ΑΦΙΕΡΩΜΑ Ο ΕΛΛΗΝΙΚΟΣ 20ος ΑΙΩΝΑΣ ΤΑ ΠΡΟΣΩΠΑ

Οι άνθρωποι που σημάδεψαν την κοινωνική και πνευματική ζωή του αιώνα που
φεύγει, όπως τους σκιαγραφούν ειδικοί συνεργάτες των «ΝΕΩΝ»

Ο Τζορτζ Κιούκορ (που είχε αναγάγει σε ταχυδακτυλουργία τον σκηνοθετικό
«χειρισμό» διάσημων θηλυκών) με μία μόνο λέξη περιέγραφε τον ορισμό τού (της)
σταρ: «Κατάκτηση». Όσο και να ψάχνω, όσο και κατεβάζω τον πήχυ των απαιτήσεων,
ακόμα και στον πειρασμό της μέγιστης επιείκειας να μπω, άλλον ή άλλη Ελληνίδα
από τη Μαρία Αμαλία (Μελίνα) Μερκούρη δεν θα βρω.

Λένε ­ και είναι αλήθεια ­ ότι κάθε μικρή ή μεγάλη διασημότητα «κατοικεί» σε
σπίτι από γυαλί. Για να μπορούμε εμείς, οι… άθλιοι των Media να διεισδύουμε
απρόσκλητοι και να περιγράφουμε την παραμικρότερη λεπτομέρεια της «κουζίνας»
τους. Η Μελίνα, με μια φυσική απειροελάχιστη κίνηση, θρυμματίζει το γυαλί.
Ανάμεσα σε αυτήν και σε σένα δεν υπάρχει ίχνος… προστασίας. Ούτε γυαλί ούτε
καν… επιδερμίδα. Είδατε; Μιλάω ­ γι’ αυτήν ­ στον ενεστώτα. Η «λανθάνουσα
γλώσσα» σωστά μίλησε. Γιατί δηλαδή; Οι (φερ’ ειπείν) βασιλόφρονες δικαιούνται
να αφαιρούν το «τέως» από την προσφώνηση «βασιλιάς», αλλά εμείς οι «υπήκοοι»
της Μελίνας δεν έχουμε δικαίωμα στην ψευδαίσθηση; Πως ακόμα ­ και για πάντα ­
θα είναι ανάμεσά μας;

Φίλη και εξαιρετική συνάδελφος δεν έκρυβε τον ενθουσιασμό της για την
ειλικρίνεια των Αμερικανών σταρ. Επειδή, λέει, μία διάσημη Αμερικανίδα όταν
ρωτήθηκε από τους θαυμαστές της «ποιο είναι το μυστικό της ομορφιάς σας;»,
απάντησε δημοσίως και αυθορμήτως: «Μα, φυσικά, το λίφτινγκ». Οι Αμερικανοί και
γενικώς οι σταρ υποδύονται την «αλήθεια», επειδή η ειλικρίνεια… πουλάει. Μα
αφού τα Media τους τοποθέτησαν σε «γυάλινα παλάτια», τι άλλο μπορούσαν να
κάνουν από το να ομολογούν, δημοσίως, τη μισή αλήθεια;

Η σχέση της ιδιωτικής με τη δημόσια εικόνα της Μελίνας είναι κυτταρική. Δύο
κομμάτια τού ίδιου καθρέφτη είναι, από όποια οπτική γωνία και να τα κοιτάξεις.
Ο γνήσιος κατακτητής κανέναν και τίποτα δεν φοβάται. Τι σόι κατακτητής θα ήταν
αν έτρεμε τους άλλους; Ένα μόνο φοβάται. Τη μοναξιά του. Για να την αποφύγει,
να την ξορκίσει, να την περιορίσει, επιμηκύνει την… αυλή του. Μέχρι πού;
Μέχρι το τελευταίο στραβάδι της Αστυνομίας.

