Πεθαίνουν τα σφουγγάρια στο Αιγαίο

Υπάρχει μια «ασθένεια» που κατατρώει τα σφουγγάρια του Νοτιοανατολικού
Αιγαίου. Οι επιστήμονες εκπλήσσονται από τον τρόπο που εξαπλώνεται, αλλά και
με το μέγεθος της καταστροφής που προκαλεί. Μέχρι σήμερα όμως, δεν έχουν
καταφέρει να εξηγήσουν για τι ακριβώς πρόκειται, ούτε και ποιες είναι οι
αιτίες που την προκαλούν.

Η «ασθένεια». Τη μορφή αυτή παρουσιάζουν τα σφουγγάρια όταν πλήττονται από την άγνωστη ασθένεια. Το εξωτερικό τους περίβλημα καταστρέφεται και το μόνο που απομένει είναι ο σκελετός τους

Η «ασθένεια» αυτή εμφανίστηκε στη χώρα μας το καλοκαίρι του 1986 και το
καλοκαίρι του 1999. Ίσως να είχε εμφανιστεί και παλιότερα, αλλά συγκεκριμένες
αναφορές δεν υπάρχουν. Το σίγουρο είναι ότι εκτός από τις δικές μας θάλασσες,
τα αποτελέσματα της επίδρασής της έχουν καταγραφεί και σε άλλες περιοχές. Από
τη Μεσόγειο μέχρι την Καραϊβική.

Πριν από λίγες ημέρες, έγινε στη Γένοβα της Ιταλίας ένα διεθνές συνέδριο που
είχε ως θέμα τις ασθένειες των σπόγγων. Μετείχαν σε αυτό ειδικοί από όλο τον
κόσμο, μεταξύ αυτών και η επίκουρος καθηγήτρια του Πανεπιστημίου Αθηνών, κ.
Ιωάννα Καστρίτση – Καθαρίου. Η ίδια μάς είπε πως υπήρξαν αναφορές για εμφάνιση
της «ασθένειας» το 1920 στην Τυνησία, το 1938 στην Καραϊβική (όπου
καταστράφηκε το 70% -95% των σπόγγων), το 1944 – 47 στη Φλόριντα, το 1985 πάλι
στην Τυνησία και το 1986 στην Κύπρο.

Εκείνη τη χρονιά, οι δύτες που ασχολούνταν με τη σπογγαλιεία σε νησιά όπως η
Κάλυμνος, η Κάσος, η Κάρπαθος, η Ρόδος και η Κρήτη, παρατήρησαν ότι τεράστιοι
πληθυσμοί σφουγγαριών που βρίσκονταν σε βάθος όχι μεγαλύτερο από 50 μέτρα,
είχαν καταστραφεί ολοσχερώς. Τα σφουγγάρια που είχαν προσβληθεί από την
άγνωστη «ασθένεια», άρχισαν ξαφνικά να εμφανίζουν στην επιφάνειά τους λευκές
κηλίδες. Αυτές μέσα σε λίγες ώρες εξαπλώνονταν σε ολόκληρο το εξωτερικό
περίβλημα, αφήνοντας ανεπηρέαστο μονάχα τον σκελετό τους, ή τις ίνες σπογγίνης
που αποτελούν τα σκελετικά στοιχεία των λεγόμενων εμπορικών σφουγγαριών. Όμως
ακόμη και ο σκελετός τους ύστερα από πολύ λίγες ώρες, είχε καταφαγωθεί και
αυτός από την «ασθένεια».

Λίγα χρόνια αργότερα, το 1994, η κ. Καστρίτση ήταν επικεφαλής ενός κοινοτικού
προγράμματος που αφορούσε στην ανάκαμψη των σπογγαλιευτικών πεδίων. «Συλλέξαμε
ορισμένα σφουγγάρια τα οποία είχαν προσβληθεί από την “ασθένεια” χωρίς όμως να
έχουν καταστραφεί ολοσχερώς. Τα ταξινομήσαμε στο Εργαστήριο Θαλάσσιας
Βιολογίας του Πανεπιστημίου και στη συνέχεια τα εξετάσαμε στο ηλεκτρονικό
μικροσκόπιο του Τομέα Μοριακής Βιολογίας, με τη βοήθεια του καθηγητή κ. Λουκά
Μαργαρίτη».

