Από την παραδοσιακή στη μονογονεϊκή οικογένεια

Θα μπορούσε να μιλήσει κανείς για κοσμογονικές αλλαγές ­ ανατρέχοντας και
διατρέχοντας προς τα πίσω τον αιώνα που σε λίγο θα αποδράσει. Η οικογένεια
πέρασε από πολλά και διαφορετικά στάδια, γνώρισε τα πάντα, αλλά ποτέ δεν
αμφισβητήθηκε. Από την εποχή του πατέρα αφέντη, που την ύπαρξη και την
κυριαρχία του φανερά δεν υπονόμευσε ούτε η γυναίκα που έσκυβε το κεφάλι, έως
τις μέρες μας που όλα κινούνται αστραπιαία και οι πληροφορίες αλλάζουν πριν
καν προλάβουν να διοχετευθούν, η οικογένεια αποτελεί πάντα καίριο σημείο αναφοράς.

Οι τρεις διαδοχικές περίοδοι (αγροτική, βιομηχανική και
μεταβιομηχανική) που στις χώρες της Δυτικής Ευρώπης διήρκεσαν εκατόν πενήντα
χρόνια, στην Ελλάδα συρρικνώθηκαν σε… πενήντα έτη, με το δυσμενές επακόλουθο
να μην περνά η ελληνική οικογένεια ανώδυνα από το ένα στάδιο στο άλλο και να
μην αφομοιώνονται οι αλλαγές.

«Οι γρήγορες αλλαγές δημιούργησαν ένα μωσαϊκό εικόνων, αντιλήψεων, αξιών και
τρόπων συμπεριφοράς», σύμφωνα με την ψυχολόγο κ. Βίβιαν Γρίβα. «Στη
μεταβιομηχανική περίοδο οι εξελίξεις ήταν ραγδαίες σ’ όλη την Ευρώπη αλλά στην
Ελλάδα έφτασαν και πάλι με μεγάλη καθυστέρηση…».

Η παραδοσιακή οικογένεια…

Τις πρώτες δεκαετίες του αιώνα, το σενάριο της οικογένειας είναι πανομοιότυπο
στην Ελλάδα και στην Ευρώπη. Στη σχέση των δύο που στήνουν μια οικογένεια,
εκείνος είναι ο «άρχοντας», ο «αφέντης», ο «κουβαλητής» κι εκείνη περνά από τη
φροντίδα του πατέρα της στη δική του φροντίδα. Είναι ο αρχηγός της οικογένειας
που παίρνει όλες τις αποφάσεις, ορίζει τη δική της τύχη και την τύχη των
παιδιών τους, θα φέρει το ψωμί στο σπίτι, αλλά και τις πληροφορίες από τον
κόσμο, έχει μόνο εκείνος επαφή με το κοινωνικό περιβάλλον. Αλλά και εκείνη
οριοθετεί το δικό της βασίλειο, εντός των τειχών του σπιτιού όπου κατά κάποιο
τρόπο διοικεί… Κρύβοντας εκείνος τις αδυναμίες του και εκείνη τη δύναμή της,
συμπορεύονται για χρόνια πολλά μέχρι που το παραδοσιακό σκηνικό αρχίζει να
μεταλλάσσεται και να διαφοροποιείται λόγω των οικονομικών αναγκών που
προκύπτουν στη μεταβιομηχανική εποχή.