Δεν ήμουν παρών για να το απολαύσω. Έτυχε, απλώς, να το ακούσω. Κάποιο
απόγευμα, επιστρέφοντας στο σπίτι της από το υπουργείο Πολιτισμού, ψάχνει
φωτιά για να ανάψει το… χιλιοστό τσιγάρο της ημέρας. Με τη δική της «εντολή»
ο οδηγός φρενάρει επιτόπου, η Μελίνα κατεβάζει το τζάμι και με το φυσικότερο
ύφος του κόσμου, με το τσιγάρο στο χέρι, ζητάει φωτιά από παρακείμενο αστυνομικό.

Όλοι μας τη θαυμάζουμε και όλοι μας πιστεύουμε πως την ξέρουμε. Και την
Γκάρμπο την θαυμάζουμε, αλλά… ουδείς κοινός θνητός αυτού του πλανήτη γνώρισε
τα κομμάτια την αληθινής Γκρέτα. Πήρε το «καθρεφτάκι» της και τα «κομμάτια»
του στον τάφο της. Μια σοβαρή θεά υπερίπταται των πάντων. Το star system του
Χόλιγουντ διαθέτει μοναδική ικανότητα να διαχωρίζει τον σταρ της οθόνης και
της κοσμικότητας από τον σταρ της ιδιωτικής ζωής. Ποια ήταν η αληθινή Μέριλιν
Μονρόε; Μα, φυσικά, η γυναικάρα με τα κόκκινα. Το υπέρτατο θηλυκό αγαθό.
Γονυπετής ο αρσενικός πληθυσμός εκλιπαρούσε έναν κόκκο αποκλειστικής στιγμής
μαζί της. Ποια ήταν η αληθινή Μέριλιν; Το πιο ανασφαλές, εύθραυστο,
ανεπιβεβαίωτο πλάσμα του Sunset Bulvard. Εκ των υστέρων το μάθαμε τη βοηθεία
της οικογενείας Κέννεντυ. Διπλής όψεως η Μέριλιν. Διπλής όψεως και ο Ροκ
Χάντσον. Ένας από τους διασημότερους ­ στην οθόνη ­ «επιβήτορες» του Λος
Άντζελες, με λαίμαργες ομοφυλοφιλικές ορέξεις στην ιδιωτική του ζωή. Το
Χόλιγουντ κατασκευάζει σταρ. Η Μελίνα έφτιαξε τη Μελίνα. Διαδρομές αμφίδρομες
και αποστάσεις άνισες.

Βουλευτής του ΠΑΣΟΚ συνεχώς από το 1977 ήταν μέχρι το θάνατό της… μόνιμη υπουργός Πολιτισμού

Βάζω στοίχημα ­ αν και δεν μου επιτρέπεται να το αποδείξω και να το κερδίσω ­
πως η μοναδικότητά της είναι εγγεγραμμένη εντός της, στο DNA. Όχι τώρα, αλλά
από την αρχή. Η φαντασία μου ενθουσιάζεται στην ιδέα αυτή. Και μάλιστα στην
ιδέα τής εκ γενετής μοναδικότητας. Από τις 18 Οκτωβρίου του 1920, όταν είδε το
φως της πρώτης ημέρας. Θα το πω διαφορετικά. Η μικρή Μαρία Αμαλία μεταλλάχθηκε
σε Μελινάρα από την πρώτη στιγμή. Διέσχισε τη διαδρομή με ιλιγγιώδη ταχύτητα.
Η γυναίκα και η υποκρίτρια συναντήθηκαν, έσμιξαν, αγκαλιάστηκαν,
αλληλοασπάσθηκαν και μετουσιώθηκαν σε ένα και μοναδικό. Κανείς, μα κανείς, σε
αυτόν τον κόσμο δεν είναι σε θέση να απαντήσει στο εξής απλό ερώτημα: ποια από
τις δύο είναι η αληθινή; Εκείνη που στη θεατρική και καλλιτεχνική αφρόκρεμα
του Παρισιού του 1951 φιλοδώρησε τον μεγαλο-συγγραφέα Μαρσέλ Ασάρ με τη φράση
«Je t’ emmerde» (σε χέζω); Ή η Στέλλα που τα έβαλε με το μαχαίρι του Φούντα
και της Ελλάδας του 1955 και του «Όλα τα ‘σκιαζε η φοβέρα και τα πλάκωνε η σκλαβιά»;

