Τέσσερις μύθοι για μαθητές

Έχει γίνει πια κοινός τόπος στη σύγχρονη κοινωνιολογία ότι το αντικείμενό
της ­ η ίδια η κοινωνική πραγματικότητα ­ δεν απαρτίζεται μόνον από γεγονότα,
δομές ή σχέσεις, αλλά και από την αναπαράσταση ή τις αναπαραστάσεις που οι
άνθρωποι έχουν γι’ αυτή την ίδια πραγματικότητα.

Από αυτή την άποψη ένα από τα πρωταρχικά καθήκοντα μιας επιστήμης της
κοινωνίας δεν μπορεί να είναι παρά η μελέτη αυτής ακριβώς της περιοχής. Και
εδώ ακριβώς έγκειται η μεγαλύτερη δυσκολία, αφού τις περισσότερες φορές αυτή η
διαθλασμένη «αναπαράσταση» της πραγματικότητας, αν και η ίδια προϊόν μιας
συγκεκριμένης κοινωνικής «φυσικής» και της μάχης για την επιβολή της,
παρουσιάζεται ως απόλυτα «φυσική», «ουδέτερη» ή «δεδομένη». Με βάση τα
παραπάνω επιχειρούμε την «αποφυσικοποίηση» ή απομυθοποίηση κατεστημένων,
επιβεβλημένων ή προβεβλημένων απόψεων και αναπαραστάσεων, που σχετίζονται με
το σχολείο και τη φροντιστηριακή δραστηριότητα με στόχο την ανάδειξη της,
πολλές φορές, «κρυμμένης» διασύνδεσης ανάμεσα στην πραγματικότητα και τις
αναπαραστάσεις της.

ΜΥΘΟΣ 1ος

«Η επιτυχία του μαθητή βασίζεται στη φοίτηση στο φροντιστήριο»

«Η επιτυχία των μαθητών του φροντιστηρίου μας έφθασε το 70%»

(από διαφήμιση αθηναϊκού φροντιστηρίου)

Πρόκειται για ένα ιδεολόγημα πολύ παλιό, πολύ ισχυρό και ευρύτατα διαδεδομένο.
Αρκεί το ερώτημα: σε περίπτωση που εξαφανίζονταν τα φροντιστήρια μήπως θα
έπαιρναν μαζί τους και την επιτυχία ή την αποτυχία του μαθητή;

Το γεγονός ότι το δημόσιο σχολείο ποτέ δεν αντιπαρέθεσε διεκδικητικά το
επιχείρημα της μακρόχρονης προετοιμασίας των μαθητών που πραγματοποιείται μέσα
στις τάξεις του, έδωσε το δικαίωμα στους επιχειρηματίες της γνώσης, ως γνώστες
του εμπορίου, υπακούοντας στην πολιτική του μάρκετινγκ, να μονοπωλήσουν τις
επιτυχίες των μαθητών, να εμφανιστούν ως το «κέντρο ελέγχου» της πρόσβασης στα
Πανεπιστήμια. Στη βάση, βέβαια, αυτή στήριξαν ένα βασικό τμήμα του
προπαγανδιστικού λόγου νομιμοποίησης της λειτουργίας τους. Ο τομέας στον οποίο
βασίζεται το φροντιστήριο, στην προσπάθεια της κοινωνικής του καταξίωσης,
είναι οι επιδόσεις των μαθητών του. Η συστηματική διαφήμιση των επιτυχιών τους
αποτελούν, σύμφωνα με τον πανεπιστημιακό Γεώργιο Δήμου (Πανεπιστήμιο
Ιωαννίνων), αντικείμενο και εργαλείο με τα οποία το φροντιστήριο επιδιώκει την
καταξίωσή του. Έτσι ύστερα από κάθε κρίσιμη περίοδο εξετάσεων και με
αποκορύφωμα τις Γενικές Εξετάσεις για τα ΑΕΙ, ακολουθεί μια πολύμορφη
διαφημιστική καμπάνια από τα φροντιστήρια με στόχο την προσέλκυση νέας
πελατείας, η οποία βασίζεται πάντοτε στον αριθμό «επιτυχιών των μαθητών» τους,
καθώς παρουσιάζουν μ’ έναν ταχυδακτυλουργικό τρόπο την επιτυχία των μαθητών
στις εξετάσεις και την είσοδό τους στα ΑΕΙ – ΤΕΙ ως δική τους αποκλειστικά
συμβολή.

ΜΥΘΟΣ 2ος

«Φροντιστήριο πηγαίνουν μόνον οι μαθητές του δημόσιου σχολείου»

Πρόκειται για ένα μύθο, μία από τις συνήθεις κοινοτοπίες, με τις οποίες
τρέφεται και συντηρείται η κοινή γνώμη, ο οποίος δρομολογείται στην εσφαλμένη
άποψη ότι η προσφυγή στις φροντιστηριακές υπηρεσίες συνδέεται με τις
δυσλειτουργίες του δημόσιου σχολείου.

