Όταν οι φόβοι της ανθρωπότητας γίνονται ταινίες τρόμου

Ήταν πάντα εκεί. Σε οικονομικές κρίσεις, σε εξοντωτικούς πολέμους, σε
πολιτικά σκάνδαλα, σε διεφθαρμένες κοινωνίες. Φέτος, στην εκπνοή της
χιλιετίας, η παρουσία της είναι, ίσως, εντονότερη από ποτέ. Τίποτε δεν είναι
τυχαίο. Η ταινία τρόμου εκφράζει όσο ελάχιστα κινηματογραφικά είδη τους
φόβους, τις ανησυχίες και τα αδιέξοδα ­ ολόκληρο το πνεύμα, δηλαδή ­ της
εποχής που τη γέννησε. Είναι η «άλλη όψη» της ιστορίας του 20ού αιώνα. Αυτή
που δεν φαίνεται στα βιβλία, παρά μόνο στις κινηματογραφικές αίθουσες. Όταν
χαμηλώσουν τα φώτα…

Η ταινία τρόμου είναι ένα από τα παλαιότερα κινηματογραφικά είδη. Μόλις το
1896, στη δίλεπτη ταινία του Ζορζ Μελιέ «Ο Πύργος του Διαβόλου», το κοινό είδε
για πρώτη φορά φαντάσματα, σκελετούς, μάγισσες και μια νυχτερίδα να
μεταμορφώνεται στον Μεφιστοφελή. Αν και δεν χάθηκε ποτέ από το προσκήνιο, ο
τρόμος στον κινηματογράφο γνώρισε περιόδους ύφεσης και έξαρσης. Οι τελευταίες,
μάλιστα, ταυτίζονται χρονικά με περιόδους μεγάλης πολιτικής, κοινωνικής ή
οικονομικής αναταραχής.

Οι ταινίες του γερμανικού εξπρεσιονισμού είναι από τα χαρακτηριστικότερα
παραδείγματα. Ένας χαμένος παγκόσμιος πόλεμος, οι πολεμικές αποζημιώσεις και
τα χρέη που πνίγουν το Ράιχ, ο πληθωρισμός που καλπάζει, οι πρώτες
εθνικιστικές εκρήξεις, όλα αυτά συνέθεταν την εικόνα μιας περιόδου κοινωνικής
αστάθειας και φόβου της μικροαστικής κοινωνίας της Δημοκρατίας της Βαϊμάρης.
Ταινίες όπως «Το εργαστήρι του Δρα Καλιγκάρι» (1919), «Το Γκόλεμ» (1920),
«Νοσφεράτου» (1922) και «Ο φοιτητής της Πράγας» (1926) μεταφέρουν το κοινό σε
ένα σκοτεινό σύμπαν τεράτων, εξουσιαστικών τυράννων, ανθρώπων που πούλησαν την
ψυχή τους στο Διάβολο δαιμονικών προσωπικοτήτων ή υπερφυσικών όντων. Ο Χίτλερ
απλά ακολούθησε…

Το οικονομικό κραχ του 1929-30 στις ΗΠΑ σήμανε την αρχή της «χρυσής περιόδου»
των ταινιών τρόμου. Η ξενοφοβία, η απληστία, η απάτη, η εξαθλίωση είναι μοτίβα
που επαναλαμβάνονται συνεχώς στη μεγάλη οθόνη, με συνέπειες τόσο ολέθριες που
προς στιγμήν ο κόσμος δείχνει να ξεχνά τα δικά του προβλήματα. Είναι η εποχή
των ταινιών της Γιουνιβέρσαλ, με γνωστότερες τον «Δράκουλα» και τον
«Φράνκενσταϊν» (και οι δύο το 1931).

Ο πρώτος έρχεται από την Ευρώπη, φέρνοντας μαζί του τον αέρα της παρηκμασμένης
αριστοκρατίας, αλλά και στρατιές αρουραίων, που ανέκαθεν ταυτίζονταν με τη
βρωμιά, την αρρώστια και τον θάνατο, μια πραγματικότητα των παραγκουπόλεων της
Αμερικής του ’30. Ο δεύτερος είναι ο δαιμονικός επιστήμονας, που στη μανιώδη
αναζήτηση της πηγής της ζωής ξεχνά κάθε ηθικό κώδικα, ενώ το δημιούργημά του
είναι ένας απόκληρος της κοινωνίας, που ακόμη και με το ντύσιμό του ­ το
φθαρμένο μαύρο σακάκι και το πουλόβερ ­ ταυτιζόταν με τον χτυπημένο από την
κρίση μέσο Αμερικανό.

