Έλυσαν με το γάντι τον γόρδιο δεσμό

Την ικανοποίησή του για τα αποτελέσματα της Συνόδου Κορυφής στο Ελσίνκι
εκφράζει ο Μ. Θεοδωράκης και αισθάνεται δικαιωμένος, αφού πριν από μία
εβδομάδα με άρθρο του στα «ΝΕΑ» είχε τονίσει ότι το «βέτο» θα ήταν λάθος.

«Οι πρώτες θέσεις μου», λέει στα «ΝΕΑ», «για την ανάγκη προσέγγισης των δύο
χωρών διατυπώθηκαν στο βιβλίο του Bourgeois “Οι Μνηστήρες της Πηνελόπης” στα
1975. Αν δεν κάνω λάθος, το βασικό κίνητρό μου τότε ήταν το Κυπριακό,
δεδομένου ότι πίστευα πως δεν πρόκειται να λυθεί παρά μόνο εάν και εφόσον θα
σταματούσε η ένταση που χώριζε τις δύο χώρες. Όπως αποδείχθηκε, η στήριξη των
ελπίδων μας για μια δίκαιη λύση αποκλειστικά στη διεθνή κοινότητα χωρίς
προσπάθεια προσέγγισης ανάμεσα στην Ελλάδα και την Τουρκία, οδήγησε την
κατάσταση στην Κύπρο από το κακό στο χειρότερο, υπό το απαθές βλέμμα του ΟΗΕ,
της Ευρώπης, ακόμα και της Σοβιετικής Ένωσης και νυν Ρωσίας και της Κίνας».

Με Κ. Καραμανλή

Αναφερόμενος στις απόψεις του Κωνσταντίνου Καραμανλή εκείνη την περίοδο
τονίζει: «Πρέπει να πω ότι ο Τύπος της εποχής ερμήνευε ποικιλοτρόπως
τις συναντήσεις μου μαζί του. Σας διαβεβαιώ ότι το πρώτο θέμα των συζητήσεών
μας ήταν οι ελληνοτουρκικές σχέσεις, τις οποίες θεωρούσε, θα έλεγα, ως θεμέλιο
για την οικοδόμηση μιας στέρεης και δυναμικής εξωτερικής πολιτικής. Το
παράπονό του όμως ήταν ότι, όπως έλεγε, “δεν υπάρχουν ηγέτες από την απέναντι
πλευρά ικανοί να συζητήσω μαζί τους”. Και είχε δίκιο. Δεν έχουμε παρά να
θυμηθούμε την εσωτερική κατάσταση της Τουρκίας ­ με τις στρατιωτικές
δικτατορίες ­ τα χρόνια εκείνα. Κάθε φορά που επέστρεφα από τη γείτονα χώρα με
καλούσε να του πω τις εντυπώσεις μου. Η τελευταία ήταν λίγο πριν γίνει για
δεύτερη φορά Πρόεδρος της Δημοκρατίας. Μόλις είχα γυρίσει από την
Κωνσταντινούπολη, όπου είχα συμμετάσχει σε δημόσιες εκδηλώσεις για την
ελληνοτουρκική φιλία. Με κάλεσε στην Πολιτεία, με συνεχάρη και για μια ακόμα
φορά, αναλύοντας σε βάθος την κατάσταση, υπογράμμισε την εθνική ανάγκη για την
προσέγγιση των δύο χωρών».

Ο Ανδρέας

Ο κ. Μ. Θεοδωράκης επισημαίνει ότι την ίδια άποψη εκείνη την περίοδο
είχαν και οι Ανδρέας Παπανδρέου και Κωνσταντίνος Μητσοτάκης. «Ο
Ανδρέας μετά το Νταβός με κάλεσε στο Καστρί στα 1988 και η πρώτη λέξη που μου
είπε ήταν, “Ομολογώ ότι δεν είδα και θα επανορθώσω”. Υπονοώντας ότι δεν είχε
έως τότε εκτιμήσει σωστά τη σημασία των ελληνοτουρκικών σχέσεων. Λίγο αργότερα
μου είπε: “Είναι το υπ’ αριθμόν ένα εθνικό μας πρόβλημα που πρέπει απαραιτήτως
να λυθεί…”. Και κάλεσε, ως πρώτο βήμα, την Ελληνική Επιτροπή στο γραφείο του
και μας παρακάλεσε να μεταφέρουμε μήνυμά του προς τον τουρκικό λαό, πράγμα που
κάναμε λίγο αργότερα. Το μήνυμα είχε προκαλέσει τότε βαθιά εντύπωση στον
τουρκικό λαό».