Η πυρηνική οικογένεια…

Η εσωτερική μετανάστευση ­ λόγω της εκπνοής του αγροτικού τρόπου ζωής και του
περάσματος στο μεταβιομηχανικό στάδιο της εξέλιξης των κοινωνιών ­ δεν θα
μπορούσε παρά να αλλάξει και τα δρώμενα εντός της οικογένειας. Ερχόμενη στην
πόλη η γυναίκα αναγκάζεται να μεγαλώνει μόνη τα παιδιά στο σπίτι, ενώ ο άνδρας
λείπει πολλές ώρες αναζητώντας το μεροκάματο. Η σχέση του ζευγαριού
καθορίζεται από την ύπαρξη των παιδιών και τις ανάγκες τους. Η πυρηνική
οικογένεια είναι γεγονός. Τα παιδιά είναι στο επίκεντρο του ενδιαφέροντος της
γυναίκας που μέσα από τη δική τους επιτυχία, εισπράττει κι εκείνη το μερτικό
της στην αναγνώριση. Αρχίζει να αμφισβητεί φωναχτά την κυριαρχία του άνδρα και
μεγαλώνει τις κόρες της με την προτροπή της μόρφωσης και της οικονομικής
ανεξαρτησίας, αλλά και της μητρότητας και της νοικοκυροσύνης. Άνδρας και
γυναίκα παλεύουν για τον ίδιο λόγο ­ τα παιδιά και τη μόρφωσή τους,
«τουλάχιστον το ένα» (!) ­ αλλά με διαφορετικό τρόπο και σκεπτικό…

Η μονογονεϊκή οικογένεια…

Λίγο πριν εκπνεύσει ο αιώνας, αυτό που χαρακτηρίζει στο σύνολό της την Ευρώπη
είναι η αύξηση του πληθυσμού, η μείωση των γεννήσεων και μια τάση
ομοιογενοποίησης. Οι γεννήσεις αγοριών είναι ελαφρώς περισσότερες από τις
γεννήσεις των κοριτσιών. Οι κοινωνικές, οικονομικές και πολιτικές μεταβλητές
συντελούν ώστε να έχουμε σε πολλές χώρες, αλλά κυρίως στην Ελλάδα, αυτό που
λέγεται δημογραφική κρίση. Τα ζευγάρια θέλουν παιδιά. Αλλά κάτω από… προϋποθέσεις!

Όλο και περισσότεροι άνθρωποι ανά τον κόσμο επιλέγουν ή υποχρεώνονται, από τις
καταστάσεις που βιώνουν, σε μορφές διαβίωσης διαφορετικές από εκείνες του
έγγαμου βίου. Η ελεύθερη συμβίωση, με ή χωρίς παιδιά, δεν σημαίνει για τους
ειδικούς «έλλειψη οικογένειας» αλλά μια άλλη, όχι τόσο γνωστή αλλά αρκετά
«δημοφιλή» πρακτική οργάνωσης του ιδιωτικού βίου.

Την τελευταία δεκαετία, παρατηρείται το φαινόμενο να έχουμε σε χώρες του
ευρωπαϊκού Βορρά χαμηλότερα ποσοστά γάμων αλλά υψηλότερη γεννητικότητα. Μια
άλλη μορφή οικογένειας, η μονογονεϊκή, που άρχισε να εμφανίζεται δειλά-δειλά
από το 1960, κερδίζει στις μέρες μας όλο και περισσότερο έδαφος. Η
αποτελεσματικότητα της λειτουργίας αυτής της μορφής οικογένειας αμφισβητήθηκε
στην αρχή πολύ. Αλλά ξαφνικά οι ερευνητές σταματούν να αναρωτιούνται και
εμφανίζουν ως σύνηθες το συγκεκριμένο σύστημα οικογενειακής οργάνωσης.
Εξακολουθούν όμως να προβληματίζονται αν πρόκειται για έναν εναλλακτικό τρόπο
οικογενειακής οργάνωσης ή για μια σύγχρονη μορφή οικογένειας…

Η εξέλιξη της μονογονεϊκής οικογένειας, που ίσως καθορίσει κατά πολύ τη μορφή
της οικογένειας τον επόμενο αιώνα, έχει άμεση σχέση με την αύξηση των
διαζυγίων, των γεννήσεων εκτός γάμου και της συμβίωσης, αλλά και με τη μείωση
της γαμηλιότητας και των γεννήσεων. Στη συντριπτική τους πλειοψηφία «μόνοι
γονείς» είναι γυναίκες. Η Δανία έχει το μεγαλύτερο ποσοστό μόνων γονέων (31%)
με παιδιά κάτω των 18 ετών και η Ελλάδα το μικρότερο (5%).

Τα ζευγάρια του 2000…

Τα σημερινά ζευγάρια είναι πάνω-κάτω τριαντάρηδες και είναι τα παιδιά
που ανατράφηκαν σε μια εποχή μεγάλων αλλαγών.

