ΑΦΙΕΡΩΜΑ Ο ΕΛΛΗΝΙΚΟΣ 20ος ΑΙΩΝΑΣ

Ο θάνατος του στρατάρχη Αλέξανδρου Παπάγου τα μεσάνυκτα της Τρίτης 4
Οκτωβρίου 1955, άνοιξε τον δρόμο, χάρη στη βασιλική εύνοια, για έναν νέο τότε
πολιτικό: τον Κωνσταντίνο Καραμανλή.

Ο θάνατος του Παπάγου φάνηκε επίσης να θέτει τέρμα στον κύκλο των
«στρατοκρατών» πρωθυπουργών.

Δηλαδή των πρωθυπουργών που προέρχονταν από τις Ένοπλες Δυνάμεις και
καταλάμβαναν την εξουσία είτε με πραξικόπημα (Θ. Πάγκαλος, Γ. Κονδύλης, Ι.
Μεταξάς) είτε με την ψήφο του λαού (Ν. Πλαστήρας, Αλ. Παπάγος). Ο κύκλος αυτός
θα ξανανοίξει για τελευταία φορά 12 χρόνια αργότερα με τη δικτατορία των
συνταγματαρχών. Από τις αρχές του χρόνου η υγεία του Παπάγου άρχισε να
παρουσιάζει διακυμάνσεις και προβλήματα. Το καλοκαίρι του 1955 μάλιστα, σε μια
περίοδο που το Κυπριακό περνούσε μια κρίσιμη καμπή, η κακή υγεία του στρατάρχη
τον κρατά κλεισμένο στο σπίτι του στην Εκάλη και αφήνει την κυβέρνηση ακέφαλη.
Στις αρχές Σεπτεμβρίου ξεσπούν τα επεισόδια στην Κωνσταντινούπολη εναντίον των
Ελλήνων με νεκρούς και εκατοντάδες τραυματίες. Καταστράφηκαν πάνω από χίλια
σπίτια Ελλήνων, πάνω από 4.500 καταστήματα, εργαστήρια, κλινικές και
εργοστάσια, 71 εκκλησίες και 26 σχολεία. Το πογκρόμ της Τουρκίας επεκτάθηκε
αργότερα και στη Σμύρνη, περιλαμβάνοντας στα θύματα και τις οικογένειες
Ελλήνων αξιωματικών του Στρατηγείου του ΝΑΤΟ.

Και ως επιστέγασμα ο υπουργός Εξωτερικών των ΗΠΑ Τζων Φόστερ Ντάλλες
στέλνει επιστολή στον άρρωστο Παπάγο, που τον επιτιμά και ζητεί «να αρθή
υπεράνω των αμέσων διαφορών προς το συμφέρον της ενότητος του ελευθέρου κόσμου»!

Την 1η Οκτωβρίου ο βασιλιάς Παύλος στέλνει επιστολή στον άρρωστο Παπάγο και
του ζητεί «… να Μου εισηγηθήτε εγγράφως, εφ’ όσον δεν είναι δυνατόν να γίνη
άλλως, πώς αντιμετωπίζετε την λύσιν του ζητήματος» (της ακυβερνησίας).

Ύστερα από αυτά, την 3.10.1955, ο Αλ. Παπάγος στέλνει επιστολή με την οποία
απαντά καταφατικά στην απαίτηση του Παύλου. Και την επόμενη ημέρα στις 9.30 το
βράδυ ανακοινώνεται ότι υπεγράφη το Διάταγμα που ορίζει αντικαταστάτη του
Παπάγου τον Στέφανο Στεφανόπουλο υπουργό Εξωτερικών και β’ αντιπρόεδρο της κυβέρνησης.

Ο διορισμός του Στεφανόπουλου ως αντικαταστάτη του Παπάγου κάνει έξαλλο τον
Παναγιώτη Κανελλόπουλο, υπουργό Εθνικής Άμυνας και α’ αντιπρόεδρο της
κυβέρνησης, ο οποίος αποφάσισε να παραιτηθεί από την κυβέρνηση και έσπευσε να
ενημερώσει τηλεφωνικά τον Παπάγο («Το Βήμα», 5.10.1955, σελ. 1 και 6).