Στη δεκαετία του ’50 το μοτίβο άλλαξε. Ο Ψυχρός Πόλεμος, η αλματώδης ανάπτυξη
της επιστήμης, ο αγώνας για την κατάκτηση του Διαστήματος, ξύπνησαν φόβους
πυρηνικών καταστροφών και ξένης επίθεσης. Ταινίες όπως «Εισβολείς από τον Άρη»
(1956) και «Η Μύγα» (1958) είναι χαρακτηριστικά δείγματα της θεματολογίας των
εξωγήινων εισβολέων και των πειραμάτων που ξεφεύγουν από κάθε έλεγχο.

Στη δεκαετία του ’60 κυριαρχεί το «φαινόμενο» της βρετανικής εταιρείας «Χάμερ
Φιλμς», η οποία ανανέωσε τη θεματολογία των ταινιών του ’30, τονίζοντας
ιδιαίτερα το ερωτικό στοιχείο ­ χωρίς ωστόσο να αποφεύγεται το κιτς. Στην
εποχή της σεξουαλικής απελευθέρωσης, ο Δράκουλας του Κρίστοφερ Λι μοιάζει
περισσότερο με έναν Τζέιμς Μποντ του 19ου αιώνα, έναν Δον Ζουάν της νύχτας,
παρά με τον τελείως απωθητικό και α-σεξουαλικό Νοσφεράτου της δεκαετίας του ’20.

Οι φρικαλεότητες του Βιετνάμ και οι βετεράνοι του πολέμου που επέστρεφαν και
αδυνατούσαν να προσαρμοστούν, επηρέασαν με το δικό τους τρόπο την παραγωγή
ταινιών στη δεκαετία του ’70. Είναι η εποχή του είδους που έμεινε γνωστό ως
«σπλάτερ», όπου το αίμα ρέει άφθονο, και των μανιακών δολοφόνων («Ο
σχιζοφρενής δολοφόνος με το πριόνι» το 1974, «Η νύχτα με της μάσκες» το 1978).
Η διαφθορά, τα σκάνδαλα της κυβέρνησης, η ταπεινωτική εμπειρία του
πολέμου-ντροπή, είχαν διαμορφώσει ένα βαρύ κλίμα και έφεραν στην επιφάνεια τα
πρώτα ερωτήματα σχετικά με την Αποκάλυψη και τον Αντίχριστο. Ο «Εξορκιστής»
(1973) και η «Προφητεία» (1976), ξεχωρίζουν από την παραγωγή εκείνων των χρόνων.

Και φέτος; Το 1999 είναι μια χρονιά-ορόσημο. Η «Έκτη αίσθηση» και το «Blair
Witch Project» σαρώνουν στα ταμεία, τα στοιχειωμένα σπίτια ανοίγουν διάπλατα
τις πόρτες τους, ο Ρομάν Πολάνσκι βρίσκει την ευκαιρία για επιστροφή στα
γνώριμα μονοπάτια με την «Ένατη Πύλη», ενώ μέχρι και ο Σβαρτσενέγκερ τα βάζει
με τον Διάβολο στο «Τέλος του Κόσμου». Κοινό χαρακτηριστικό τους είναι ότι το
κακό δεν προσωποποιείται εύκολα, δεν είναι ο «σίριαλ κίλερ» ή ο βρικόλακας.
Στα σπλάτερ η πηγή του κακού είναι μία. Στις φετινές ταινίες, το κακό έρχεται
από παντού. Τι είναι αυτό που κάνει το 1999 διαφορετικό από τις άλλες χρονιές;

«Παρόμοια φαινόμενα επαναλαμβάνονται σε κάθε καμπή του αιώνα», εξηγεί ο
κοινωνιολόγος και λέκτορας στο Πάντειο Πανεπιστήμιο Γιάννης Σκαρπέλος.
«Ταυτίζουμε τον πραγματικό χρόνο με τον συμπαντικό, με τον χρόνο του Θεού,
προσπαθώντας να εγγράψουμε τον εαυτό μας σε ένα σχέδιο, στη Δημιουργία και να
δώσουμε νόημα σε κάτι που μοιάζει να έχει απολέσει το νόημά του στις μέρες
μας».

