«Στην εξορία… επειδή αγωνισθήκαμε για την Κύπρο»

Κανείς δεν μπορεί να αμφισβητήσει την επιτυχία του Κωνσταντίνου Καραμανλή
σ’ ένα κυρίως θέμα. Υπερασπίστηκε όσο κανείς άλλος και μάλιστα, χωρίς μεγάλα
λάθη, την τάξη που τον ανέδειξε στη θέση του πρωθυπουργού της χώρας.

Και όταν οι συνθήκες ωρίμασαν, έζευξε την χώρα στο άρμα της ΕΟΚ, πολιτική
και οικονομική επιλογή την οποία σήμερα αρνείται ­ από τα κόμματα της Βουλής ­
μόνον το ΚΚΕ.

Βεβαίως, η εποχή του (’55-’63) ήταν κι αυτή το ίδιο «πέτρινη» όσο κι αυτή
του Παπάγου. Η βία και η νοθεία στις εκλογές του ’61 και κυρίως η επώαση στους
κόλπους της παράταξης του αυγού του φιδιού (από τον Γεώργιο Παπαδόπουλο έως
και τον τελευταίο λοχία που χρησιμοποιήθηκε στις 21 Απριλίου του ’67 για την
επιβολή της δικτατορίας στην Ελλάδα) ήταν δικά του έργα, όπως άλλωστε και η
καταστροφή της Αθήνας.

Όσο για τις διώξεις εκατοντάδων ανθρώπων από το καραμανλικό κράτος, αυτές
έχουν καταγραφεί σε πολλά βιβλία και φυσικά στον Τύπο της εποχής.

Παρ’ όλα αυτά, ο δημοσιογράφος Σπύρος Λιναρδάτος με νηφάλιο τρόπο επιχειρεί
να αποστασιοποιηθεί ακόμη και από τις προσωπικές οδυνηρές εμπειρίες για να
αναδείξει, όπως εκείνος πιστεύει καλύτερα, τα πραγματικά γεγονότα της εποχής.

Έτσι παρά τις διώξεις, ακόμα και ότι τον ξαναπήγαν εξορία ή ότι δεν του
έδιναν την άδεια να βγει από τη χώρα ­ π.χ. να πάει στην Κίνα ­ ο
δημοσιογράφος στέκεται ανεπηρέαστος.

Και στο νέο του βιβλίο «Πολιτική και Πολιτικοί, 70 χρόνια αναμνήσεις,
αγώνες, ντοκουμέντα», που θα κυκλοφορήσει την προσεχή Δευτέρα από τις Εκδόσεις
Προσκήνιο – Άγγελος Σιδεράτος, καταγράφει, χωρίς μίσος ή μισαλλοδοξία για τους
διώκτες του, άγνωστες πτυχές της σύγχρονης ελληνικής Ιστορίας.

Στέλεχος της ΕΔΑ και αναπληρωματικό μέλος της Κ.Ε. του ΚΚΕ, την εποχή
εκείνη, θυμάται: «Το 1959 γίνεται το Α’ Συνέδριο της ΕΔΑ. Η κυβέρνηση Κααμανλή
και ο παρακρατικός μηχανισμός επιχειρούν με την τρομοκρατία να εμποδίσουν την
επιτυχία του συνεδρίου, χωρίς βεβαίως να το απαγορεύσουν. Αυτή είναι η
ιδιότυπη δημοκρατία της πρώτης καραμανλικής οκταετίας. Ακόμα και σε
καλεσμένους απαγορεύεται η είσοδος στην Ελλάδα. Η επιχείρηση παρακώλυσης του
συνεδρίου εκδηλώνεται κυρίως στην επαρχία. Ορισμένοι αντιπρόσωποι εμποδίστηκαν
ακόμη και με ωμή αστυνομική βία να μπουν στα συγκοινωνιακά μέσα για την Αθήνα».

Από το βιβλίο του Σπύρου Λιναρδάτου «Πολιτικοί και Πολιτική, 70 χρόνια αναμνήσεις – αγώνες – ντοκουμέντα» Εκδόσεις: Προσκήνιο – Άγγελος Σιδεράτος

Οι διώξεις που υπέστη ο δημοσιογράφος Σπύρος Λιναρδάτος, όπως και άλλοι
συνάδελφοί του που αντιστάθηκαν και έμειναν όρθιοι απέναντι στο κράτος και στο
παρακράτος της Δεξιάς, ήταν πολλές.

