες
μετά τους Ολυμπιακούς (29 Ιουνίου – 27 Ιουλίου 1912). Σε μια Ελλάδα που
φλεγόταν για την εθνική της αρτίωση η επιτυχία του διαμετρήματος Τσικλητήρα
ξεπερνούσε τα όρια της αθλητικής (έστω και σε παγκόσμιο επίπεδο) διάκρισης και
ήταν η αιχμή του δόρατος.

Κακότεχνο φωτογραφικό, αλλά σπάνιο ιστορικό, τεκμήριο για τον Τσικλητήρα, τερματοφύλακα της ομάδας υδατοσφαίρισης του Πανελληνίου Γ.Σ. – «Θερμότατα συλλυπούμενος» ο Ελευθέριος Βενιζέλος την οικογένεια του Ολυμπιονίκη

Ο Τσικλητήρας για να κερδίσει το χρυσό μετάλλιο στο μήκος άνευ φοράς
χρειάστηκε να δώσει σκληρή μάχη με τους Αμερικανούς αδελφούς Άνταμς. Στο μήκος
ο Κωστής υπερίσχυσε κατά έναν πόντο του Πλατ Άνταμς (3,37 μ. – 3,36 μ.).
Τρίτος ο Μπένζαμιν Άνταμς με 3,28 μ. Στο ύψος περίμενε τον Κωστή ένα χάλκινο
μετάλλιο (1,55 μ.) ενώ πρώτευσε ο Πλατ (1,63 μ.) με δεύτερο τον Μπεν (1,60
μ.).

Πρωτοσέλιδα τα άρθρα των εφημερίδων για τον ολυμπιονίκη. Στους αγώνες αυτούς
έλαβαν μέρος 34 Έλληνες αθλητές, αλλά μόνο στη σκοποβολή (ομαδικό) με
περίστροφο (από 50 μ. και 30 μ.) υπήρξε κάποια ανταμοιβή της πέμπτης θέσης.
Έτσι, ευνόητα, μεγιστοποιήθηκε η νίκη του Τσικλητήρα που ήταν, οπωσδήποτε,
σημαντικότατη. Πανελλήνια ευφορία και υπερηφάνεια. Χαρακτηριστιό το
πρωτοσέλιδο κείμενο στην «Ακρόπολι» του ένθερμου φιλάθλου κορυφαίου
δημοσιογράφου Βλάση Γαβριηλίδη:

«Ο ΤΣΙΚΛΗΤΗΡΑΣ ΜΑΣ. Και άλλο δυναμόμετρον της Νέας Εθνικής Ψυχής. Ο
Τσικλητήρας εις την Στοκχόλμην. Ένα άλμα της Ελλάδος μας εις ύψος υπέρ όλα τα
άλματα…». Ο «Ρωμηός» του Σουρή αγάλλεται με τον άθλο του Τσικλητήρα και ο
Φασουλής εν λύρα περί του Τσικλητήρα. («Τι χαρά που την επήρα για τον νέο
Τσικλητήρα»). Και στον διάλογο Φασουλή και Περικλέτου η νίκη του Τσικλητήρα
ερμηνεύεται ως αποτίναξη της νάρκης και της χαύνωσης του γέρου (μια φυλή
ξεφυλισμένη και καραβοτσακισμένη ­ που και τούτη την κοιλιά έχει μόνη της
δουλειά) και «έλα Περικλέτο, ψάλε και τους αθλητάς τού πάλαι, εστεμμένους με
κοτίνους του μεγάλου τριεσπέρου». Κατά κυριολεξία η νίκη του Κωστή έδρασε και
αυτή καταλυτικά στην εθνική έξαρση και την επιτυχία της εκστρατείας 1912-13.

Στο Ολυμπιακό Στάδιο της Στοκχόλμης ο Τσικλητήρας έγινε αντικείμενο θερμών
εκδηλώσεων από τους Σουηδούς αθλητές. Άλλωστε, οι οργανωτές των αγώνων και
γενικά οι Σουηδοί φίλαθλοι διαπνέονταν από εμφανέστατα φιλελληνικά αισθήματα.
(Είναι χαρακτηριστικό ότι από την Οργανωτική Επιτροπή τιμήθηκε με έπαινο ο
Σμυρνιός μαραθωνοδρόμος του Πανιωνίου Ηρακλής Σακελλαρόπουλος, ο οποίος
κατετάγη 26ος μεταξύ 68 δρομέων, γιατί «ετερμάτισε εγκάρδια χαρούμενος… με
χιούμορ, με ευλυγισία και υψωμένο τον βραχίονα περνά ανάμεσα από τις γραμμές
των ενθουσιώντων θεατών, ευθυτενής κ.λπ. ­ όπως έγραψε η ιστορική σουηδική
εφημερίδα «Dagens Nyheter», η οποία κατεχώρησε διθυράμβους για τον
Τσικλητήρα).