Το 1999 παύει να είναι «μία ακόμη χρονιά». Τα σενάρια για καταστροφή του
κόσμου ήταν και είναι πιο δημοφιλή από ποτέ, ενώ ακόμη και στα πιο
απομακρυσμένα χωριά, όπου δεν καταλαβαίνουν τι σημαίνει «Ιός του 2000», ξέρουν
ότι υπάρχει κάτι επικίνδυνο που θα ξεσπάσει με το νέο έτος. Και ο
κινηματογράφος, όπως πάντα, καταγράφει…

Ικανοποιείται η ανάγκη της «αναίμακτης συμμετοχής»

Οι εποχές αλλάζουν, αλλά η κεντρική ιδέα μένει πάντα ίδια: η ομαλότητα ενός
στέρεου και εν τάξει μικρόκοσμου αμφισβητείται με τρόπο απειλητικό. Και ένα
αιώνα μετά τη γέννησή τους, οι ταινίες τρόμου εξακολουθούν να συναρπάζουν το
κοινό ­ κάτι που θα συνεχίζεται όσο υπάρχει κινηματογράφος. «Θυμίζει μία
τελετουργία θανάτου στην οποία συμμετέχουμε αποστειρωμένα, εξ αποστάσεως και ­
συνεπώς ­ εκ του ασφαλούς», καταλήγει ο κ. Σκαρπέλος. «Με τις ταινίες τρόμου
ικανοποιούμε την αρχέγονη ανάγκη της αναίμακτης συμμετοχής σε ένα αιματηρό
θέαμα ­ δεν έχουμε παρά να θυμηθούμε τις δημόσιες εκτελέσεις». Εδώ ακριβώς
κρύβεται το μυστικό της γοητείας τους. Μπορεί η κινηματογραφική οθόνη να
ζωντανεύει τους πιο μύχιους φόβους μας και να επιφυλάσσει τις πιο μακάβριες
εκπλήξεις, όμως (σχεδόν) όλοι μπορούν να κρατήσουν τις δέουσες αποστάσεις.

1968 Το Παρίσι συνταράζεται από τις διαδηλώσεις που ξεκινούν οι
φοιτητές και μένουν στην ιστορία ως «Γαλλικός Μάης». Ύστερα από ένα μήνα
οδομαχιών, παραιτείται η κυβέρνηση.

* Ο Αλεξάντερ Ντούμπτσεκ αναλαμβάνει την ηγεσία του Κομμουνιστικού Κόμματος
της Τσεχοσλοβακίας. Μεγάλες φοιτητικές διαδηλώσεις ξεσπούν στην Πολωνία. Τον
Αύγουστο τα σοβιετικά στρατεύματα επεμβαίνουν στην Πράγα.

Ρίτσαρντ Νίξον

* Στις ΗΠΑ δολοφονείται ο γερουσιαστής Ρόμπερτ Κέννεντυ. * Οι Βιετναμέζοι
αντάρτες πραγματοποιούν μεγάλη επίθεση εναντίον των Αμερικανών από το Δέλτα
του ποταμού Μεκόνγκ έως τη Σαϊγκόν. Ο πάστορας Μάρτιν Λούθερ Κινγκ, υπέρμαχος
της κατάργησης των φυλετικών διακρίσεων δολοφονείται στο Μέμφις. Τον Νοέμβριο,
ο ρεπουμπλικανός Ρίτσαρντ Νίξον κερδίζει τις εκλογές.

* Ο εμφύλιος πόλεμος στη Νιγηρία παίρνει διαστάσεις γενοκτονίας, καθώς
καθημερινά υπολογίζεται πως 10.000 άτομα πεθαίνουν από την πείνα στην Μπιάφρα.

1969 Στις 20 Ιουλίου ο Νιλ Άρμστρονγκ γίνεται ο πρώτος άνθρωπος που
πατά το πόδι του στη Σελήνη.

