Εκλογική ισοδυναμία

Από το πλήθος των δημοσκοπήσεων, που έχουν δημοσιευθεί τους τελευταίους
τρεις μήνες (αλλά και αυτών που δεν έχουν δημοσιοποιηθεί), προκύπτουν δύο
βασικά συμπεράσματα.

Το πρώτο αναφέρεται στη σημαντική βελτίωση που παρουσιάζει η
κυβερνητική και πρωθυπουργική δημοτικότητα, ύστερα από μια μακρά περίοδο
«χαμηλής στάθμης» που διήρκεσε μέχρι την άνοιξη του 1999. Η ανάκαμψη της
κυβερνητικής δημοτικότητας εξηγείται βέβαια με βάση το εμπειρικό ερμηνευτικό
σχήμα του «κύκλου της τετραετίας», σύμφωνα με το οποίο από τα μέσα περίπου του
τρίτου χρόνου της τετραετίας η εικόνα της κυβέρνησης αρχίζει, κατά κανόνα, να
βελτιώνεται σταδιακά και η ανοδική αυτή πορεία συνεχίζεται και εντείνεται όσο
πλησιάζει η χρονική στιγμή των επόμενων εκλογών. Η εμπειρική αυτή προσέγγιση,
με βάση την έννοια του «εκλογικού κύκλου», δεν είναι άλλωστε άσχετη με τους
σχεδιασμούς τής εκάστοτε κυβέρνησης, η οποία διαμορφώνει αντίστοιχα και τη
μεσοπρόθεσμη οικονομική της πολιτική, έτσι ώστε να διαθέτει κάποια περιθώρια
«παροχών» κατά το τελευταίο έτος της τετραετίας. Στη σημερινή μάλιστα
συγκυρία, η λογική του «εκλογικού κύκλου» συμπορεύεται σε μεγάλο βαθμό και με
το χρονοδιάγραμμα για την ένταξη στην ΟΝΕ και έτσι ο συνδυασμός αυτός
συμβάλλει σημαντικά στη βελτίωση της κυβερνητικής εικόνας.

Απέκτησαν προβάδισμα

Ανεξάρτητα, πάντως, από τις προηγούμενες παρατηρήσεις και το γενικότερο
ερμηνευτικό σχήμα του «κύκλου της τετραετίας», αποτελεί κοινή διαπίστωση όλων
των πρόσφατων ερευνών ότι η κυβέρνηση και ο Πρωθυπουργός έχουν αποκτήσει ένα
σαφές προβάδισμα, σε σύγκριση με τη Ν.Δ. και τον αρχηγό της, ως προς την
ικανότητα διακυβέρνησης και την αξιολόγηση της πολιτικής τους.

Το δεύτερο βασικό συμπέρασμα, που προκύπτει από τις δημοσκοπήσεις του
τελευταίου τριμήνου, αναφέρεται στην εκλογική ισοδυναμία των δύο μεγάλων
κομμάτων. Όπως φαίνεται και στον πίνακα που συνοψίζει τα ευρήματα όλων των
δημοσιευμένων πανελλαδικών δημοσκοπήσεων της αντίστοιχης περιόδου, σε καμία
περίπτωση η διαφορά, ως προς την πρόθεση ψήφου, μεταξύ ΠΑΣΟΚ και Ν.Δ., δεν
είναι επαρκής για να προβλέψει τον νικητή των επόμενων εκλογών.

Άλλωστε, το γεγονός και μόνον ότι στα ποσοστά που παρατίθενται για τα δύο
μεγάλα κόμματα πρέπει πάντα να συνυπολογίζεται και το δειγματοληπτικό σφάλμα
που αντιστοιχεί σε μετρήσεις αυτού του τύπου (μεταξύ ±2% και ±2,5% ανάλογα με
το μέγεθος του δείγματος) καθιστά φανερό ότι διαφορές της τάξεως του 1% ή 2%
πρέπει πάντα να αξιολογούνται με ιδιαίτερη επιφυλακτικότητα.

Η δυναμική

Το κυριότερο όμως στοιχείο που επιβάλλει τη νηφάλια αντιμετώπιση των
δημοσκοπικών ευρημάτων, είναι ότι η δυναμική που διαφαίνεται υπέρ του ΠΑΣΟΚ
δεν αρκεί για να τεκμηριώσει τη δημιουργία εκλογικού ρεύματος ­ τουλάχιστον με
βάση τα μέχρι τώρα δημοσιευμένα στοιχεία. Αυτό που προκύπτει αβίαστα,
συνεξετάζοντας όλες τις δημοσκοπήσεις του τελευταίου χρόνου, είναι ότι η Ν.Δ.
παρουσιάζει μια εντυπωσιακή στασιμότητα (με την πρόθεση ψήφου γι’ αυτήν να
κυμαίνεται, κατά μέσον όρο, σταθερά περί το 32%), ενώ αντίθετα το ΠΑΣΟΚ, σε
σύγκριση με το πρώτο εξάμηνο του 1999 (όταν δεν ξεπερνούσε στις έρευνες το 30%
ούτε καν τις παραμονές των ευρωεκλογών), εμφανίζει από τον Σεπτέμβριο σαφή
άνοδο (με πρόθεση ψήφου από 30% έως 33%). Όμως η ανάκαμψη αυτή, εξαιρετικά
σημαντική για τη διαμόρφωση του συσχετισμού δυνάμεων, δεν είναι βέβαιο ότι
συνιστά από μόνη της εκλογικό ρεύμα.

