ΑΦΙΕΡΩΜΑ Ο ΕΛΛΗΝΙΚΟΣ 20ος ΑΙΩΝΑΣ ΤΑ ΠΡΟΣΩΠΑ

Οι άνθρωποι που σημάδεψαν την κοινωνική και πνευματική ζωή του αιώνα που
φεύγει, όπως τους σκιαγραφούν ειδικοί συνεργάτες των «ΝΕΩΝ»

Η Παξινού και ο Μινωτής μετά τον πόλεμο και την επάνοδό τους από την
αυτοεξορία τους στις Ηνωμένες Πολιτείες αποτέλεσαν «καλλιτεχνικό ζεύγος», ως
ερωτικό ζεύγος υπήρξαν από το 1930 και ως επίσημοι σύζυγοι μέσα στον πόλεμο.
Καλλιτεχνικό ζεύγος όμως και ενίοτε θιασαρχικό ζεύγος έγιναν εξαιτίας των
περιστάσεων μετά το 1951 και ως ελεύθεροι επαγγελματίες κατά τη διάρκεια της
δικτατορίας. Αν προσπαθώ να ξεκαθαρίσω τα πράγματα είναι γιατί επιθυμώ εξαρχής
να δηλώσω πως οι δύο μέγιστες αυτές προσωπικότητες του ελληνικού και του
διεθνούς θεατρικού στερεώματος έχουν διαφορετικές καταβολές, διαφορετικούς
κώδικες υποκριτικής και τελείως διαφορετική εσωτερική, κυρίως, υποκριτική
πορεία.

Η Κατίνα Παξινού καταγόταν από μια μεγάλη πλούσια και δυναμική μεγαλοαστική
οικογένεια του Πειραιά, την οικογένεια Κωνσταντοπούλου. Μεγάλωσε με άνεση μέσα
σ’ ένα περιβάλλον που αγαπούσε τη μόρφωση και εκτιμούσε την τέχνη. Η Κατίνα
μεγάλωσε με νταντάδες, έμαθε γλώσσες (τα Αγγλικά της και τα Γαλλικά της ήταν
ισότιμα με τη μητρική) και από τρυφερή ηλικία ασχολήθηκε με τη μουσική και
ιδιαίτερα με το κλασικό τραγούδι. Ήταν τέτοια όπως φαίνεται από τα πράγματα η
ευδοκίμησή της στο λυρικό θέατρο, ώστε έφυγε σε νεαρή ηλικία για την Ευρώπη με
σκοπό να αφιερωθεί στην όπερα. Ο Κλεόβουλος Κλεώνης, ο αργότερα μεγάλος
σκηνογράφος του Εθνικού Θεάτρου, τότε ζωγράφισε το πορτρέτο της (και έμελλε να
σχεδιάσει, φευ, και τον τάφο της ­ εκεί όπου τώρα κοιμάται μαζί με τον Μινωτή
στο Α’ Νεκροταφείο). Ο Δημήτρης Μητρόπουλος ερωτευμένος με το μουσικό της
ταμπεραμέντο και την έντονη, πεισματική της προσωπικότητα, έγραψε ειδικά γι’
αυτήν την όπερα «Αδελφή Βεατρίκη». Η μουσική λυρική καριέρα της Κατίνας
διακόπηκε άδοξα λόγω μιας παθήσεως, εξαιτίας πιθανόν υπερκοπώσεως, των
φωνητικών χορδών.