Μια απάντηση υπάρχει: και οι δύο. Αμφότερες οι… Μελίνες κατέκτησαν το
σύμπαν. Όσο και να προσπαθήσεις, να κοπιάσεις, να μοχθήσεις, ποτέ δεν θα το
αποκτήσεις. Το «χάρισμα» δεν απομνημονεύεται σαν ατάκες θεατρικού έργου. Είτε
το φέρεις είτε δεν το φέρεις. Πάει τελείωσε. Φανταστείτε, λόγου χάριν, την
οποιαδήποτε «εθνική σταρ» ­ από την Αλίκη μέχρι τη Μιμή ­ να κυκλοφορεί
ξυπόλητη στο υπουργείο Πολιτισμού σε ρόλο υπουργού και ταυτοχρόνως να
διαπραγματεύεται τα σοβαρότερα πράγματα και να φλερτάρει. Μπα ­ θα πεις ­
σκηνή από τηλεοπτική χαλκομανία βλέπω.

Σχέση ζωής. Μ ε τον Ζυλ Ντασσέν, από τις Κάννες στην Αθήνα. Μέχρι το τέλος της

Το φλερτ της Μελίνας είναι το πιο ακατανίκητο μέσον υποταγής του άλλου στη
γοητεία της. Του οποιουδήποτε άλλου. Πριν από δέκα και πλέον χρόνια στις
Κάννες, έπεσα πάνω σε μια από τις μεγαλύτερες εκπλήξεις της ζωής μου. Ως
φιλοξενούμενη του Γάλλου υπουργού Πολιτισμού, παρακολούθησε την προβολή μιας
διαγωνιζόμενης ταινίας, στην οποία έπαιζαν πλήθος μεγάλων ονομάτων. Με το
φινάλε της προβολής, οι επίσημοι ­ ως είθισται ­ άρχισαν να κατεβαίνουν τα
σκαλιά με το πορφυρό «παχουλό» χαλί. Ε, δεν μπορείτε να φανταστείτε το μέγεθος
του πανζουρλισμού που επακολούθησε. Ένας ασυνάρτητος ήχος έβγαινε μέσα από το
πλήθος δύο χιλιάδων «υπηκόων». Όσο δυνάμωνε η ένταση του ήχου, τόσο
καταλάβαινες το περιεχόμενο: «Μελίνα, Μελίνα, Μελίνα». Ήταν απίστευτο. Οι
Γάλλοι… περιφρόνησαν τους άλλους σταρ και σαν προσκυνητές κατευθύνθηκαν προς
τη Μελίνα. Ήταν η στιγμή που συνειδητοποίησα το διεθνές μέγεθος της λάμψης
της. Δεν τελείωσα, έχει και άλλο. Ακόμα πιο απίστευτο. Εκείνη, η μεγάλη σταρ
με τους δύο χιλιάδες προσκυνητές να την ακολουθούν με ένα κομμάτι χαρτί και μ’
ένα στιλό στο χέρι για να τους ευλογήσει με κάποιο αυτόγραφο, μόλις
αντιλήφθηκε την παρουσία μας μέσα στο πλήθος, μας πλησίασε για να ανταλλάξει
δυο κουβέντες με τα «φιλαράκια» και τα πατριωτάκια. Μέσα σε κλάσμα
δευτερολέπτου εκτινάχτηκε στο ύψος της «θεάς» και επέστρεψε στη γη. Για ένα
πράγμα είμαι σίγουρος. Τέτοια μεταξένια προσγείωση ο Μπιλ Κλίντον, ως πρώτος
επιβάτης του Air Force One, ουδέποτε θα ζήσει.