«Κυβέρνησις δεν υφίσταται»

Η κατάσταση, όμως, ανετράπη δύο ώρες αργότερα με τον θάνατο του Παπάγου στις
11.30 το βράδυ της 4ης Οκτωβρίου 1955. Ύστερα από αυτά ο Στεφ. Στεφανόπουλος
δήλωσε ότι:

«Κυβέρνησις δεν υφίσταται. Μετά την κηδείαν, η οποία θα γίνη την Παρασκευήν,
θα συνέλθη ο Συναγερμός, ο οποίος θα εκλέξη την ηγεσίαν του. Ακολούθως θα
τηρηθή η συνήθης κοινοβουλευτική διαδικασία και θα δοθή η συνταγματική λύσις
εις το κυβερνητικόν».

Με άλλη ανακοίνωση του Στ. Στεφανόπουλου εντός της ημέρας επρόκειτο να
συνεδριάσει η Κοινοβουλευτική Ομάδα του Ελληνικού Συναγερμού για να λάβει
αποφάσεις «επί της δημιουργηθείσης διά το κόμμα καταστάσεως».

Εξάλλου, ο υφυπουργός Εσωτερικών Ευ. Καλαντζής έσπευσε να κηρύξει επιφυλακή
της Αστυνομίας σε Αθήνα, Πειραιά και Περίχωρα και να ματαιώσει τους
ποδοσφαιρικούς αγώνες και τη γιορτή των «Φίλων της Αστυνομίας». Την επόμενη
ημέρα απαγορεύτηκαν και τα γυμνάσια του Στρατού που ήταν προγραμματισμένα από καιρό.

Λύσις απρόοπτος και ραγδαία

Όμως, όλες οι προετοιμασίες για τις διαδικασίες που θα αναδείκνυαν τον νέο
ηγέτη του Ελληνικού Συναγερμού και (φυσικά) τον νέο πρωθυπουργό έμειναν στη
μέση, όπως και το όνειρο του Στεφ. Στεφανόπουλου να γίνει πρωθυπουργός. Διότι:

«Λύσις απρόοπτος και ραγδαία εδόθη υπό του Βασιλέως χθες την εσπέραν εις το
κυβερνητικόν ζήτημα διά της αναθέσεως εις τον κ. Κ. Καραμανλήν την εντολήν
όπως σχηματίση πολιτικήν κυβέρνησιν». («Το Βήμα», 6.10.1955, σελ. 1).

Ο Παύλος με αυτό το «κυβερνητικό πραξικόπημα» έφερε προ τετελεσμένων γεγονότων
τόσο τον επίδοξο πρωθυπουργό Στέφ. Στεφανόπουλο όσο και την Κοινοβουλευτική
Ομάδα του Ελληνικού Συναγερμού.

Ο Π. Κανελλόπουλος, ο Π. Παπαληγούρας και άλλοι παράγοντες του Συναγερμού
υποστήριζαν τη λύση Καραμανλή και τη συνταγματικότητα της βασιλικής πρωτοβουλίας.

Ο Παύλος, εξάλλου, για να μην αφήσει αμφισβητήσεις και αμφιβολίες όσον αφορά
την υποστήριξή του στον Καραμανλή, εφοδίασε τον μέχρι τότε υπουργό Δημοσίων
Έργων με τη διαβεβαίωση ότι έχει στην τσέπη του τη διάλυση της Βουλής.

Την Πέμπτη 6 Οκτωβρίου ο Κ. Καραμανλής σχημάτισε και όρκισε την κυβέρνησή του
και ανακοίνωσε ότι τη Δευτέρα 10 Οκτωβρίου θα διαβάσει στη Βουλή τις
προγραμματικές δηλώσεις του.

Ο Στ. Στεφανόπουλος από την πρώτη στιγμή έλαβε εχθρική στάση απέναντι στον Καραμανλή.

«Επρωτοστάτησεν εις την υπογραφήν πρωτοκόλλου εκ μέρους βουλευτών του
Συναγερμού, αναλαμβανόντων την υποχρέωσιν να καταψηφίσουν την
σχηματισθησομένην υπό του κ. Καραμανλή Κυβέρνησιν».

Αλλά εγκατέλειψε την προσπάθεια την επόμενη ημέρα όταν διαπίστωσε ότι οι
βουλευτές του Συναγερμού δεν τον ακολουθούσαν.

Συγκάλεσε όμως για την ίδια ημέρα (6.10.55) στις 10.30 το πρωί σύσκεψη των
βουλευτών του Συναγερμού, στην οποία αμφισβήτησε «το δικαίωμα του κ. Καραμανλή
να σχηματίση κυβέρνησιν, άνευ προηγουμένης αδείας του κόμματος…».

