Η Ελλάδα στον κόσμο των πετρελαίων

Λίγοι άνθρωποι στο ΠΑΣΟΚ είχαν την τύχη να ταξιδέψουν πολύ στον κόσμο.

Εκτός από τον υπουργό Εξωτερικών Γιώργο Παπανδρέου, που γεννήθηκε στο
εξωτερικό, ένα άλλο αγαπημένο «παιδί» του Ανδρέα Παπανδρέου, ο Χρήστος
Παπουτσής, «σάρωσε» από το 1984, όταν πρωτοεξελέγη ευρωβουλευτής, αλλά κυρίως
από τότε που έγινε κοινοτικός επίτροπος (’95-’99), όλα «τα μήκη και πλάτη» της
υφηλίου.

Έτσι, οι μεγαλύτερες εμπειρίες που απέκτησε ο 46χρονος πολιτικός, εκτός από
τα χρόνια στην ΕΦΕΕ και στο «κόμμα της διακήρυξης της 3ης Σεπτέβρη», ήταν όσα
είδε και έζησε από το Βιετνάμ έως τη Χιλή και από τις ΗΠΑ έως τη Ρωσία και την Κίνα.

Ο τομέας δραστηριότητάς του, ως κοινοτικού επιτρόπου, ήταν ευρύς. Αλλά
κυρίως ο χώρος της ενέργειας, στον οποίο αφιέρωσε «με απόλυτη επιτυχία», όπως
δήλωσαν πολλές φορές οι συνάδελφοί του στην Επιτροπή της Ευρωπαϊκής Ένωσης
(Ε.Ε.), του έδωσε μια ακόμη δυνατότητα: να μάθει «από τα μέσα» τα μυστικά των
παγκόσμιων ανταγωνισμών, στον κρίσιμο τομέα των πετρελαίων και του φυσικού αερίου.

* Το νέο βιβλίο του, με τίτλο «Για την Ευρώπη του 21ου αιώνα», που
κυκλοφορεί σήμερα από τις Εκδόσεις Νέα Σύνορα ­ Α.Α. Λιβάνη, δεν είναι απλά
ένας απολογισμός του έργου στην Ευρωπαϊκή Επιτροπή.

Είναι πρωτίστως ένα έργο που αφορά συνολικά στην Ε.Ε., στις σχέσεις της με
τις ΗΠΑ, τη Ρωσία και την Κίνα, αλλά και στα θέματα που απασχολούν την Ελλάδα
στα πλαίσια της μεγάλης αυτής οικονομικής ­ και όχι μόνον ­ συμμαχίας.

Ο Χρ. Παπουτσής, μέλος του Ε.Γ., έχει να αντιμετωπίσει από εδώ και πέρα όχι
τις μάχες στην Ε.Ε., αλλά τις δυσκολίες του προεκλογικού αγώνα και μάλιστα σε
μία δύσκολη «περιοχή», την Α’ Αθηνών, πλάι σε μεγάλα ονόματα του ΠΑΣΟΚ. Σ’
αυτήν την… προσγείωση στην ελληνική πραγματικότητα αναφέρεται και στον
επίλογο του βιβλίου του: «Το απόγευμα της Πέμπτης 26 Σεπτεμβρίου, όταν το
αεροπλάνο της Ολυμπιακής άρχισε την κάθοδό του προς το Ελληνικό, κοιτούσα κάτω
τον Σαρωνικό λουσμένο στα γλυκά χρώματα της δύσης και αισθάνθηκα μια μεγάλη
ζεστασιά να με κατακλύζει. Τα τελευταία δεκαέξι χρόνια είχα κάνει άπειρες
φορές τη διαδρομή από τις Βρυξέλλες στην Αθήνα.

Η προσγείωση όμως εκείνη την ημέρα στην Αθήνα ήταν διαφορετική. Ήταν
προσγείωση ξανά στην ελληνική πολιτική ζωή…».

Ο κ. Παπουτσής πιστεύει ότι πολλά θα παιχτούν στον τομέα της ενέργειας στον
21ο αιώνα. Η ματιά του είναι διαφορετική από άλλων συναδέλφων του στην Ε.Ε. «Η
Ευρωπαϊκή Ένωση δεν μπορεί να κάνει το λάθος ­ τονίζει ­ να αντιμετωπίσει τη
Ρωσία και την Κίνα ως ανταγωνιστές. Αντιθέτως, πρέπει να υπάρξει μια σχέση
“στρατηγικών εταίρων”».