Η στασιμότητα της Ν.Δ. ερμηνεύεται από την πολιτική περιχαράκωση του κόμματος
της αξιωματικής αντιπολίτευσης. Σε όλες σχεδόν τις έρευνες, το ποσοστό
συσπείρωσης της Ν.Δ. διαφοροποιείται ελάχιστα και κυμαίνεται σταθερά από 87%
έως 90% (89,6% στην παρούσα έρευνα, 87,6% στην προηγούμενη έρευνα της V. PRC
όσο ακριβώς και στις πρόσφατες «Τάσεις» της MRB). Πρόκειται για το ίδιο
ακριβώς ποσοστό συσπείρωσης που υλοποίησε τελικά η Ν.Δ. στις ευρωεκλογές του
περασμένου Ιουνίου (88,6% σύμφωνα με το exit poll της Opinion για το Mega) και
το οποίο, σε κάλπη βουλευτικών εκλογών, θα μπορούσε να ξεπεράσει ελαφρώς το
90% (αντίστοιχα 91,3% τον Σεπτέμβριο του 1996).

Έτσι, σε σχέση με την εκλογική δυναμική της Ν.Δ., το μόνο σημείο στο οποίο
διαπιστώνονται αποκλίνουσες εκτιμήσεις στις διάφορες έρευνες αφορά τα
προσδοκώμενα κέρδη από ψηφοφόρους ΠΑΣΟΚ το 1996. Σύμφωνα με την παρούσα, όπως
και με την προηγούμενη έρευνα της V. PRC, τα κέρδη αυτά αντιπροσωπεύουν το
6,6% της εκλογικής επιρροής του ΠΑΣΟΚ το 1996, δηλαδή αντιστοιχούν στο 2,5%
έως 3% του συνολικού εκλογικού σώματος (και είναι αυξημένα σε σύγκριση με τις
ευρωεκλογές). Αντίθετα, οι υπόλοιπες έρευνες της αντίστοιχης περιόδου,
εκτιμούν τις μετατοπίσεις αυτές περίπου στο μισό και τις θεωρούν ως αριθμητικά
ισοδύναμες με τις αντίστροφες μετατοπίσεις από τη Ν.Δ. προς το ΠΑΣΟΚ. Το
γεγονός ότι οι ψηφοφόροι που εμφανίζονται να μετακινούνται από το ΠΑΣΟΚ προς
τη Ν.Δ. εντοπίζονται κυρίως στα κατώτερα κοινωνικά στρώματα, στις αγροτικές
και ημιαστικές περιοχές, καθώς και μεταξύ εκείνων που δηλώνουν
αναποκρυστάλλωτοι ως προς την τελική τους επιλογή εξηγεί, ίσως, έως έναν
βαθμό, τις δυσκολίες που υπάρχουν για μια ακριβή ποσοτική εκτίμηση της
κρίσιμης αυτής μερίδας του εκλογικού σώματος.

Σε αντίθεση με τη στασιμότητα της Ν.Δ., το ΠΑΣΟΚ, στις δημοσκοπήσεις της
πρόσφατης περιόδου, εμφανίζεται σαφώς ενισχυμένο, γεγονός που οφείλεται όμως
κυρίως στην επανασυσπείρωση των οπαδών του (79,6% στην παρούσα έρευνα, 81,6%
στις πρόσφατες «Τάσεις» της MRB), σε ποσοστό ανώτερο από αυτό των ευρωεκλογών.
Η τάση αυτή συνδυάζεται με μια αισθητή μείωση των διαρροών από το ΠΑΣΟΚ προς
το ΔΗΚΚΙ (και δευτερευόντως του ΣΥΝ), οι οποίες (αθροιστικά) αντιπροσώπευαν,
στις ευρωεκλογές, το 4,5% του εκλογικού σώματος, ενώ σήμερα δεν φαίνεται να
ξεπερνούν το 2%. Επιπλέον, το ΠΑΣΟΚ καταγράφει (ή και σταθεροποιεί) ορισμένα,
έστω και μικρής σχετικά έκτασης, κέρδη από τη Ν.Δ., τον ΣΥΝ και το ΔΗΚΚΙ, τα
οποία όμως εντοπίζονται κυρίως στα μεγάλα αστικά κέντρα και σε ανώτερα
κοινωνικά στρώματα.