Ο ατίθασος, ανεξάρτητος χαρακτήρας της, η τάση της για ελευθερία, την οδήγησε
πολύ μικρή σε ηλικία να παντρευτεί τον πλούσιο έμπορο Παξινό, που ευδοκιμούσε
στη Ρουμανία. Απ’ αυτόν τον γάμο απέκτησε δύο παιδιά (το ένα πέθανε σε μικρή
ηλικία ). Στο θέατρο εμφανίστηκε σε μεγάλη ηλικία για τα ήθη του καιρού, 29
ετών το 1929 στο θέατρο «Κοτοπούλη» με το έργο «Γυμνή Γυναίκα». Θεατρικώς ήταν
αυτοδίδακτη, όπως οι περισσότεροι εκείνης της εποχής. Πλεονεκτούσε όμως έναντι
των άλλων ηθοποιών εξαιτίας των μουσικών της σπουδών. Στη Γενεύη, τη Βιέννη
και το Βερολίνο, όπου σπούδασε τραγούδι, απέκτησε τεχνικά προσόντα έξοχα,
μεγάλη γκάμα φωνής, ορθή τοποθέτηση της φωνής και αίσθηση του ρυθμού της
γλώσσας. Εξάλλου, έχοντας διδαχθεί τη μελοδραματική τέχνη είχε λάβει επαρκή
μαθήματα υποκριτικής, ιδιαίτερα της λεγόμενης εσωτερικής τεχνικής, του τρόπου
δηλαδή να συλλαμβάνει τον ψυχισμό των ρόλων εκ των έσω, από τα θεμελιώδη
συναισθήματα.

Στους «Βρυκόλακες» του Ίψεν, μεγάλη τους επιτυχία με το Εθνικό Θέατρο

Δεν είναι, λοιπόν, τυχαίο πως μέσα σε δύο χρόνια όχι μόνον επιβάλλει το
ταλέντο της, καταξιώνεται ως πρωταγωνίστρια, αλλά κυρίως ως θιασάρχις δίπλα
στον Βεάκη και τον Μινωτή. Ηθοποιός τριών ετών παίζει Έλενα στον «Θείο Βάνια»
του Τσέχωφ και κρατάει τους θηριώδεις γυναικείους ρόλους στον «Πατέρα» του
Στρίντμπεργκ και στους «Πόθους κάτω από τις λεύκες» του Ο’ Νηλ. Στο τελευταίο
έργο είναι και η μεταφράστρια.

Όταν ο Φώτος Πολίτης, μετά τη θεσμική ίδρυση του Εθνικού Θεάτρου, κάνει
έκκληση και προσκλητήριο ταλέντων η Παξινού είναι από τις πρώτες προσλήψεις
και πρωταγωνιστεί ως απόλυτη ντίβα στο εναρκτήριο έργο της Εθνικής Σκηνής.
Παίζει τον τρομακτικότερο σε δυσκολίες ρόλο του παγκόσμιου ποιητικού θεάτρου,
την Κλυταιμνήστρα στον «Αγαμέμνονα» του Αισχύλου (1933), είναι τεσσάρων ετών
ηθοποιός και ηλικίας 33 ετών!!

Από το 1933 έως το 1940 είναι η προτιμώμενη πρωταγωνίστρια και του Φώτου
Πολίτη και, κυρίως, του Δημήτρη Ροντήρη. Παίζει τα πάντα και ευδοκιμεί σε όλα
τα στυλ. Παίζει «Φυντανάκι» και αναδεικνύεται υπέροχη κάτοχος του ηθογραφικού
νατουραλισμού, παίζει τον ποιητικό ιψενικό οίστρο του «Πέερ Γκυντ», παίζει
Σίλλερ, Οστρόφσκι, παίζει την «Άννα Κρίστι» του Ο’ Νηλ, παίζει εξαίσια Όσκαρ
Ουάιλντ, παίζει Γερτρούδη στον «Άμλετ», παίζει Ρεγγάνη στον «Ληρ», αλλά εκεί
που αποκαλυπτικά ορθοτομεί τον τραγικό χώρο είναι στην «Ηλέκτρα» του Σοφοκλή
(1936 στο Ηρώδειο και 1938 στη μυθική παράσταση στο φως της ημέρας στην
Επίδαυρο ). Το 1937 ενσαρκώνει μια παθιασμένη Φαίδρα στον «Ιππόλυτο» του
Ευριπίδη.