Η δική τους αγωνία, όπως επισημαίνει η ψυχολόγος κ. Βίβιαν Γρίβα, είναι «η
επαφή, η σχέση, αυτό που τόσο έλειψε από τις προηγούμενες γενιές ­ από γονείς
και παππούδες».

Η ανάγκη για συναισθηματική κάλυψη (μέσα από τον ερωτικό σύντροφο)
συμπορεύεται με την ανάγκη για αναγνώριση ­ σε πολλαπλά επίπεδα ­ και το
μοίρασμα των ευθυνών και της φροντίδας του σπιτιού. Η ανάγκη για απόκτηση
παιδιών (ένα, το πολύ δύο) με την ανάγκη για χάραξη επαγγελματικών και
προσωπικών στόχων.

Ο φόβος είναι το κυρίαρχο και βαθύτερο συναίσθημα αυτής της γενιάς! Γυναίκες
και άντρες θέλουν να είναι με κάποιον μαζί, αλλά δεν αποφασίζουν εύκολα να
δεσμευτούν και να παντρευτούν. Θέλουν τη συναισθηματική κάλυψη, αλλά τη
βλέπουν και σαν εμπόδιο στις προσωπικές τους επιδιώξεις και αναζητήσεις.
Θέλουν τη ζεστασιά μιας σχέσης, αλλά, όπως εξηγεί η κ. Γρίβα, «φοβούνται ότι η
σχέση θα τους πονέσει, ότι δεν θα τα καταφέρουν, ότι θα πιεσθούν… Αυτό που
στην ουσία φοβούνται είναι ότι θα πάψουν να είναι ελεύθεροι μέσα από τη σχέση,
ότι δεν θα έχουν τον δικό τους χώρο, τις δικές τους αναπνοές».

Αλλά, παρά την πολυπλοκότητα, τον φόβο, το μπέρδεμα και τη σύγχυση
πληροφοριών, τα νέα ζευγάρια που θα ορίσουν τα πράγματα στις αρχές του 2000
και θα καθορίσουν τη λειτουργία της οικογένειας, έχουν τις περισσότερες από
ποτέ επιλογές και δυνατότητες. Με μοιρασμένους πια τους ρόλους στο σπίτι, τις
γυναίκες εξίσου ανταγωνιστικές και φιλόδοξες (όσο και ο άνδρας) στο επάγγελμα,
τον άνδρα μπερδεμένο ακόμη (δεν είναι πια ούτε ο αφέντης, ούτε ο κουβαλητής),
αλλά και επανατοποθετημένο (με μεγαλύτερη συμμετοχή στις ευθύνες και
ουσιαστική αγωνία για τα παιδιά), ο αιώνας που σε λίγο θα προβάλει θα φέρει
δυσκολίες και προκλήσεις, αλλά και πολλές προοπτικές.

1928 Ο Λέον Τρότσκι εξορίζεται στο Καζαχστάν και ο Γκριγκόρι Ζινόβιεφ
στη Σιβηρία. Ύστερα από αιματηρές μάχες τερματίζεται η πολεμική αναμέτρηση
Κίνας – Ιαπωνίας. Στην Αιθιοπία ενθρονίζεται ο Ρας Ταφάρι.

* Ο Χέρμπερτ Χούβερ κερδίζει τις αμερικανικές προεδρικές εκλογές. Ο Αδόλφος
Χίτλερ εκφωνεί για πρώτη φορά λόγο στο Βερολίνο.

* Στην Τουρκία, με νομοθετική ρύθμιση, οι μαθητές αρχίζουν να χρησιμοποιούν το
λατινικό αλφάβητο σε μια προσπάθεια εξευρωπαϊσμού της χώρας. Στο Νοσοκομείο
Σεντ-Μαίρη του Λονδίνου ο Αλέξανδρος Φλέμινγκ ανακαλύπτει την πενικιλίνη.

* Στη Νέα Υόρκη, οι μετοχές του Χρηματιστηρίου αρχίζουν να παρουσιάζουν
μεγάλες διακυμάνσεις, ενώ η ανεργία φθάνει σε υψηλά ποσοστά.