Είναι όμως γνωστό ότι οι μαθητές των ιδιωτικών σχολείων καταφεύγουν κι αυτοί
είτε σε φροντιστήρια είτε σε ιδιαίτερα μαθήματα (πιο συνηθισμένη πρακτική).

Σύμφωνα με στοιχεία του εκπαιδευτικού ερευνητή Γ. Παπά (πρώην εκπαιδευτικός
στο Κολλέγιο Αθηνών) και του Γ. Ψαχαρόπουλου (ΟΟΣΑ – WORLD ΒΑΝΚ):

α Οι μαθητές ιδιωτικών σχολείων πληρώνουν κατά μ.ο. «παραδόξως»
διπλάσια ποσά για φροντιστήρια Μέσης Εκπαίδευσης από τους μαθητές δημοσίων
σχολείων και τριπλάσια για άλλα εξωσχολικά μαθήματα (κυρίως ιδιαίτερα και
ξένες γλώσσες).

Μάλιστα, το άθροισμα αυτών των δαπανών είναι υπερδιπλάσιο των διδάκτρων των
ιδιωτικών σχολείων.

β Οι μαθητές επιλεκτικών ή με «σχολική ιδιατερότητα» σχολείων (στο
δείγμα: Αμερικανικό Κολλέγιο, Βαρβάκειο, Πειραματικό) δαπανούν σχεδόν διπλάσια
χρήματα για φροντιστήρια από τους μαθητές μη επιλεκτικών σχολείων, ιδιωτικών
και δημοσίων, και σχεδόν τριπλάσια για άλλα εξωσχολικά μαθήματα.

Και τα δύο αυτά ευρήματα θέτουν σοβαρά υπό δοκιμασία την άποψη ότι τα
φροντιστήρια καλύπτουν τις ελλείψεις των δημοσίων μόνο σχολείων είτε ότι
αντισταθμίζουν απλώς την ύπαρξη των ιδιωτικών σχολείων. Το φαινόμενο προφανώς
είναι πιο πολύπλοκο και σύνθετο, ενώ παράλληλα ανοίγονται ερωτήματα και για
τον πραγματικό ρόλο των ιδιωτικών σχολείων.

Και δεν θα μπορούσε να είναι διαφορετικά τα πράγματα, καθώς είναι φανερό ότι
όσο η κοινωνική και σχολική πραγματικότητα καλλιεργεί όχι τη γνώση καθαυτή,
αλλά την ειδική χρήση ενός μέρους της που ανταποκρίνεται στις απαιτήσεις των
εξετάσεων, όσο το σχολείο δεν μπορεί να πείσει ότι η μόρφωση δεν είναι ζήτημα
γνώσης, αλλά ζήτημα ζωής, όσο ο βαθμός και η «σφραγίδα» ενός διπλώματος –
τίτλου αναδεικνύονται ως κύριο αίτημα όσων οικογενειών απευθύνονται στα
σχολεία σαν «χρήστες» ή σαν «πελάτες», τόσο περισσότερο στην έννοια της
σχολικής φοίτησης (δημόσιας ή ιδιωτικής) θα παίρνει θέση το δίπτυχο σχολείο –
φροντιστήριο, τόσο περισσότερο θα τροφοδοτείται μια καταναλωτική συμπεριφορά
απέναντι στη μόρφωση, τόσο περισσότερο θα νομιμοποιείται η εμπορευματοποίησή
της μέσα από τη μετατροπή της σε «αγαθό» που πωλείται και αγοράζεται απ’ όσους
έχουν την οικονομική δυνατότητα και επιθυμούν να καταλάβουν μια θέση στη
«σχολική αγορά».

ΜΥΘΟΣ 3ος

«Το φροντιστήριο μαθαίνει το παιδί γράμματα»

Πώς προφέρεται ο τύπος PV=n RT (καταστατική εξίσωση των αερίων); ΠΑΥΕ ΝΑ ΡΩΤΑΣ
(φροντιστηριακή συνταγή)