Τέσσερις εκρήξεις και ο άνδρας της ζωής της

1955 «Στέλλα». Σε σκηνοθεσία Μιχάλη Κακογιάννη. Με τον Γιώργο Φούντα

Συνήθως τα φαινόμενα έχουν και τις εξηγήσεις τους. Η πρώτη αυτονόητη εξήγηση
είναι και αυτή. Η οικογένειά της αποδείχτηκε πρώτης τάξεως περιβάλλον για την
καλλιέργεια του «χαρίσματος» της Μελίνας. Το Μερκουρέικο του Κολωνακίου των
τριών πρώτων δεκαετιών του αιώνα μας έβριθε από άρρενες κατακτητές.
Λεβεντάνθρωπος ­ με τα όλα του ­ ο παππούς, καπετάν Σπύρος. Σε ρόλο… ισόβιου
δημάρχου Αθηναίων και εραστή. Μάλιστα, λέγεται πως το όνομα «Νανά» προκαλούσε
ρίγη μίσους και οργής στη γιαγιά Αμαλία. Μεταξύ Μελίνας και καπετάν Σπύρου
είχε συναφθεί σχέση λατρείας. Σε τέτοιο σημείο, που ­ λέγεται ­ πως δ Δήμαρχος
είχε αποστείλει δύο κουμπουροφόρους σε καθηγητή του Γυμανσίου Β’ Θηλέων
Αθηνών, προκειμένου να την περάσει με κόλλα… λευκή!

Εκ του δευτέρου άνδρα της ζωής της, του πατέρα της Σταμάτη, επονομαζόμενου και
«Ντ’ Αρντανιάν», η Μελίνα έλαβε την ευλογία της μεγάλης απουσίας. Μιας
απουσίας πλήρους κατακτήσεων. Αφού πρώτα στη… φυλακή διεκπεραίωσε τη γαμήλια
τελετή με την πρώτη σύζυγό του, την Ειρήνη, στη συνέχεια εξακολούθησε να
«κατακτά» και να προσαυξάνει τα θηλυκά τού… χαρεμιού του. Το Μελινάκι μπορεί
να μην τον έβλεπε συχνά. Ελάμβανε, όμως, ισχυρές δόσεις από την «αύρα» του
μέσω της εξαπατημένης μητρός Ειρήνης, των φιλενάδων της και, φυσικά, της
επίσης εξαπατημένης γιαγιάς της. Από τη μία, η κατακτητική λαιμαργία των
αρσενικών (της οικογένειας), από την άλλη η θηλυκή υποταγή (της ίδιας, φυσικά,
οικογένειας). Αμφότεροι καλλιεργούν στα κύτταρα της Μελίνας γόμωση αρίστης ποιότητας.

1960 «Ποτέ την Κυριακή». Σε σκηνοθεσία Ζυλ Ντασσέν. Με την Δέσπω Διαμαντίδου

Η πρώτη έκρηξη φέρει το ­ επίσης ­ ανδρικό όνομα Παναγής Χαροκόπος. Εκείνη
είναι 18. Εκείνος παντρεμένος με Ρουμάνα χορεύτρια. Εκείνη επιθυμεί ­ όσο
κανείς δεν φαντάζεται ­ την αποδέσμευσή της από τη μαμά Ειρήνη (και από εκεί
στο θεατρικό σανίδι). Εκείνος το μόνο που επιθυμεί είναι εκείνην. Έτσι, η
Μελίνα παντρεύεται μεν τον Χαροκόπο, αλλά στην πραγματικότητα χαίρεται τον
αέρα της ελευθερίας της. Είναι πια σπουδάστρια της Σχολής του Εθνικού Θεάτρου.

Η «πρόσκρουση» Μελίνας – Καρόλου Κουν (το 1949) προκαλεί τη δεύτερη έκρηξη. Ο
ιδρυτής του «Θεάτρου Τέχνης» καπαρώνει το έργο του Τενεσί Ουίλιαμς «Λεωφορείον
ο πόθος», που από το 1947 έχει ξεσηκώσει τα θεατρόφιλα πλήθη της Αμερικής.
Ποια Ελληνίδα είναι ιδανική για Μπλανς Ντιμπουά; Θέλει και ρώτημα; Μα, φυσικά,
η Μελίνα. Είναι αυτοκόλλητες. Χωρίς Μελίνα Μπλανς Ντιμπουά δεν γίνεται.