* «ΤΑ ΝΕΑ» προδημοσιεύουν αποσπάσματα από το νέο (350 σελίδων) βιβλίο του
κ. Παπουτσή, που αναφέρονται στον «πόλεμο» των πετρελαίων.

Η Κασπία είναι στη… γειτονιά μας. Και η Τουρκία στην… αυλή μας. Το
παιχνίδι, λοιπόν, με τα πετρέλαια και το φυσικό αέριο είναι όσο ποτέ άλλοτε… επίκαιρο.

Ο Χρήστος Παπουτσής καταγράφει για το θέμα τις εμπειρίες του ως επίτροπος της
Ε.Ε. και παραθέτει τις απόψεις του:

«Η Κασπία περιέχει τα σημαντικότερα αποθέματα πετρελαίου και φυσικού αερίου
αμέσως μετά από εκείνα της περιοχής του Περσικού Κόλπου. Αν λάβει κανείς υπόψη
ότι στα επόμενα χρόνια αναμένεται μείωση των αποθεμάτων στην περιοχή της
Βόρειας Θάλασσας, κατανοεί αμέσως την κατακόρυφη άνοδο της γεωστρατηγικής
σημασίας αυτής της περιοχής.

Σύμφωνα με όλες τις εκτιμήσεις, η περιοχή αυτή θα συμβάλει σημαντικά στον
παγκόσμιο εφοδιασμό σε πετρέλαιο και φυσικό αέριο κατά την επόμενη δεκαπενταετία.

Η περιοχή επανήλθε στο προσκήνιο μετά το 1989, όταν οι χώρες που αποσπάστηκαν
από την πρώην Σοβιετική Ένωση, με μια σειρά συμβάσεων, εκχώρησαν δικαιώματα
εκμετάλλευσης των πετρελαϊκών κοιτασμάτων της περιοχής, κυρίως σε αμερικανικές
και ευρωπαϊκές εταιρείες. Οι τελικές αποφάσεις για την εξόρυξη και μεταφορά
τού πετρελαίου από τα πεδία της Κασπίας δεν έχουν ληφθεί ακόμη, καθώς η πλήρης
εκμετάλλευσή τους προϋποθέτει τη διευκρίνιση τού καθεστώτος που τα διέπει.
Αυτό έχει τεράστιες επιπτώσεις σε σχέση με την εκμετάλλευση του πετρελαϊκού
“μάννα”. Το ρωσικό τμήμα των χωρικών υδάτων της Κασπίας διαθέτει λιγότερο
πετρέλαιο σε σχέση με τα ύδατα του Αζερμπαϊτζάν, του Καζαχστάν και του
Τουρκμενιστάν, τα οποία περιέχουν τεράστιες ποσότητες πετρελαίου…

Η κατάσταση περιπλέκεται ακόμη περισσότερο, καθώς ο αγώνας για τον έλεγχο των
οδών προς τις ανοικτές θάλασσες και τις παγκόσμιες αγορές αποτελεί αντικείμενο
έντονου ανταγωνισμού. Η άσκηση της πετρελαϊκής πολιτικής απαιτεί τη σύνθεση
πολλών επιμέρους πολιτικών επιλογών, που διαμορφώνονται από πολλά κέντρα αποφάσεων…

… Η Ρωσία, μετά το 1989, προσπάθησε να διατηρήσει την πολιτική, διπλωματική
και οικονομική επιρροή της στην περιοχή. Τα μεγάλα εσωτερικά προβλήματα που
έπρεπε να αντιμετωπίσει και η έντονη επιφύλαξη έως και εχθρότητα που
εξεδήλωναν απέναντί της τα νέα κράτη της περιοχής περιόρισαν πολύ την εμβέλεια
της πολιτικής της, που δοκιμάζει τα όριά της στον πόλεμο της Τσετσενίας. Τα
αλλεπάλληλα τρομοκρατικά χτυπήματα που δέχτηκε η Μόσχα τον τελευταίο καιρό
φαίνεται ότι συνδέονται άμεσα και με τα συμφέροντα που διακυβεύονται στην
περιοχή του Καυκάσου και της Κασπίας.