Η ανάλυση

Αν κάποιος κοίταζε με γυμνό μάτι το σφουγγάρι που είχε μόλις προσβληθεί από
την «ασθένεια», θα έβλεπε ότι ένα τμήμα της επιφάνειάς του είχε αποκοπεί
εντελώς, και πως από μέσα φαινόταν ο σκελετός του. Οι επιστήμονες πήραν από
αυτό το σφουγγάρι δείγματα των κυτταρικών μεμβρανών του, οι οποίες έχουν την
ιδιότητα να αναπλάθουν κατά κάποιον τρόπο το εξωτερικό του περίβλημα στην
περίπτωση που υποστεί κάποια εκδορά (από αλιευτικό εργαλείο ή ενδεχομένως από
κάποιο καβούρι). Οι κυτταρικές μεμβράνες έδιναν την εικόνα πως δεν είχαν
επηρεαστεί από την «ασθένεια». Όταν όμως τις υπέβαλαν σε μια ειδική
διαδικασία, αποδείχθηκε ότι και αυτές, έστω κι αν με μια πρώτη ματιά φαίνονταν
υγιείς, ήταν τελικά προσβεβλημένες. Φαινόμενο δηλαδή που ονομάζεται «λύση των
κυτταρικών μεμβρανών».

Αυτό που έκαναν ήταν να τις χρωματίσουν με μια ουσία που λέγεται τετροξείδιο
του οσμίου. Αν οι μεμβράνες ήταν υγιείς, θα αποδέχονταν το χρώμα. Δυστυχώς
όμως αυτό δεν συνέβη, αποδεικνύοντας ότι η άγνωστη «ασθένεια» είχε διεισδύσει
σε όλο το σφουγγάρι, στερώντας του έτσι κάθε δυνατότητα να επουλώσει τις
πληγές του.

Τα σφουγγάρια ζουν τόσο σε μικρά όσο και σε μεγάλα βάθη.

Σε ζεστά ή ψυχρά νερά. Μια πρώτη «ερμηνεία» για την αιτία εκδήλωσης της
ασθένειας σχετίζεται με τη θερμοκρασία των νερών. Και ιδιαίτερα με την απότομη
μεταβολή της θερμοκρασίας τους. Η κ. Καστρίτση κάνει λόγο για το θερμό ρεύμα
της Λεβαντίνης, το οποίο εισβάλλει στα ελληνικά νερά από το σημείο όπου
βρίσκεται η Ρόδος.

«Το ρεύμα αυτό φθάνει σε βάθος μέχρι και τα 100 μέτρα. Όμως τα νερά τα οποία
επηρεάζει, αυξάνοντας τη θερμοκρασία τους, δεν ξεπερνούν σε βάθος τα 50 μέτρα,
μιας και στο σημείο αυτό υπάρχει το θερμοκλινές, δηλαδή κρύα νερά».

Οι θερμοκρασίες

Κατά την κ. Καστρίτση, μπορεί τα σφουγγάρια να ζουν σε ζεστά νερά, όμως κανείς
δεν έχει μελετήσει τη συμπεριφορά τους, όταν αυτά βρεθούν ξαφνικά σε ένα
περιβάλλον αρκετά πιο ζεστό.

Κατά την ίδια μάλιστα, ένα θερμό ρεύμα προξενεί και μια σειρά άλλων αλλαγών
στο υποθαλάσσιο οικοσύστημα, όπως η αλατότητα των νερών. Πρόκειται δηλαδή για
περιβαλλοντικούς παράγοντες οι οποίοι μπορεί να κρύβουν τα αίτια της
«ασθένειας».

Γεγονός πάντως παραμένει ότι τόσο το 1986 όσο και το 1999, η εξάπλωση της
ασθένειας ήταν πολύ γρήγορη από το ένα νησί στο άλλο. Το ίδιο και η καταστροφή.