Οι προηγούμενες παρατηρήσεις παραπέμπουν σε μια βασική διαπίστωση. Το ΠΑΣΟΚ
κατέχει σήμερα την κεντρική θέση στη διάταξη του εκλογικού ανταγωνισμού, αφού
είναι το μόνο κόμμα το οποίο επικοινωνεί ­ με διαρροές αλλά και εισροές ­ με
το σύνολο σχεδόν του πολιτικού φάσματος. Οι μεταλλαγές που παρατηρούνται στην
εκλογική του βάση έχουν σαφώς ενισχύσει την παρουσία του στα ανώτερα κοινωνικά
στρώματα και στις δυναμικές ομάδες του πληθυσμού, όπου σε σύγκριση με τη Ν.Δ.
διαθέτει ένα προβάδισμα περίπου τεσσάρων ποσοστιαίων μονάδων (σύμφωνα με όλες
σχεδόν τις πρόσφατες έρευνες). Ταυτόχρονα, όμως, οι αλλαγές αυτές έχουν
αποδυναμώσει την επιρροή του ΠΑΣΟΚ στις αγροτικές περιοχές και στις κατώτερες
εισοδηματικές τάξεις, όπως διαπιστώθηκε άλλωστε, με ιδιαίτερη ένταση, και στις
ευρωεκλογές του Ιουνίου.

Στην εκτίμηση αυτής της αποδυνάμωσης, αλλά και της δυνατότητας του ΠΑΣΟΚ να
ανακτήσει την επιρροή του στα κατώτερα στρώματα, εντοπίζονται κυρίως οι
αποκλίσεις που παρατηρούνται ανάμεσα στις διάφορες δημοσκοπήσεις που
δημοσιεύτηκαν το τελευταίο τρίμηνο. Έτσι, π.χ., εξετάζοντας το τμήμα του
πληθυσμού που έχει συμπληρώσει μόνο τη στοιχειώδη εκπαίδευση (ή λιγότερο) και
το οποίο αντιστοιχεί στο 1/3 του εκλογικού σώματος, η παρούσα έρευνα της V.
PRC καταγράφει ένα προβάδισμα της Ν.Δ. κατά 3,5%, ενώ οι πρόσφατες «Τάσεις»
της MRB διαπίστωναν μια ισοδυναμία των δύο μεγάλων κομμάτων.

Δύσκολη η πρόβλεψη

Η ακριβής αποτύπωση και εκτίμηση των πολιτικών τάσεων στα κατώτερα κοινωνικά
στρώματα ­ σε περίοδο αποστασιοποίησης από την πολιτική και άμβλυνσης των
ιδεολογικών αντιπαραθέσεων ­ αποτελεί όμως ένα εξαιρετικά δύσκολο ερευνητικό
εγχείρημα, ενώ ακόμη δυσκολότερη είναι η πρόβλεψη της τελικής συμπεριφοράς των
στρωμάτων αυτών. Στις ευρωεκλογές του Ιουνίου, η Ν.Δ. εξασφάλισε, μεταξύ
εκείνων που έχουν παρακολουθήσει μόνο στοιχειώδη εκπαίδευση, ένα σημαντικό
προβάδισμα 5 ποσοστιαίων μονάδων (41,5%, έναντι 36,2% για το ΠΑΣΟΚ) και το
ΔΗΚΚΙ (με 7,5%) κατέγραψε τα σημαντικότερα κέρδη του (σύμφωνα με το exit poll
της Opinion για το Mega). Όμως, στο κρίσιμο αυτό τμήμα του πληθυσμού, το
προβάδισμα της Ν.Δ. περιοριζόταν αυτομάτως από 5% σε 2,5% και αντίστοιχα
συρρικνωνόταν η επιρροή του ΔΗΚΚΙ, όταν η ερώτηση αφορούσε την πρόθεση ψήφου
σε βουλευτικές εκλογές (σύμφωνα πάντα με τα στοιχεία του exit poll).

Η προσέλκυση των κατώτερων κοινωνικών στρωμάτων, τα οποία στο παρελθόν
πρόσφεραν τη στήριξή τους στο ΠΑΣΟΚ, θα αποτελέσει επομένως κεντρικό
στρατηγικό στόχο και για τα δύο μεγάλα κόμματα, εν όψει των επόμενων εκλογών.
Και ένα στοιχείο που πιθανότατα θα επηρεάσει την τελική συμπεριφορά τους είναι
το γενικότερο πολιτικό κλίμα που θα επικρατεί εκείνη την περίοδο και
ειδικότερα το ενδεχόμενο να διαμορφωθεί ένα σαφές εκλογικό ρεύμα υπέρ του ενός
ή του άλλου κόμματος. Γι’ αυτό και οι γενικότεροι δείκτες που αναφέρονται στην
πολιτική συγκυρία αποκτούν ιδιαίτερη σημασία για την αποτίμηση του εκλογικού
συσχετισμού δυνάμεων.