Η τρίτη έκρηξη είναι γαλλική και ονομάζεται Μαρσέλ Ασάρ. Μια Μελινάρα (στα
τριάντα της, δηλαδή στο άνθος της ηλικίας της) να μην αναγκάσει σε πλήρη
παράδοση έναν Γάλλο θεατρικό μεγαλοσυγγραφέα; Αυτό δα έλειπε. Η τρίτη, αυτή
έκρηξη παραλίγο να προκαλέσει ελληνογαλλικές αψιμαχίες. Η Μαρίκα Κοτοπούλη
απαιτεί τη Μελίνα στη δική της Σκηνή. Από την άλλη, ο Ασάρ στοιχηματίζει
διεθνή καριέρα για την Ελληνίδα θεά. Εκ του ασφαλούς το στοίχημα. Πόσες
Μελίνες είχε κοτζάμ Γαλλία; Ούτε μισή. Έτσι, το 1951, στο θέατρο «De La
Michondiere», με το έργο του Ασάρ «Ο μύλος της γαλέρας», για πρώτη φορά
εμφανίζεται σε διεθνές κοινό.

Μελίνα 1957 – Μελίνα 1975

Η τέταρτη έκρηξη προκαλεί φοβερή αναστάτωση, την πρώτη μεγάλη, διεθνή
αναγνώριση και τη φέρνει μία ανάσα από τον άνδρα, τον άνθρωπο της ζωής της. Η
Μελίνα κατακτά ­ κατά σειρά ­ τον νεαρό θεατρικό συγγραφέα Ιάκωβο Καμπανέλλη
και τον επίσης νεαρό σκηνοθέτη (με γυαλιά) Μιχάλη Κακογιάννη. Ο Καμπανέλλης
βλέπει, τα χάνει, εμπνέεται και πέφτει με τα μούτρα στη γραφή ενός θεατρικού
έργου με τον τίτλο «Η Στέλλα με τα κόκκινα γάντια». Το υπογράφει και κάποια
στιγμή τής λέει αυθόρμητα: «Η Στέλλα είσαι εσύ». Προφητικό. Μερικά χρόνια
αργότερα, όλοι συμφωνούν μαζί του. Ο νεαρός Μιχάλης Κακογιάννης παραβρίσκεται
στην πρώτη ανάγνωση του έργου και αντιλαμβάνεται σεναριακό «λαβράκι». «Μα το
στόμα μου είναι μεγάλο», του λέει η Μελίνα. «Το στόμα σου θα γίνει σήμα
κατατεθέν της κινηματογραφικής σου προσωπικότητας», της λέει ο Κακογιάννης.
Αυτό θα πει μάστορας. Να μετατρέπεις το μειονέκτημα σε πλεονέκτημα.Την πέμπτη
φορά δεν προκλήθηκε έκρηξη. Ήρθαν τα κάτω πάνω. Στο ίδιο πρόγραμμα του
Φεστιβάλ Καννών βρέθηκαν αντίπαλοι σε διαφορετικούς ρόλους. Η Μελίνα και η
«Στέλλα» για το βραβείο ερμηνείας. Ο Ζυλ Ντασσέν και το «Ριφιφί» για το
βραβείο σκηνοθεσίας. Εκείνη δεν είχε καν ακούσει το όνομα Ντασσέν. Εκείνος
είχε μόλις ερωτευτεί τη «Στέλλα». Μάλιστα, πρόλαβε να ρωτήσει τον Κακογιάννη:
«Πότε θα έρθει αυτή η καταπληκτική γυναίκα;». Είπαμε. Κατακτούσε με την πρώτη.
Από το θέατρο, από το πανί, από την πολυθρόνα, από το αυτοκίνητο, από τον
δρόμο, από το γραφείο του υπουργού. Από παντού. Αντάλλαξαν χειραψίες, μίλησαν,
ταράχτηκαν. Με το που πάτησε το πόδι της στην Αθήνα «εξομολογήθηκε»: Είμαι
τρελά ερωτευμένη. Αλήθεια Μελίνα; Αλήθεια. Σαν να ‘ναι τώρα. Πεθαίνουν οι
μύθοι; Γι’ αυτό σας λέω. Η Μελίνα είναι χρόνου ενεστώτα. Όσο και να κοιτάς
μπροστά, οι μύθοι ποτέ δεν πεθαίνουν.