Το άλμα (3,37μ.) προς την ολυμπιακή νίκη. Αριστερά η εκτίναξη του Κωστή Τσικλητήρα και δεξιά η προσγείωση που του χάρισε το χρυσό μετάλλιο

Στη λογοδοσία του Πανελληνίου Γ.Σ., μεταξύ άλλων, γράφτηκε ότι «η νίκη του
Τσικλητήρα απέδειξεν ότι η μικρά Ελλάς δεν υστέρησεν της προγονικής δόξης,
αλλά αναδείξασα τον Τσικλητήραν αθλητήν εφάμιλλον των αρχαίων εκέρδισεν την
δόξαν της ισχύος και εξησφάλισε την Τιμήν και την Αθανασίαν». Η υποδοχή του
Τσικλητήρα ήταν πάνδημη και ενθουσιώδης. Τιμές από όλες τις πλευρές. Να
σημειωθεί ότι στον δρόμο για την επιστροφή στην πατρίδα, από τη σουηδική
πρωτεύουσα, ο Τσικλητήρας και οι άλλοι αθλητές του στίβου αγωνίστηκαν στο
Βερολίνο, στο Αμβούργο και στο Παρίσι (όπου ο Τσικλητήρας «κατήγαγεν νέας
δάφνας»). Μάλιστα στο Βερολίνο (όπου επρόκειτο να γίνουν οι Ολυμπιακοί του
1916 και ματαιώθηκαν λόγω του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου) οι αντίπαλοι και οι
θαυμαστές του Τσικλήτηρα σχημάτισαν δύο ζυγούς ανάμεσα στους οποίους πηδούσε ­
σε μήκος ­ ο ολυμπιονίκης, ενώ αθλητές και κοινό τον χειροκροτούσαν. Στη
συνέχεια αποσύρθηκε και τότε έκαναν τις προσπάθειές τους οι άλλοι, δίχως να
επιτύχουν καλύτερα άλματα.

Ο πόλεμος για την απελευθέρωση της Μακεδονίας, της Θράκης, της Ηπείρου, των
Νησιών του Ανατολικού Αιγίου, η εκστρατεία 1912-13, άρχισε στις 4 Οκτωβρίου,
δύο μήνες και λίγες ημέρες μετά τη λήξη των Ολυμπιακών της Στοκχόλμης. Από
τους πρώτους που κατετάγη και έφυγε για την πρώτη γραμμή ήταν ο Κωστής
Τσικλητήρας. Του υπεδείχθη να μείνει στη Φρουρά Αθηνών. Ο ολυμπιονίκης ούτε
καταδέχθηκε να το σκεφθεί ότι θα γινόταν «… κουραμπιές» (έτσι αποκαλούσαν
τότε τους καταφερτζήδες που έμεναν στα μετόπισθεν). Πολέμησε, αλλά στις αρχές
Φεβρουαρίου του 1913 προσεβλήθη από μηνιγγίτιδα και έφυγε «για το άλλο
ημισφαίριο της ζωής» (όπως θα έλεγε ο προσφιλής παραμυθάς του Φώτη Κόντογλου,
Γιαβάς ο Θαλασσινός) δοξασμένος, αλλά και τυλιγμένος με την οδύνη σύμπαντος
του ελληνικού λαού.

Στη συνέλευση του Πανελληνίου γράφτηκε ο επίλογος:

«… αλλ’ η Μοίρα εφθόνησεν αυτόν… Ο Κωνσταντίνος Τσικλητήρας, ο ωραίος και
ευγενής έφηβος, το αγλάισμα ημών και της οικογενείας του, ανηρπάγη αφ’ ημών
και η ευγενική ψυχή του απέστη με το τελευταίον δάκρυ ευγνωμοσύνης προς την
μεγάλη Πατρίδα, ης προσφιλές τέκνον εθυσίασε τη ζωήν υπέρ της δόξης και του
μεγαλείου της…».

Πανελλήνιος θρήνος, και στο επισκεπτήριο του Προέδρου του Υπουργικού
Συμβουλίου Ελευθερίου Βενιζέλου προς την οικογένεια Τσικλητήρα (οδός Φερών 16,
Πύλος) ο εθνάρχης είχε γράψει, με εκείνα τα χαρακτηριστικά ψιλά γράμματά του,
«θερμότατα συλλυπούμενος».

Ο Κωστής Τσικλητήρας σημαιοφόρος της ελληνικής αποστολής στους Ολυμπιακούς της Στοκχόλμης (1912) – Οι θεατές στο Ολυμπιακό Στάδιο της Στοκχόλμης (1912) σε έκρηξη φιλελληνικού ενθουσιασμού από τη νίκη του Κωστή Τσικλητήρα στο άλμα σε μήκος χωρίς φορά. Έλληνες φοιτητές ανεμίζουν την κυανόλευκη

Έτσι ο Κωστής Τσιλητήρας αναδείχθηκε «φύσει» και «θέσει» ο κορυφαίος Έλληνας
αθλητής του 20ού αιώνα. «Φύσει» για τις αγωνιστικές του επιδόσεις και «θέσει»,
γιατί η ευγένεια ψυχής και το απαράμιλλο ήθος πλαισίωσαν την αθλητική του
υστεροφημία. Αυτό είναι το «κάτι άλλο» στο μητρώο του ολυμπιονίκη, η ειδοποιός
διαφορά. Πρώτος μεταξύ ίσων. Ίσος αλλά πρώτος. Ίσος αγωνιστικά, αλλά ως ηθική
οντότητα κορυφαίος.