Η Παξινού, ιδίως με τον Ροντήρη, έφθασε να αγγίζει τα υποκριτικά της όρια. Ο
μεγάλος εκείνος δάσκαλος Λόγου και Φωνής κατόρθωσε να συνδυάσει την
πνευματικότητα, τη μόρφωση και τη μουσική κατάρτιση της Παξινού με την
καλλιεργημένη φωνή της και με αυτήν ως πρότυπο να θεμελιώσει τη θεωρία του
στην πράξη: «Υποκριτική είναι η μουσική έκφραση των συναισθημάτων».

Η Κατίνα Παξινού – Εκάβη στην Επίδαυρο και Πιλάρ στην ταινία «Για ποιον χτυπά η καμπάνα», που της χάρισε το Όσκαρ

Από το 1940 έως το 1950 η Παξινού ύστερα από προσωπικές περιπέτειες βρέθηκε
στην Αμερική όπου έπαιξε «Έντα Γκάμπλερ» και «Σπίτι της Μπερνάρντα Άλμπα» στο
θέατρο του Μπροντγουαίη. Σ’ αυτήν την περίοδο έκανε και σημαντική
κινηματογραφική καριέρα με αποκορύφωμα το Όσκαρ για τον ρόλο της στο έργο «Για
ποιον χτυπά η καμπάνα». Στην Αμερική συνδέθηκε με στενή φιλία με τον Ευγένιο
Ο’ Νηλ, τον Όρσον Γουέλς. Ο τελευταίος την αξιοποίησε στο αριστούργημά του «Ο
κύριος Αρκαντίν». Ο Ο’ Νηλ έθεσε ως όρο να παίξει εκείνη την Κριστίν Μάνον –
Κλυταιμνήστρα στην κινηματογραφική εκδοχή της τριλογίας του «Το πένθος
ταιριάζει στην Ηλέκτρα».

Η θητεία της στην Αμερική κορυφώθηκε με την «Ηλέκτρα» του Σοφοκλή στην παλιά
σκηνοθεσία του Ροντήρη, μια συμπαραγωγή με το Εθνικό Θέατρο της Ελλάδας.

Από το 1951 ξαναγυρίζει μαζί με τον Μινωτή στον τόπο της ως «Ιοκάστη» στον
«Οιδίποδα τύραννο», πρώτη σκηνοθεσία του Μινωτή και έκτοτε καθιερώνονται ως
καλλιτεχνικό ζεύγος με σκηνοθέτη εκείνον.

Το ώριμο πλέον ταλέντο της φώτισε τη δεκαετία 1951-1971. Έπαιξε Σαίξπηρ,
Λόρκα, Ο’ Καίηζυ, Ζιρωντού, Ντύρρενματ, Ο’ Νηλ, Μπρεχτ, Ίψεν, Στρίντμπεργκ. Οι
ερμηνείες της στην «Επιστροφή της Γηραιάς Κυρίας», στο «Ταξίδι της μέρας μέσα
στη νύχτα», στους «Βρυκόλακες», στον «Πατέρα», στην «Μπερνάρντα Άλμπα», στον
«Ματωμένο Γάμο», αποτελούν σταθμούς στην υποκριτική ιστορία του νεοελληνικού
θεάτρου.

Εκεί όμως που η Παξινού άφησε κληρονομιά και μέγα αυστηρό κριτήριο ερμηνειών
ήταν το αρχαίο τραγικό θέατρο. Η Εκάβη της, η Μήδειά της, η Ιοκάστη της, η
Κλυταιμνήστρα της (1964 – στον μνημειώδη «Αγαμέμνονα» του Μινωτή ), η Αγαύη
της στις «Βάκχες», καθόρισαν τα όρια μέσα στα οποία οφείλουμε να δοκιμάζουμε
τις απόψεις μας για το ποιητικό τραγικό είδος. Μέγεθος και μουσικότητα. Αυτή
είναι η υποθήκη της.

Το κύκνειο άσμα της «Η μάνα κουράγιο» του Μπρεχτ (1971) ήταν ένα μάθημα μέγα
πώς μία ηθοποιός πάθους και ρυθμού μπορεί να αξιοποιήσει την μπρεχτική μέθοδο
και τεχνική χωρίς να προδώσει ούτε τη θαυμαστή μανιέρα της ούτε τις
προδιαγραφές του επικού θεάτρου.