Ο Κ. Μητσοτάκης

«Όσο για τον Μητσοτάκη είναι περιττό να σας πω ότι το κύριο κριτήριο
που με έφερε κοντά του ήταν η διαπίστωση ότι θεωρούσε ίσως περισσότερο από
κάθε άλλον την άμεση επίλυση του προβλήματος αυτού ως τη μέγιστη εθνική
προτεραιότητα. Επίσης, σαν μέρος του ίδιου προβλήματος εκτιμούσε ότι η κρατική
πολιτική απέναντι στους μουσουλμάνους της Θράκης θα έπρεπε να αλλάξει ριζικά.
Πράγμα που επιχείρησε να κάνει με θετικά αποτελέσματα την εποχή της
πρωθυπουργίας του».

Με Τ. Οζάλ

Ο κ. Μ. Θεοδωράκης υπενθυμίζει ότι είχε μεταφέρει προσωπικό
μήνυμα του κ. Κ. Μητσοτάκη στον τότε πρόεδρο Οζάλ, τον οποίο συνάντησε
παρουσία του Έλληνα πρέσβη. Το περιεχόμενο του μηνύματος ήταν: «Σας καλώ να
επαναλάβουμε αυτό που έκαναν σε πολύ πιο δύσκολες ώρες ο Ελευθέριος Βενιζέλος
και ο Κεμάλ Ατατούρκ».

Η απάντηση του προέδρου Οζάλ ήταν η εξής: «Είμαι έτοιμος γι’ αυτό. Και δεν
νομίζω ότι η συμφωνία μας θα χρειαστεί για να πραγματοποιηθεί περισσότερο από
μισή ώρα. Μόνο να είμεθα μόνοι. Να μην υπάρχουν, δηλαδή, τα ΜΜΕ γιατί θα μας
κατασπαράξουν. Πριν από λίγο καιρό όταν ήμουν στην Ιαπωνία είπα δύο καλές
λέξεις για την Ελλάδα και παραλίγο να μην μπορέσω να γυρίσω από την κατακραυγή».

Ο Μίκης θυμάται ότι είχε επισημάνει τότε και άλλα θέματα, μολονότι
δεν ήταν στις αρμοδιότητές του. «Όμως δεν μπορούσα να μην
τον ρωτήσω για τις εδαφικές βλέψεις της Τουρκίας… Η απάντησή του ήταν η εξής
λέξη προς λέξη: “Η Τουρκία δεν διεκδικεί ούτε ένα τετραγωνικό μέτρο
εδάφους…”. Και πρόσθεσε: “Σήμερα η ευημερία και η ακτινοβολία των λαών δεν
μετριέται με εδαφικές κατακτήσεις. Μονάχα με την οικονομική και την κοινωνική
ανάπτυξη. Εμείς, λ.χ., μειώσαμε τις πολεμικές μας δαπάνες κατά 1,5%. Έτσι
μπορέσαμε να κατασκευάσουμε τη μεγάλη γέφυρα στον Βόσπορο και σχεδιάζουμε άλλη
μία και ίσως δύο. Βάλαμε μπροστά αυτοκινητοδρόμους. Και κάναμε ακόμα και
“κινητή τηλεφωνία”.

­ “Τι είναι αυτό;”, τον ρωτάω. “Να, πάρτε αυτό το μικρό τηλέφωνο” και μου το
δίνει. “Μπορείτε να συνδεθείτε απ’ ευθείας με την Αθήνα”».

Το ΚΚΕ

Ο Μ. Θεοδωράκης είναι βέβαιος ότι ο Κωνσταντίνος Καραμανλής και ο
Ανδρέας Παπανδρέου θα συμφωνούσαν με τους χειρισμούς τού Κ.
Σημίτη. Ενώ για την Αριστερά λέει: «Την εποχή που
έγινε η Επιτροπή Ελληνοτουρκικής Φιλίας, στα 1986, το ΚΚΕ του οποίου ήμουν
βουλευτής από το 1981 ήταν απολύτως σύμφωνο. Και όχι μόνον αυτό. Μας ενίσχυσε
την προσπάθειά μας με κάθε τρόπο. Αλλά και η στάση της ΕΑΡ ήταν απολύτως θετική».

Κακή πληροφόρηση

Και σχολιάζει την αντίδραση της κ. Α. Παπαρήγα ως εξής:
«Πιστεύω, οφείλεται σε κακή πληροφόρηση… Εκτιμώ ότι το ίδιο συμβαίνει και με
τα υπόλοιπα κόμματα. Και έχω ελπίδες ότι όταν ο κ. Σημίτης ενημερώσει
λεπτομερώς τη Βουλή και τους ηγέτες των κομμάτων, θα υπάρξει εθνική σύγκλιση.
Ας το πω πιο καθαρά: Θα πρέπει επιτέλους να υπάρξει εθνική σύγκλιση, αφήνοντας
αυτό το μέγα εθνικό θέμα έξω από τις εφήμερες αντιπαλότητες, ιδιαίτερα τώρα
που διανύουμε προεκλογική περίοδο».