Είναι δεδομένο ότι η ενέργεια αποτελεί καθοριστικό παράγοντα στην ανάπτυξη της
ρωσικής εξωτερικής πολιτικής και του ευρύτερου πολιτικού και οικονομικού
σχεδιασμού της. Οι ρωσικές εταιρείες, επωφελούμενες της ευνοϊκής γι’ αυτές
υποδομής, την οποία κληρονόμησαν από την πρώην Σοβιετική Ένωση, κατοχύρωσαν
σημαντικά ερείσματα.

Ελέγχουν περίπου το 25% των κοιτασμάτων του Καζαχστάν. Η Ρωσία συμμετέχει
επίσης με το 24% στον πετρελαιαγωγό που ξεκινά από το Τενγκίζ του Καζαχστάν
και φτάνει στο Νοβοροσίσκ στη Μαύρη Θάλασσα. Υπολογίζεται ότι τα έσοδά της
μόνο από αυτή τη συμμετοχή θα ανέλθουν στα 40 δισεκατομμύρια δολάρια τα
επόμενα σαράντα έτη.

Από την άλλη πλευρά, ο ρόλος των ΗΠΑ είναι καθοριστικός στις εξελίξεις στην
περιοχή και η αμερικανική παρουσία εντονότατη, τόσο σε πολιτικό όσο και σε
οικονομικό επίπεδο.

Οι ΗΠΑ επιχειρούν να διευρύνουν συνεχώς τα ερείσματά τους. Με βασικό στόχο τον
στρατηγικό έλεγχο και τη δημιουργία ασφαλών διαύλων μεταφοράς των
υδρογονανθράκων, αναπτύσσουν και αξιοποιούν τις σχέσεις τους με τις χώρες της περιοχής.

Ο ανταγωνισμός ΗΠΑ και Ρωσίας στην ευρύτερη περιοχή της Κασπίας είναι συνεχής,
αν και πολλές φορές δεν είναι εμφανής. Η επιθυμία τής αμερικανικής εξωτερικής
πολιτικής να αποφύγει υπερβολική εξάρτηση από ρωσικές οδεύσεις αγωγών και η
άρνησή της να δεχτεί μέχρι στιγμής να συζητήσει την πιθανότητα ενός αγωγού
προς τον Κόλπο μέσω του Ιράν περιπλέκει την αναζήτηση λύσεων, που έτσι ή
αλλιώς είναι δύσκολη. Η Ρωσία όμως δύσκολα θα συναινέσει σε μια μονοκρατορία
της νέας τάξης στην περιοχή. Πολλοί Ρώσοι πολιτικοί υποστηρίζουν ότι είναι η
μόνη που έχει ακόμη τη δύναμη να αντισταθεί σ’ αυτή την εξέλιξη. Η δυνατότητα
όμως επιρροής της Ρωσίας στις εξελίξεις εξασθενεί από τα οξυμμένα οικονομικά
και εσωτερικά προβλήματα που αντιμετωπίζει. Σε κάθε περίπτωση θα ήταν λάθος να
επικρατήσει μια λογική περιθωριοποίησης της Ρωσίας. Αυτό είναι κάτι που δεν
μπορεί να δεχτεί η Ευρωπαϊκή Ένωση.

Σ’ αυτό το πλαίσιο που διαμορφώνεται, η Τουρκία, χωρίς αμφιβολία, καταλαμβάνει
μια σημαντική στρατηγική θέση, καθώς έχει τη δυνατότητα άσκησης πιέσεων στην
περιοχή των Στενών και, αφετέρου, διεκδικεί βασικές οδεύσεις των αγωγών του
πετρελαίου και του φυσικού αερίου. Σ’ αυτή την κατεύθυνση αξιοποιεί στο έπακρο
την υποστήριξη των ΗΠΑ. Μετά την κατάρρευση, μάλιστα, της Σοβιετικής Ένωσης
επιχείρησε να συγκροτήσει και να ηγηθεί ενός δικτύου συνεργασίας με τα
τουρκόφωνα κράτη και τις μειονότητες της περιοχής, χωρίς όμως να μπορέσει να
κατοχυρώσει τον ηγετικό ρόλο που επιθυμούσε. Οι ηγεσίες των κρατών της
περιοχής άρχισαν να αναπτύσσουν τις δικές τους στρατηγικές και να επιδιώκουν
να θέσουν τους δικούς τους όρους στο ευρύτερο πλαίσιο που διαμορφώνεται.