* Ύστερα από δημοψήφισμα, ο στρατηγός Ντε Γκωλ παραιτείται από την Προεδρία
της Γαλλίας. Ο Βίλλυ Μπραντ αναλαμβάνει καγκελάριος της Ομοσπονδιακής
Γερμανίας. Στις ΗΠΑ, φοιτητές καταλαμβάνουν πανεπιστημιακούς χώρους
διαμαρτυρόμενοι για τον πόλεμο του Βιετνάμ. Τον Αύγουστο πραγματοποιείται
φεστιβάλ ροκ στο Γούντστοκ. Πεθαίνει ο Βιετναμέζος ηγέτης Χο Τσι Μινχ. Ο Νίξον
αρχίζει να αποσύρει τα αμερικανικά στρατεύματα από το Βιεντάμ.

* Η Γκόλντα Μέιρ αναλαμβάνει πρωθυπουργός του Ισραήλ, ενώ συνεχίζονται οι
αραβοϊσραηλινές συγκρούσεις. Ο συνταγματάρχης Μουαμάρ Καντάφι εκθρονίζει τον
Λίβυο βασιλιά Ίντρις Α’

* Αυτοπυρπολείται ο φοιτητής Γιάν Πάλαχ σε ένδειξη διαμαρτυρίας για τη
σοβιετική επέμβαση στην Τσεχοσλοβακία. Ο Γκουστάβ Χούζακ αντικαθιστά τον
Αλεξάντερ Ντούμπτσεκ.

Ανουάρ Σαντάτ

1970 ΕΣΣΔ και Δυτική Γερμανία υπογράφουν ύστερα από μακρόχρονες
διαπραγματεύσεις συμφωνία η οποία εγγυάται το απαραβίαστο των υφισταμένων
συνόρων στην Ευρώπη και αναγνωρίζει τη γραμμή Όντερ-Νάις ως το δυτικό σύνορο
της Πολωνίας.

* Ο Σαλβαδόρ Αλιέντε εκλέγεται Πρόεδρος της Χιλής. Πεθαίνει ο επί 40 χρόνια
δικτάτορας της Πορτογαλίας Αντόνιο Σαλαζάρ. Ο Ανουάρ Σαντάτ διαδέχεται τον
Νάσερ στην Προεδρία της Αιγύπτου. Ο βασιλιάς της Ιορδανίας Χουσεΐν συμφωνεί
για την κατάπαυση του πυρός με τον αρχηγό της ΟΑΠ Γιασέρ Αραφάτ και έτσι
τερματίζεται ο εμφύλιος.

* Ο πρίγκιπας Νοροντόμ Σιχανούκ εκδιώκεται από την Καμπότζη, όπου σπεύδει να
αποστείλει στρατεύματα ο Πρόεδρος Νίξον.

* Το «Άμπι Ρόουντ» είναι το κύκνειο άσμα των Μπιτλς, που διαλύονται.

1971 Νοτιοβιετναμικά στρατεύματα υποστηριζόμενα από το αμερικανικό
πυροβολικό και την αεροπορία εισβάλλουν στο Λάος, αλλά συναντούν ισχυρή
αντίδραση και οπισθοχωρούν.

* Εκατοντάδες χιλιάδες πρόσφυγες εγκαταλείπουν το Ανατολικό Πακιστάν ύστερα
από επιθέσεις του στρατού στους αυτονομιστές του Μπανγκλαντές. Ξεσπά πόλεμος
μεταξύ Ινδίας και Πακιστάν. Ο Ίντι Αμίν αρπάζει την εξουσία στην Ουγκάντα. Το
εμιράτο του Μπαχρέιν αποκτά την ανεξαρτησία του.

* Ο Έριχ Χόνεκερ εκλέγεται γραμματέας του Σοσιαλιστικού Κόμματος της
Ανατολικής Γερμανίας και ο Φρανσουά Μιτεράν του Σοσιαλιστικού Κόμματος της
Γαλλίας. Εγκρίνεται η είσοδος της Βρετανίας στην ΕΟΚ.

ΕΑΝ ΕΦΕΡΝΕΣ ΑΝΤΙΡΡΗΣΗ ΣΤΟΝ ΟΥΟΛΤ ΝΤΙΣΝΕΪ «ΗΣΟΥΝ ΤΕΛΕΙΩΜΕΝΟΣ»

Το σκληρό πρόσωπο του βασιλιά των καρτούν

Αν αληθεύει το ότι η ψυχοσύνθεσή μας διαμορφώνεται στην παιδική ηλικία, τότε
λίγοι άνθρωποι στον κόσμο θα πρέπει να έχουν επηρεάσει τόσο τον σύγχρονο
πληθυσμό όσο ο Ουόλτ Ντίσνεϊ, οι δημιουργίες του οποίου μεγάλωσαν
δισεκατομμύρια παιδιά.