1929 Στις 24 Οκτωβρίου καταρρέει το Χρηματιστήριο της Νέας Υόρκης,
προκαλώντας παγκόσμια οικονομική κρίση. Οι τιμές των μετοχών στην Ουώλ Στρητ
θα επιστρέψουν στα προ κρίσης επίπεδα, μόλις το 1954.

* Η κρίση της Μαντζουρίας εξελίσσεται σε πόλεμο μεταξύ της ΕΣΣΔ και της Κίνας.
Ο βασιλιάς Αλέξανδρος διαλύει το Κοινοβούλιο και ονομάζει τον εαυτό του ύπατο
κυβερνήτη της διχασμένης Γιουγκοσλαβίας. Αιματηρές συγκρούσεις σημειώνονται
κατά τις εορταστικές εκδηλώσεις της Πρωτομαγιάς στο Βερολίνο.

* Ο Μουσολίνι και ο Πάπας Πίος ΙΑ’ υπογράφουν τις συμφωνίες του Λατερανού.

* Πεθαίνει ο Ζορζ Κλεμανσό.

Τόμας Μαν

* Ο Τόμας Μαν τιμάται με Νόμπελ Λογοτεχνίας. Διατυπώνεται για πρώτη φορά η
θεωρία ότι η δημιουργία του σύμπαντος ξεκίνησε με το Μπιγκ Μπανγκ.

* Ο Αϊνστάιν διατυπώνει μια νέα θεωρία βάσει της οποίας η βαρύτητα, ο
ηλεκτρισμός και ο μαγνητισμός είναι διαφορετικές εκδηλώσεις της ίδιας δύναμης.

* Απονέμονται για πρώτη φορά τα βραβεία Όσκαρ.

1930 Νέος εμφύλιος πόλεμος ξεσπά στην Κίνα. Ο Γάλλος υπουργός
Εξωτερικών Α. Μπριάν παρουσιάζει μνημόνιο με τίτλο «Οργάνωση ενός συστήματος
ευρωπαϊκής συνομοσπονδίας». Στην Ινδία εντείνονται οι πιέσεις για πλήρη
ανεξαρτησία της χώρας από τη Βρετανία και παρά τις εκκλήσεις του Γκάντι
σημειώνονται αιματηρές ταραχές.

* Στη Σοβιετική Ένωση δημιουργούνται τα κολχόζ, ενώ ο Στάλιν προχωρεί σε
εκκαθαρίσεις στο 16ο Συνέδριο του ΚΚΣΕ. Το ναζιστικό κόμμα έρχεται δεύτερο
στις εκλογές της Γερμανίας.

Μπέρτολτ Μπρεχτ

1931 Οι μοναρχικοί καταλαμβάνουν την εξουσία στην Ισπανία, αλλά
λίγο αργότερα παραιτείται ο βασιλιάς Αλφόνσος ΙΓ’ και ανακηρύσσεται η
δημοκρατία. Η Εθνοσυνέλευση εκλέγει πρόεδρο της χώρας τον Νικέτο Αλακάρα Ζαμόρα.

* Οι οπαδοί του Χίτλερ προκαλούν όλο και βιαιότερα επεισόδια. Στην Ινδία
αποφυλακίζεται ο Μαχάτμα Γκάντι, αλλά οι συνομιλίες τις οποίες διεξάγει στο
Λονδίνο οδηγούνται σε αδιέξοδο.

* Φοβερές πλημμύρες πλήττουν την Κίνα με αποτέλεσμα να σκοτωθούν τουλάχιστον
250.000 άτομα.

* Γίνονται τα εγκαίνια του Εμπάιαρ Στέιτ Μπίλντινγκ, του υψηλότερου κτιρίου
στον κόσμο

* Πεθαίνει ο Τόμας Έντισον. Στη Γερμανία ανεβαίνει στο θέατρο «Η όπερα της
πεντάρας» του Μπέρτολτ Μπρεχτ.