Ο Μ. Θεοδωράκης λέει ότι σε κάθε περίπτωση είναι αισιόδοξος
γιατί «οι αποφάσεις στο Ελσίνκι χαρακτηρίζονται από κρυστάλλινη
καθαρότητα. Πραγματικά δεν μπορώ ακόμα να το πιστέψω ότι οι τρεις βασικές
ελληνικές θέσεις σχετικά με την Τουρκία έγιναν τώρα θέσεις της Ευρωπαϊκής
Ένωσης. Αυτό για μένα είναι μέγα εθνικό επίτευγμα και θα ήταν μικροψυχία να
μην αναγνωρίσουμε τον ρόλο της κυβέρνησης και ειδικά των κ.κ. Σημίτη και Γ. Παπανδρέου».

Ήταν θηλιά

Και συμπερασματικά καταλήγει λέγοντας: «Θεωρώ ότι πρόκειται για μια
ιστορική στιγμή. Σε όλα αυτά τα χρόνια που μεσολάβησαν, οι εντάσεις μεταξύ των
δύο χωρών, το δηλητήριο του μίσους, οι πολεμικές δαπάνες, το αδιέξοδο του
Κυπριακού και, τέλος, το φάσμα του πολέμου ήταν μια πελώρια θηλιά στον λαιμό
της Ελλάδας. Δεν μπορούσαμε να ανασάνουμε. Πολύ περισσότερο αδυνατούσαμε να
κάνουμε αποφασιστικά βήματα προς τα εμπρός. Και επειδή μου αρέσουν οι σταράτες
κουβέντες, έχω να πω τελειώνοντας ότι ο κ. Σημίτης και ο κ. Παπανδρέου είχαν
το θάρρος αλλά και την ευφυΐα να λύσουν με το γάντι αυτόν τον γόρδιο δεσμό…

Πρέπει να πω ότι στα 1986, δηλαδή πριν από 13-14 χρόνια, στη Διακήρυξη των
Επιτροπών Ελληνοτουρκικής Φιλίας υπήρχαν συμπτωματικά οι εξής τρεις όροι-προϋποθέσεις:

Πρώτον: Εδαφική ακεραιότητα. Σεβασμός των Διεθνών Συμφωνιών.
Αποκλεισμός βίας στην επίλυση των διαφορών.

Δεύτερον: Λύση του Κυπριακού που να εξασφαλίζει τα δικαιώματα των δύο
Κοινοτήτων μέσα σε μια ενιαία και ανεξάρτητη Κύπρο. Και

Τρίτον: Σεβασμός των ανθρωπίνων δικαιωμάτων και στερέωση της Δημοκρατίας.

Μην ξεχνάτε ότι την εποχή εκείνη υπήρχε στην Τουρκία η δικτατορία του Εβρέν.
Έτσι η διακήρυξή μας αυτή έπαιξε σοβαρό ρόλο στην προσπάθεια του τουρκικού
λαού να απαλλαγεί από τη δικτατορία και να προχωρήσει προς την κατεύθυνση της Δημοκρατίας».

Δώρο

«Από τότε έχουν γίνει σοβαρά βήματα προς τα εμπρός. Παρ’ όλα αυτά, η κατάσταση
παραμένει άσχημη. Εμείς λέγαμε από τότε καθαρά ότι δεν μπορεί να υπάρξει
βιώσιμη σύγκλιση – φιλία – συνεργασία μεταξύ των δύο λαών, εάν ο ένας από τους
δύο δεν ζει σε συνθήκες ουσιαστικής δημοκρατίας και σεβασμού των ανθρωπίνων
δικαιωμάτων. Να, λοιπόν, που σήμερα η Τουρκία είναι υποχρεωμένη για να γίνει
μέλος της Κοινότητας να προχωρήσει σε πραγματικό εκδημοκρατισμό της πολιτικής
και κοινωνικής της ζωής. Και μάλιστα κάτω από τον αυστηρό έλεγχο της
Ευρωπαϊκής Κοινότητας.

Αυτό είναι κατ’ αρχήν ένα μέγιστο δώρο που προσφέρει η Ευρώπη με επικεφαλής
την Ελλάδα προς τον τουρκικό λαό. Που φυσικά θα μας ευνοήσει και μας, γιατί
όπως έλεγα και στο άρθρο μου στα “ΝΕΑ”, μας συμφέρει να κυριαρχούν στις
γειτονικές χώρες δημοκρατικές δυνάμεις σαν μια σοβαρή εγγύηση πρώτα απ’ όλα
για την εδραίωση της ειρήνης στην περιοχή».