Ο Ουόλντερ Ελάιας Ντίσνεϊ γεννήθηκε τον Δεκέμβριο του 1901 στο Σικάγο. Στο
Κάνσας όπου μετακόμισε σύντομα η οικογένεια ο Ουόλτ άρχισε να μελετά σχέδιο
και ζωγραφική. Αρκετά χρόνια αργότερα και αφού υπηρέτησε στον Α’ Παγκόσμιο
Πόλεμο, έφτιαξε μαζί με τον Ουμπ Ίβερκς ένα μικρό στούντιο όπου ετοίμασαν την
πρώτη τους ταινία κινουμένων σχεδίων. Επέλεξαν ως πρώτο ήρωα τον Λαγό Όσβαλντ
και λίγο αργότερα έφτιαξαν ένα χαρούμενο και δραστήριο ποντικάκι, τον Μίκι,
μαζί με την αρραβωνιαστικιά του Μίνι. Γρήγορα δημιουργήθηκαν και άλλοι
χαρακτήρες, όπως ο Ντόναλντ Ντακ, ο Γκούφι και ο Πλούτο. Οι ιστορίες τους
εμπλουτίστηκαν με τραγούδια και αποτέλεσαν μια διαφυγή για μικρούς και
μεγάλους τόσο την περίοδο του «κραχ» στις ΗΠΑ, αλλά και μετά, κατά τον Β’
Παγκόσμιο Πόλεμο.

Ουόλντερ Ντίσνεϊ. Όταν αντιπαθούσε έναν ηθοποιό, τον κατέστρεφε

Ο Πινόκιο, η Φαντασία, η Χιονάτη και πολλές άλλες ταινίες ακολούθησαν με
μεγάλη επιτυχία. Ο ίδιος δάνεισε τη φωνή του στον Μίκι τα πρώτα χρόνια και
καλλιέργησε την εικόνα του «καλού θείου» για τα πιτσιρίκια της Αμερικής αλλά
και πολλών άλλων χωρών ­ επηρεάζοντας τη λαϊκή κουλτούρα ολόκληρου του
πλανήτη. Η αλήθεια όμως για την προσωπικότητά του ήταν πολύ διαφορετική. «Εάν
του έφερνες αντίρρηση ήσουν τελειωμένος», θυμούνται οι συνεργάτες του. «Τίποτα
δεν ήταν καλό εάν αυτός δεν έλεγε ότι ήταν καλό». «Όταν αντιπαθούσε έναν
ηθοποιό, τον κατέστρεφε για πάντα», σχολίαζε ο Άλφρεντ Χίτσκοκ.

Η εταιρεία του είναι σήμερα μια αυτοκρατορία με ετήσιες πωλήσεις που ξεπερνούν
τα 22 δισεκατομμύρια δολάρια ­ γεγονός που την κάνει τη μεγαλύτερη επιχείρηση
ΜΜΕ στον κόσμο. Εκείνος δεν έζησε για να δει την εξάπλωσή της και πέθανε το
1966 στο Λος Άντζελες από καρκίνο, ζητώντας να καταψυχθεί ώστε η επιστήμη να
τον φέρει μελλοντικά στη ζωή… Μέχρι τότε, όμως, τι να είναι άραγε εκείνο που
του έκανε μεγαλύτερη εντύπωση;

Αργά στη ζωή του, τον ρώτησαν ποιο είναι εκείνο που τον έκανε πιο περήφανο απ’
όλα όσα είχε καταφέρει στην καριέρα του. Δεν μίλησε ούτε για χαμογελαστά
παιδιά ούτε για ευτυχισμένες ιστορίες. «Το ότι έχτισα μια μεγάλη επιχείρηση
και την κράτησα», είχε πει. Απάντηση που δεν ταιριάζει ίσως στον Μίκι ή στον
Ντόναλντ, αλλά είναι καθ’ όλα αντάξια του Σκρουτζ Μακ Ντακ.