Και το επίμετρο: Το διώροφο πατρικό σπίτι του Τσικλητήρα, στην Πύλο, οδεύει
ευτυχώς (αντί για την κατάρρευση) στην «αναβίωση» και στη νέα ζωή του ως
Μουσείο του ολυμπιονίκη, Βιβλιοθήκη και Πνευματικό Κέντρο, χάρη στην
πρωτοβουλία του δημάρχου Πύλου κ. Θανάση Φιλιππόπουλου να αγορασθεί από την
ιδιοκτήτρια Εθνική Τράπεζα (που το είχε αφήσει σε πλήρη εγκατάλειψη) αντί του
ποσού των 110.000.000 δρχ., κάθε άλλο παρά ευκαταφρόνητο για ένα δήμο με
περιορισμένες οικονομικές δυνατότητες, όπως αυτός της Πύλου. Φυσικά η Εθνική
Τράπεζα, ανταποκρινομένη στον τίτλο της, δεν θα έπρεπε να είναι τόσο άτεγκτη
στην οικονομική συναλλαγή. Εν πάση περιπτώσει, υπουργείο Πολιτισμού, Γενική
Γραμματεία Αθλητισμού, ΣΕΓΑΣ, Πανελλήνιος και άλλοι φορείς ας στηρίξουν τη
σημαντικότατη προσπάθεια του Δήμου Πύλου, έμπρακτο δείγμα της σύζευξης του
Αθλητισμού με τον Πολιτισμό, της Ιστορικής Μνήμης με τη σύγχρονη Γνώση.

*Ο δημοσιογράφος Πέτρος Λινάρδος είναι ιστορικός του αθλητισμού και επίτιμος
πρόεδρος του ΠΣΑΤ.

Εις τα 1912 θα τα βρούμε…

Στην εφημερίδα της Αθήνας «Χρόνος» ο ανταποκριτής της στο Λονδίνο επιφανής
λογοτέχνης Ζαχαρίας Παπαντωνίου δημοσίευσε εγκωμιαστικό κείμενο για τις
ολυμπιακές διακρίσεις του Κωστή Τσικλητήρα το 1908 (Τίτλος του δημοσιεύματος:
Από το Λονδίνον οι Ολυμπιακοί Αγώνες. Αι δύο νίκαι του Τσικλητήρα. Μάχη με
κολοσσούς. Εις τα 1912 θα τα βρούμε…).

* «… Είνε σώμα υψηλόν, λεπτόν, καλογραμμένον. Εις το σχέδιον του μελαχροινού
προσώπου του, των μήλων, των ματιών, των χειλέων, του πώγωνος νομίζεις ότι
επέρασεν, ελαφρώς, ολίγον κοντύλι Γκύζη. Από πάνω ως κάτω ο νέος αυτός έχει
ευγενεστάτην γραμμήν. Μελαχροινός, πολύ υψηλός σχετικώς με τη νεότητά του,
πόδια μεγάλα και λαστιχένια, ως σκύλου πόιντερ(!), σύμμετρον και χαριτωμένον
σύνολον. Το μόνον μειονέκτημά του είνε ότι δεν έχει, ακόμη, την αθλητικήν
ανάπτυξιν που του χρειάζεται. Πολύ ολίγον έχει γυμνασθή και είνε μάλλον
αδύνατος. Αλλά η νίκη του εις το αγγλικόν στάδιον του έδειξε τον δρόμον και
είνε αρκετά έξυπνος ώστε να μη τον χάση. Από τώρα και εις το εξής πρέπει να ζη
διαρκώς μέσα εις τα γυμναστήρια».

Οι φωτογραφίες προέρχονται από τα βιβλία του Πέτρου Λινάρδου «100 χρόνια
Πανελλήνιος ­ 100 χρόνια ελληνικός Αθλητισμός» (έκδοση ΠΓΣ 1991), Παύλου
Μανιτάκη «100 χρόνια νεοελληνικού Αθλητισμού» (1830-1930, εκδ. 1962),
Αθανασίου Ταρασουλέα «Η ελληνική συμμετοχή στις σύγχρονες Ολυμπιάδες», το
αρχείο του ανιψιού του ολυμπιονίκη κ. Ηρακλή Τσικλητήρα, ε.τ. συμβούλου της
Επικρατείας και το μνημειώδες λεύκωμα των Ολυμπιακών Αγώνων της Στοκχόλμης
(1912) «Den Femte Olympiaden – Ι bild och ord» (Olympiska Spelen Ι Stocholm
1912»).