Τα φροντιστήρια συντελούν στο να γίνει η εκπαίδευση και η μόρφωση ένα αγαθό το
οποίο θα πωλείται και θα αγοράζεται, ένα εμπόρευμα που υπάγεται στους όρους
της αγοράς. Αναφέραμε ήδη τη διαφορά μεταξύ της διδακτικής – μαθησιακής
διαδικασίας που στοχεύει στη σφαιρική μόρφωση του ατόμου, την οποία οφείλει να
παρέχει το σχολείο, και της χρησιμοθηρικής «εκγύμνασης» του φροντιστηρίου και
του ιδιαίτερου μαθήματος, η οποία είναι αυστηρά προσανατολισμένη προς την
επιτυχία σε απομνημονευτικού, κυρίως, χαρακτήρα εξεταστικές δοκιμασίες, καθώς
εδώ δεν μετράει η καθαυτή (η διαμορφωτική) αξία των γνώσεων, αλλά η
«χρησιμότητά» τους. Η πρακτική των φροντιστηρίων ενθαρρύνει και συστηματοποιεί
μια απογυμνωμένη εκδοχή της σχολικής εργασίας, η οποία αφιερώνεται σχεδόν εξ
ολοκλήρου στην αναζήτηση μιας άμεσα ορατής επιτυχίας, δίνοντας προτεραιότητα
σχεδόν αποκλειστικά στις υψηλές επιδόσεις και όχι στη διαμόρφωση ικανοτήτων. Η
αναζήτηση διαδικασιών για «να τα καταφέρουν στις εξετάσεις», να είναι επαρκείς
στα σχολικά καθήκοντα, φαίνεται να κυριαρχεί έναντι μιας πνευματικής
επένδυσης. Τα φροντιστήρια αξιοποιούν από τις επιστήμες μόνον ό,τι μπορεί να
μετατραπεί σε ασκήσεις, καθώς έχουν ως αντικείμενο τις ασκήσεις εφαρμογής και
τις εργασίες που απαιτεί το Λύκειο (ή οι εξετάσεις). Και ακριβώς η έμφαση που
δίνεται από τους μαθητές στα εκτός σχολείου μαθήματα υποβαθμίζει το ενδιαφέρον
τους για τη γενικότερη μόρφωση και καλλιέργειά τους στο πλαίσιο του Λυκείου.

ΜΥΘΟΣ 4ος

«Το άνοιγμα των Πανεπιστημίων θα εξαφανίσει τα φροντιστήρια»

«Αυξήθηκαν τα φροντιστήρια, αλλά προσωρινά»

Γερ. Αρσένης, υπουργός ΥΠΕΠΘ, 26/5/98

Τώρα, περισσότερο ίσως από κάθε άλλη φορά, τα φροντιστήρια μπορούν να
προβάλλονται σαν το κυριότερο μέσο «στρατηγικής για αρίστευση» για την
κατάληψη μιας καλής θέσης στη σχολική αγορά, καθώς ως κύριο ζητούμενο
αναδεικνύεται η σφραγίδα του μεγαλύτερου βαθμού στο απολυτήριο του σχολείου.

Και αν το ΥΠΕΠΘ προβάλλει ως αντίβαρο της έντασης του ανταγωνισμού την αύξηση
των προσφερόμενων θέσεων στην Γ/βάθμια εκπαίδευση, είναι γνωστό στους
«παροικούντες την Ιερουσαλήμ» ότι ο μεγαλύτερος αριθμός των προσφερόμενων
θέσεων καλύπτει μόνο την ανάγκη μιας αόριστης ζήτησης και σε καμιά περίπτωση
δεν αντιμετωπίζει τη ζήτηση «αιχμής», σε εκείνα τα τμήματα που συγκεντρώνουν
τις πρώτες επιθυμίες των υποψηφίων, και τα οποία, βεβαίως, επιθυμεί η
συντριπτική πλειοψηφία τους.

Με λίγα λόγια όσο η συντριπτική πλειοψηφία των κάθε χρόνο στοχεύει όχι γενικώς
μια θέση μαθητών υποψηφίων στην τριτοβάθμια εκπαίδευση, αλλά σε συγκεκριμένες
σχολές και τμήματα των ΑΕΙ που, βεβαίως, ως γνωστόν, απαιτούν υψηλότατη
βαθμολογία, τα φροντιστήρια θα «ζουν και θα βασιλεύουν». Για να γίνει
κατανοητή η παραπάνω υπόθεση ας την ντύσουμε και με τα ρούχα των αριθμών.
Σύμφωνα με τα μηχανογραφικά δελτία δηλώσεων προτίμησης των υποψηφίων η διαφορά
ανάμεσα στην προσφορά θέσεων και στη ζήτηση μόνο στους μηχανικούς,
αρχιτέκτονες, μηχανολόγους, ηλεκτρολόγους ξεπερνά τις 17.000 θέσεις, στην
Πληροφορική τις 3.000 θέσεις, στις Ιατρικές Σχολές τις 8.500 θέσεις, στις
Νομικές τις 7.500 θέσεις, στις Οικονομικές Επιστήμες και στην Οργάνωση και
Διοίκηση Επιχειρήσεων τις 23.000 θέσεις.