Ο Π. Κανελλόπουλος, με τη βοήθεια και του Γ. Ράλλη, ζήτησε να αναβληθεί
οποιαδήποτε απόφαση για την επομένη, 7.10.55, μετά την κηδεία του Παπάγου,
πράγμα που πέτυχε.

«Συνταγματικό πραξικόπημα»

Η αντιπολίτευση, φυσικά, ετάχθη εναντίον της λύσης που έδωσε ο βασιλιάς,
χαρακτηρίζοντας την πρωτοβουλία του Παύλου, ρητώς ή εμμέσως, ως συνταγματικό πραξικόπημα.

Ο αρχηγός των Φιλελευθέρων Γ. Παπανδρέου δήλωσε:

«Το Κόμμα των Φιλελευθέρων διά του ανακοινωθέντος του της 26ης Σεπτεμβρίου
έχει προκαταβολικώς χαρακτηρίσει την λύσιν η οποία δίδεται ως πραξικόπημα».

Το Γραφείο του Φιλελεύθερου Δημοκρατικού Κόμματος ανακοίνωσε ότι:

«Η λύσις Καραμανλή είναι απολύτως απαράδεκτος».

Κύκλοι της ΕΠΕΚ δήλωναν ότι «η λύσις Καραμανλή αποδοκιμάζεται». Ενώ κύκλοι του
Λαϊκού Κόμματος δήλωναν ότι «η δοθείσα λύσις είναι συνταγματική, αλλά πάντως επικίνδυνος».

Ο πρόεδρος της ΕΔΑ Ι. Πασαλίδης, τέλος, δήλωσε:

«Η δοθείσα λύσις περιπλέκει και οξύνει την κυβερνητικήν, πολιτικήν και την
εθνικήν κρίσιν. Με την Κυβέρνησιν αυτήν γίνεται κάτι χειρότερον από την
μεταβατικήν. Επιχειρείται να ανασυγκροτηθή ο Συναγερμός με επιβολήν νέου
ηγέτου και ως μέσον δι’ αυτό χρησιμοποιείται το χρίσμα της κυβερνητικής
εξουσίας. Η λύσις είναι ύποπτος διά την δημοκρατικήν και συνταγματικήν
εξέλιξιν και τάξιν».

Ο αρχηγός του Κόμματος των Προοδευτικών Σπύρος Μαρκεζίνης απέφυγε να πάρει
θέση. Αλλά κύκλοι του Κόμματος Προοδευτικων έλεγαν ότι: «Η απειλή της
διαλύσεως της Βουλής αποτελεί εκβιασμόν και διά την συνέλευσιν των βουλευτών
του Ελληνικού Συναγερμού, διά να αποσπάση την ψήφον αυτών υπέρ του κ.
Καραμανλή διά την αρχηγίαν του Συναγερμού, και διά την Βουλήν όπως αποσπάση
την ψήφον εμπιστοσύνης της πλειοψηφίας υπέρ της Κυβερνήσεως Καραμανλή».

Τέλος, ο Γ. Καρτάλης από τον Βόλο δήλωσε ότι «η ανάθεσις σχηματισμού
κυβερνήσεως εις τον κ. Κ. Καραμανλήν είναι λύσις απαράδεκτος».

«Εξασφαλίσαμε ήσυχο ύπνο…»

Για τους λόγους που τα Ανάκτορα επέλεξαν τον Κ. Καραμανλή ως πρωθυπουργό και
αρχηγό της συντηρητικής παράταξης υπάρχουν πολλές και διάφορες εξηγήσεις. Η
Φρειδερίκη, πάντως, που αναμείχθηκε στην υπόθεση Καραμανλή παρασκηνιακά ­ αν
δεν ήταν ο αρχιτέκτονας της λύσης ­ δίνει μια απροσδόκητη εξήγηση που
σχετίζεται με τις… αϋπνίες της! Γράφει στον φίλο της Αμερικανό στρατηγό Μάρσαλ:

«… Μέσα σε μερικές ώρες ο σύζυγός μου διώρισε Πρωθυπουργό της Ελλάδας έναν
νέο άνδρα, αυτοδημιούργητον, από τη Μακεδονία. Για να τον βοηθήση του
παρεχώρησε και το δικαίωμα να διαλύση το Κοινοβούλιο και να προκηρύξη νέες
εκλογές, εφ’ όσον δεν θα πετύχαινε να λάβη ψήφο εμπιστοσύνης».

Και συμπληρώνει:

«Από τότε εξασφαλίσαμε και πάλι ήσυχο ύπνο τη νύχτα, κάτι που τελευταίως
είχαμε πάψει να έχωμε…».