ΣΙΓΚΜΟΥΝΤ ΦΡΟΫΝΤ, Ο ΠΑΤΕΡΑΣ ΤΗΣ ΨΥΧΑΝΑΛΥΣΗΣ

Έδειξε τη «βασιλική οδό για το ασυνείδητο»

Ο Σίγκμουντ απέναντι στον Σίγκμουντ. Στη ζωή όπως και στο έργο του

Την πρώτη φορά που χρησιμοποίησε τον όρο ψυχανάλυση ήταν το 1896, όταν
είχε ήδη συμπληρώσει τα 40 του χρόνια. Ο Σίγκμουντ Φρόυντ άλλαξε για πάντα τον
τρόπο με τον οποίο αντιμετωπίζουμε τον ανθρώπινο ψυχισμό, διαμορφώνοντας μια
θεωρία που συζητήθηκε όσο λίγες άλλες στον αιώνα μας.

Ήταν ο πρωτότοκος της οικογένειας, ο «χρυσός Ζίγκι», όπως τον φώναζε
χαϊδευτικά η μητέρα του. Ξεκίνησε τις σπουδές του στο Πανεπιστήμιο της Βιέννης
το 1873 και σύντομα τον προσείλκυσε η Ιατρική ως μέσο για να κατανοήσει τα
μυστήρια της φύσης. Οι θεωρίες του για τη σεξουαλικότητα τον έφεραν ακόμα πιο
μακριά από τα όσα επικρατούσαν τα χρόνια εκείνα στην ψυχιατρική, η εργασία του
όμως προσείλκυσε το ενδιαφέρον αρκετών επιστημόνων, οι οποίοι δημιούργησαν το
1908 την Ψυχαναλυτική Εταιρεία της Βιέννης.

Κατέληξε στο συμπέρασμα ότι τα πιο προκλητικά μυστήρια βρίσκονται στις
περίπλοκες λειτουργίες του μυαλού και έβαλε ως στόχο να τα εξερευνήσει. Το
1900 εξέδωσε το βιβλίο «Η Ερμηνεία των Ονείρων». Η θεωρία του ότι τα πάντα,
από τις γλωσσικές παρεκτροπές έως τα πιο απίθανα όνειρα, έχουν τη σημασία τους
προκάλεσε πολλές αντιδράσεις. Η ψυχαναλυτική του θεωρία, την οποία χαρακτήρισε
ως τη «βασιλική οδό για το ασυνείδητο», χρειάστηκε πολλά χρόνια για να
αναπτυχθεί και αυτό έγινε σταδιακά. Υποστήριξε ότι οι νευρωτικές συμπεριφορές
οφείλονται κυρίως σε σεξουαλική καταπίεση και πως η ερωτική επιθυμία δεν
ξεκινά στην εφηβεία, αλλά στη βρεφική ηλικία.

Τραβούσε πάντα μια διαχωριστική γραμμή μεταξύ της θρησκευτικής πίστης και της
επιστημονικής έρευνας, αρνούμενος ότι οποιαδήποτε θρησκεία μπορεί να έχει
αληθινή αξία ­ μια άποψη που εν μέρει οδήγησε στη διαφωνία του με τον Καρλ
Γιουνγκ.

Με το τελευταίο βιβλίο του υποστήριξε ότι ο άνθρωπος, με τις ακόρεστες
ανάγκες, πρέπει να παραμείνει εχθρός της οργανωμένης κοινωνίας, η οποία
υπάρχει κυρίως για να περιορίζει τις σεξουαλικές επιθυμίες του.

Τον Μάρτιο του 1938, όταν οι ναζί κατέλαβαν την Αυστρία, ο 81χρονος Φρόυντ
κατέφυγε στην Αγγλία μαζί με τη σύζυγό και την κόρη του (και συνεργάτη του)
Άννα, για να πεθάνει ελεύθερος. Όπερ και συνέβη τον επόμενο χρόνο. Ακούγοντας
στο ραδιόφωνο έναν δημοσιογράφο να περιγράφει τη ναζιστική εισβολή στη
Γερμανία με την ευχή να είναι ο τελευταίος πόλεμος, ο Φρόυντ σχολίασε στωικά:
«Τουλάχιστον, ο δικός μου τελευταίος πόλεμος».