Η Τουρκία, όμως, παρά τις προσπάθειες που καταβάλλει για οικονομική ανάπτυξη
και εκσυγχρονισμό, αντιμετωπίζει σοβαρά προβλήματα, που οφείλονται σε μεγάλο
βαθμό στις ίδιες τις εσωτερικές αντιφάσεις του πολιτικού της συστήματος.
Αναφέρομαι τόσο στα θέματα εσωτερικής ασφάλειας και σεβασμού των ανθρωπίνων
δικαιωμάτων όσο και στα προβλήματα που δημιουργεί η εξωτερική πολιτική της
Τουρκίας στις γειτονικές της χώρες. Προκαλεί δε ενδιαφέρον το γεγονός ότι οι
εσωτερικές αστάθειες την ωθούν σε ενέργειες, όπως οι στρατιωτικές
δραστηριότητες στις κουρδικές περιοχές και οι προκλήσεις προς την Ελλάδα και
την Κύπρο· ενέργειες που τελικά στρέφονται εναντίον των συμφερόντων της, τα
οποία υποτίθεται ότι επιχειρεί να προωθήσει…»

Η Ε.Ε., το Ιράν, το Ιράκ και η… Ινδία

Ο Χρήστος Παπουτσής με τον Ανδρέα Παπανδρέου στη Συνάντηση των Ευρωπαίων Σοσιαλιστών Ηγετών στη Μαδρίτη, 1991

Ο Περσικός Κόλπος έχει σήμερα το μεγαλύτερο μέρος των αξιοποιήσιμων παγκόσμιων
αποθεμάτων πετρελαίου. Και, βεβαίως, το Ιράν και το Ιράκ διαδραματίζουν
καθοριστικό ρόλο σε αυτό το «παιχνίδι».

Ο κ. Παπουτσής πιστεύει ότι πολλά πρέπει να αλλάξουν, ακόμα και η στάση που
τηρεί η Ε.Ε. απέναντι στη Βαγδάτη.

«Οι Ηνωμένες Πολιτείες, παρ’ όλη τη μέχρι τώρα σκληρή πολιτική τους, φαίνεται
ότι αρχίζουν να διαφοροποιούν τη στάση τους. Σε αυτό συνετέλεσε η αδυναμία
τους να αποτρέψουν τις τεράστιες επενδύσεις της TOTAL, αφού η Ευρωπαϊκή Ένωση
αντιτάχθηκε στον αμερικανικό νόμο Ντ’ Αμάτο για την επιβολή περιορισμών στις
συναλλαγές με το Ιράν και τη Λιβύη.

Πιστεύω ότι η ακαριαία αντίδραση της Ευρωπαϊκής Επιτροπής ήταν ιδιαίτερα
αποτελεσματική και προκάλεσε έκπληξη στην αμερικανική διοίκηση, όταν τον
Αύγουστο του 1996 ο πρόεδρος Κλίντον ανακοίνωσε μέτρα εφαρμογής της ILSA και η
Ευρωπαϊκή Επιτροπή ανακοίνωσε την πρόθεση να λάβει αντίμετρα μόνο μερικές ώρες
μετά. Αυτό το πετύχαμε σε στενή συνεργασία με τον συνάδελφό μου σερ Λίον
Μπρίταν, που είχε την ευθύνη του εξωτερικού εμπορίου και των σχέσεων της
Ένωσης με τις ΗΠΑ και, αργότερα, κατά τη διάρκεια της επίσκεψής μου στις ΗΠΑ
το 1998, είχα την ευκαιρία να παρουσιάσω στον τότε υπουργό Ενέργειας Πένια την
πρόθεση της Ευρωπαϊκής Ένωσης να προσφύγει στο πάνελ του Παγκοσμίου Οργανισμού
Εμπορίου (ΠΟΕ) στην περίπτωση που οι ΗΠΑ επέμεναν στην εφαρμογή των κυρώσεων.