Στη δεύτερη εικοσαετία της καριέρας της ανάμεσα στα λίγα αλλά σημαντικά
κινηματογραφικά έργα στα οποία πρωταγωνίστησε πρέπει να κρατήσει κανείς τον
ρόλο της μάνας στο αριστούργημα του Λουκίνο Βισκόντι «Ο Ρόκκο και τ’ αδέρφια
του» (1960).

«Το τέλος του παιχνιδιού» του Μπέκετ: Ν. Τσακίρογλου – Αλ. Μινωτής – Μαρ. Λαμπρινού – «Οιδίπους επί Κολωνώ»: Όλ. Τουρνάκη – Αλ. Μινωτής – Άννα Μακράκη

Ο Αλέξης Μινωτής (Μινωτάκης ) γεννήθηκε στα Χανιά της Κρήτης, πιθανόν το
1896-7 σε μικροαστικό περιβάλλον εμπόρων και μικροεπιτηδευματιών. Μετά την
αποφοίτησή του από το Γυμνάσιο διορίστηκε υπάλληλος στην Εθνική Τράπεζα
Χανίων. Το 1921, αφού είχε εκπληρώσει και τις στρατιωτικές του υποχρεώσεις,
ακολούθησε τον περιοδεύοντα θίασο του Βεάκη και του Νέζερ που περιέφεραν τον
«Οιδίποδα τύραννο» που είχε σκηνοθετήσει ο Φώτος Πολίτης το 1919. Για να
αντιμετωπίσει τις έντονες αντιρρήσεις τού πατέρα του, ο Αλέξης έκοψε το όνομά
του και για πολλά χρόνια ήρθε σε ρήξη με τον πατέρα του.

Στην Αθήνα εντάχθηκε στον θίασο της Μαρίκας Κοτοπούλη και για πολλά χρόνια
συνυπήρξε ως ηθοποιός με τον Μήτσο Μυράτ, τον Ροντήρη, τον Λογοθετίδη κάτω από
τη στοργική εποπτεία της Μαρίκας. Έπαιξε τα πάντα, από φάρσες έως μελοδράματα
και από Αριστοφάνη έως τραγωδία. Στην τραγωδία από νωρίς ευδοκίμησε και συχνά,
όσο κατακτούσε τη θέση του στη συντεχνία, αρνιόταν να υπηρετήσει το φτηνό
ρεπερτόριο στο οποίο κατέφευγε ο θίασος, χάριν του ταμείου. Ανάμεσα στο 1925
και το 1930 συνεργάζεται με τον Σπύρο Μελά στην απόπειρά του να δημιουργήσει
«Θέατρο Τέχνης» στην Αθήνα. Παίζει στους «Επτά επί Θήβας» και στο μοντερνικό
ρεπερτόριο που έφερνε από το Παρίσι ο Μελάς, π.χ. «Τα έξι πρόσωπα ζητούν
συγγραφέα».

Το 1927 είναι Ταλθύβιος στην παράσταση της «Εκάβης», που σκηνοθέτησε ο Φώτος
Πολίτης στο πέταλο του Σταδίου με την Κοτοπούλη, τον Βεάκη, τον Ροντήρη. Ο
Μινωτής είναι ο ηθοποιός που έχτισε την καριέρα του με πολύ μόχθο και άσκηση.
Τελείως αυτοδίδακτος, κατόρθωσε με πολλή μελέτη, φιλολογική, φιλοσοφική,
ιστορική, θεατρολογική και αισθητική και με άσκηση των φωνητικών κυρίως
προσόντων του να δημιουργήσει ένα εντελέστατο όργανο ερμηνείας με εμφανή τη
γνώση της ιστορίας των θεατρικών μορφών.

Το 1930-31 τον βρίσκει θιασάρχη με τον Βεάκη και την Παξινού και το 1932
προσλαμβάνεται ως πρωταγωνιστής στο νεοϊδρυμένο Εθνικό Θέατρο. Έκτοτε αρχίζει
μια θριαμβευτική πορεία που θα κορυφωθεί με τον «Πέερ Γκυντ», τον «Ιππόλυτο»,
τον «Άνθρωπο του Διαβόλου» του Μπ. Σω, τον «Ντον Κάρλος» του Σίλλερ, τον
«Ριχάρδο Γ’», τον «Έντγαρ», τον «Ληρ», αλλά και σημαίνοντες ρόλους στο
ελληνικό ρεπερτόριο (Χορν, Ξενόπουλος, Μπόγρης, Τερζάκης). Μεγάλη στιγμή του
όμως που τον καταξίωσε και στην ευρωπαϊκή θεατρική ιστορία είναι ο «Άμλετ» που
σκηνοθέτησε ο Ροντήρης, παράσταση που θαυμάστηκε από κοινό και ειδικούς στο
Λονδίνο και στο Βερολίνο την εποχή που ήκμαζαν εκεί ηθοποιοί όπως ο Ολίβιε, ο
Γκίλγουντ, ο Γκίνες, ο Ρίτσαρσον, ο Μόισσι, ο Βέρνερ Κράους και ο Γκρύντγκενς.
Ο μεγάλος σκηνοθέτης Χίτσκοκ είδε τον «Άμλετ» του Μινωτή στο Λονδίνο και λίγα
χρόνια αργότερα, όταν ο Μινωτής βρισκόταν άνεργος στο Χόλιγουντ, ο Χίτσκοκ
τιμής ένεκεν τον προσέλαβε για να παίξει στο «Νοτόριους» δίπλα στην Μπέργκμαν
και τον Γκάρυ Γκραντ.

Στους «Παλαιστές» του Στρατή Καρρά έλαμψε ο εξπρεσιονισμός του Μινωτή και το χιούμορ της Παξινού – Ο Μινωτής θεωρούσε τη σκηνοθεσία υπηρέτρια των ποιητών, ως αισθητικό κανόνα πρόβαλε τον δικό του υποκριτικό κώδικα και της Παξινού. Όποιοι ηθοποιοί μπορούσαν να τους ακολουθήσουν και να ενταχθούν στο σχέδιο σώζονταν

Ο Μινωτής το 1936 με υποτροφία του κράτους σπούδασε τη θεατρική τέχνη στην
Αγγλία και τη Γερμανία. Γνωρίστηκε προσωπικά με τον Βέρνερ Κράους, θαύμασε τον
μεγάλο τεχνίτη Μόισσι και είδε τον Άμλετ και τον Μεφιστοφελή του Γκρύντγκενς.
Η ευρωπαϊκή του σπουδή τον οργάνωσε ως ηθοποιό και τον προίκισε με μια τεχνική
που υπήρξε ο εξοχότερος κάτοχός της, την εξπρεσιονιστική, μια τεχνική έντονων
φωτοσκιάσεων, όπου η μορφή προηγείται του περιεχομένου. Ο Μινωτής σε μια
δημόσια μαζί μου συζήτηση είχε αποκαλύψει πως, αφού μελέτησε καθετί σχετικό με
τον Άμλετ και είχε κτίσει το εξωτερικό και το εσωτερικό πρόσωπο του χαρακτήρα,
προσήλθε στις δοκιμές χωρίς να έχει εκμάθει το κείμενο και έλεγε ως Άμλετ ό,τι
τού υπέβαλε ο υποβολέας!!