Η Ευρωπαϊκή Ένωση, για την ασφάλεια του εφοδιασμού της, ευνοεί όλους τους
ενεργειακούς δρόμους. Επομένως, δεν αγνοεί τους πρόσφορους δρόμους, όπως
αυτούς μέσω Ιράν. Στο ίδιο πλαίσιο εντάσσονται και οι σχέσεις με τη Λιβύη…

(…) Μια άλλη χώρα, η Ιαπωνία, μια μεγάλη ενεργοβόρα και βιομηχανική δύναμη,
απουσιάζει από αυτές τις νέες εξελίξεις. Πιστεύω, όμως, ότι μόλις ο ορίζοντας
ξεκαθαρίσει, ο ιαπωνικός παράγοντας θα κάνει αισθητή την παρουσία του. Ήδη, οι
προτάσεις για συμμετοχή των ιαπωνικών εταιρειών στα δίκτυα μεταφοράς έχουν
αρχίσει, και ορισμένες μάλιστα επενδύσεις οριστικοποιούνται στο Αζερμπαϊτζάν.

Αντίθετα, η Κίνα έδωσε νωρίς το “παρών”. Η κινεζική παράδοση είναι έντονη στην
περιοχή και η γειτνίαση καθοριστική. Παρ’ όλη την εχθρική στάση των γειτόνων
της, η επίσκεψη στην περιοχή του πρωθυπουργού Λι Πενγκ, το 1994, σηματοδότησε
την έναρξη μιας νέας συνεργασίας. Τότε μίλησαν για το ξανάνοιγμα του «δρόμου
του μεταξιού» και για την προοπτική μεγάλων επενδύσεων σε αγωγούς πετρελαίου
και φυσικού αερίου.

Όλες οι εκτιμήσεις συγκλίνουν ότι μέχρι το 2020 η κατανάλωση ενέργειας στην
Ασία θα αυξάνεται κατά 4% ετησίως και από αυτό, το 40% θα αντιστοιχεί στην
Κίνα. Γι’ αυτό το λόγο η Κίνα είναι υποχρεωμένη να στραφεί στις ίδιες πηγές
εφοδιασμού που έχει και η Ευρώπη. Κι αυτό αποτελεί βασική παράμετρο στους
γεωστρατηγικούς σχεδιασμούς των ΗΠΑ και της Ρωσίας, που ενισχύει τον
ανταγωνισμό τους για την αύξηση της επιρροής τους στις περιοχές των
ενεργειακών πηγών.

Και, βεβαίως, δεν θα πρέπει να παραληφθεί το σταθερό ενδιαφέρον της Ινδίας για
πρόσβαση στα κοιτάσματα του φυσικού αερίου, εφόσον διευθετηθούν τα προβλήματα
στις σχέσεις της με το Πακιστάν.

Ο Περσικός Κόλπος συνεχίζει να αποτελεί ένα σημαντικό πρωταγωνιστή στο
ενεργειακό προσκήνιο. Οι χώρες του Κόλπου είναι ένας βασικός συντελεστής
σταθερότητας για τον ασφαλή ενεργειακό εφοδιασμό της Ευρωπαϊκής Ένωσης σε
υδρογονάνθρακες, σε ανταγωνιστικές τιμές χάρις στο χαμηλό κόστος παραγωγής
τους. Παρά την πρόσφατη δυναμική είσοδο των χωρών της Κασπίας στην αγορά των
υδρογονανθράκων, η σημασία των χωρών του Κόλπου θα παραμείνει στο μέλλον η
ίδια λόγω των πλούσιων αποθεμάτων τους.

Τα επόμενα χρόνια αναμένεται επίσης ενίσχυση του ρόλου των χωρών του Κόλπου
στην παγκόσμια ενεργειακή σκηνή, αφ’ ενός, με τη σταδιακή προσέγγιση που
επιχειρεί ήδη το Ιράν προς τη Δύση και, αφ’ ετέρου με τη σταδιακή επάνοδο του
Ιράκ στην πετρελαϊκή αγορά. Η Ευρωπαϊκή Ένωση χρειάζεται να επανεξετάσει την
πολιτική της απέναντι στο Ιράκ και να συμβάλει στη διαμόρφωση ενός πλαισίου
στο Συμβούλιο Ασφαλείας του ΟΗΕ, που θα επιτρέψει την ομαλή επανένταξή του στη
διεθνή κοινότητα…»