Στα χρόνια της αμερικανικής του αυτοεξορίας λόγω μέτριας αγγλικής προφοράς δεν
έκανε θέατρο. Έτσι το 1951 εμφανίζεται ως ηθοποιός και σκηνοθέτης. Δεν
φιλοδόξησε ποτέ να σκηνοθετήσει ερήμην των κειμένων, δεν πρωτοτύπησε, δεν
εντυπωσίασε, δεν προσέβαλε τους συγγραφείς, θεωρούσε τη σκηνοθεσία υπηρέτρια
των ποιητών, ως αισθητικό κανόνα πρόβαλε τον δικό του υποκριτικό κώδικα και
της Παξινού. Όποιοι ηθοποιοί μπορούσαν να τους ακολουθήσουν και να ενταχθούν
στο σχέδιο, σώζονταν. Ο Μινωτής από το 1951 έως το 1990, που πέθανε πλήρης
ημερών παίζοντας Αβραάμ τέσσερις μήνες πριν από την κοίμησή του σε ηλικία
πιθανόν 94 ετών, ανέβασε μόνο ποιητικό θέατρο, θέατρο μεγάλων δημιουργών. Από
τον Αισχύλο έως τον Λόρκα και τον Ο’ Καίηζυ, τον Μπρεχτ έως τον Τσουκμάχερ.
Δεν ανέβασε ποτέ Τσέχωφ και Πιραντέλλο, ενώ δοξάστηκε στον Ίψεν, τον
Στρίντμπεργκ, τον Μπύχνερ, τον Ο’ Νηλ, τον Ντύρρενματ, τον Φράι. Οι μεγάλες
παραστάσεις του που μνημονεύονται ακόμη είναι το «Σπίτι της Μπερνάρντα Άλμπα»,
«Η επίσκεψη της γηραιάς κυρίας», το «Ταξίδι της μέρας μέσα στη νύχτα», ο
«Πατέρας», ο «Γιάννης Γαβριήλ Μπόρκμαν».

Από νεοελληνικό ρεπερτόριο ανέβασε μόνον Αντώνιο Μάτεσι (τον «Βασιλικό» χωρίς
να πρωταγωνιστήσει), τον «Αυτοκράτορα Μιχαήλ» του Τερζάκη (με τον Τσακίρογλου)
και τους «Παλαιστές» του Στρατή Καρρά (όπου έλαμψε ο εξπρεσιονισμός του και το
χιούμορ της Παξινού). Η συμβολή του στην ερμηνεία του αρχαίου δράματος υπήρξε
καταλυτική.

Ακολουθώντας τη γραμμή Φ. Πολίτη, Δ. Ροντήρη είδε την τραγωδία ως μέγα
πνευματικό ποιητικό κατόρθωμα, γι’ αυτό και απέφυγε τις επεμβάσεις στη δομή
της, σεβάστηκε το κείμενο και ανέδειξε την αυτονομία των μορφών και των
χαρακτήρων.

Οι σημαντικότερες σκηνοθεσίες του σ’ αυτό το είδος ήταν ο «Οιδίπους τύραννος»,
ο «Αγαμέμνων», οι «Φοίνισσες», η «Εκάβη» και οι συγκλονιστικότερες ερμηνείες
του, ο Ταλθύβιος στην «Εκάβη», ο «Φιλοκτήτης», ο αγγελιαφόρος στη «Μήδεια» και
ο σημαντικότερος «Οιδίπους επί Κολωνώ» στον αιώνα μας, παγκοσμίως.

Δεν μπορεί κανείς να κλείσει ένα πορτρέτο για τον Μινωτή χωρίς να αναφερθεί
στο συγγραφικό του έργο. Αυτός ο επαρχιωτάκος αυτοδίδακτος αναδείχθηκε ένας
σπουδαίος θεωρητικός του θεάτρου. Οι αναλύσεις των έργων που ανέβασε δεν
πιστοποιούν μονάχα την προσωπική του πνευματική ωρίμανση, προικίζουν τη
θεατρολογία με πρωτότυπες και βαθυνούστατες απόψεις.

Ο Μινωτής βεβαιώνει τη διαπίστωση πως ένας καλλιτέχνης και ένας λόγιος κι αν
ακόμη δεν έχουν γεννηθεί τεχνίτες και σοφοί, μπορούν θαυμάσια να γίνουν με
κόπο, μόχθο, μελέτη και αφοσίωση.