Ίσως η πλέον… εντυπωσιακή ήταν η ταλαιπωρία του για την Κύπρο. Δεν φθάνει
δηλαδή που οι κυβερνήσεις Παπάγου και Καραμανλή, σε συνεργασία με τις
κυβερνήσεις των ΗΠΑ και της Αγγλίας, πέτυχαν την… αναπηρία της Κύπρου από τη
δεκαετία του ΄50… Έπρεπε να πληρώσουν την όποια διαφωνία με τους εθνικούς
συμβιβασμούς όλοι όσοι εθεωρούντο ­ για τη Δεξιά ­ ύποπτοι!

Το 1955 έχει αρχίσει στην Κύπρο ο ένοπλος αγώνας της ΕΟΚΑ, με «εκτελέσεις
Άγγλων, βόμβες κ.λπ. Οι διαπραγματεύσεις και συνομιλίες του Αρχιεπισκόπου και
Εθνάρχη της Κύπρου Μακαρίου με τον Κυβερνήτη της μεγαλονήσου Άγγλο στρατηγό
Χάρτιγκ και με τον υπουργό Μπόυντ δεν έχουν τελεσφορήσει. Στις 9 Μαρτίου 1956,
την ώρα που ο Μακάριος πηγαίνει για το αεροδρόμιο της Λευκωσίας για να έλθει
στην Αθήνα για συνομιλίες με την ελληνική κυβέρνηση, οι αγγλικές αρχές τον
συλλαμβάνουν και στη συνέχεια τον εκτοπίζουν στο νησί Μαχέ των Σεϋχέλλων, στον
Ινδικό Ωκεανό, όπου στέλνουν και άλλους Κύπριους μητροπολίτες. Η
αποικιοκρατική Αγγλία συνεχίζει να εφαρμόζει τις καταπιεστικές μεθόδους της.
Στην Ελλάδα ξεσπά σάλος και προκαλείται μεγάλη εξέγερση, ιδιαίτερα της νεολαίας.

Στημένοι στη γωνία

Η Κύπρος. Ένας λαός αγωνίστηκε για την ένωση με την Ελλάδα, αλλά προδόθηκε. Πολλοί δημοσιογράφοι – ανάμεσά τους ο Σπύρος Λιναρδάτος με τον Εθνάρχη Μακάριο

Στις 12 Μαρτίου 1956, παρά τις αυστηρές κυβερνητικές απαγορεύσεις και την
κινητοποίηση της Αστυνομίας, γίνονται μεγάλες διαδηλώσεις, ιδιαίτερα μαθητών
και σπουδαστών, και συγκρούσεις με αστυνομικές δυνάμεις. Την άλλη μέρα το
πρωί, η Ασφάλεια συλλαμβάνει τους ομήρους της, άσχετα από τη συμμετοχή ή την
όποια σχέση τους με τις απαγορευμένες διαδηλώσεις. Εκείνο το πρωί, έφευγα από
το σπίτι λίγο πριν από το συνηθισμένο, με ενέσεις στην τσάντα μου, γιατί είχα
κρίση των βρογχικών μου και ήθελα, πριν από τη δουλειά μου, να περάσω από
κάποιο ιατρείο να μου τις κάνουν. Μόλις όμως βγήκα από την πόρτα, άκουσα να με
φωνάζουν επιτακτικά από τη γωνία Μαυρομιχάλη και Βουλγαροκτόνου. Μου είπαν ότι
είναι αστυνομικοί της Ασφάλειας και ότι συλλαμβάνομαι. Τους ζήτησα και μου
επέτρεψαν να γυρίσω στο σπίτι να ειδοποιήσω τη γυναίκα μου και να πάρω κάποιο
ρούχο. Μου επέτρεψαν. Στη Γενική Ασφάλεια βρήκα και άλλους γνωστούς πρώην
εξορίστους και ανάμεσά τους τον κατά οκτώ χρόνια νεότερό μου συνάδελφο Νίκο
Νικολάου, από τις πιο πρόσφατες και όπως θα επιβεβαιωθεί και στο μέλλον, από
τις πιο επιτυχημένες προσλήψεις της «Αυγής». Είχαν συλλάβει συνολικά 35
στελέχη και μέλη της ΕΔΑ, «αδειούχους εξορίστους», της κατηγορίας εκείνης που
η ανάπηρη μετεμφυλιακή δημοκρατία μας χρησιμοποιούσε και με τη νέα κυβέρνηση
Καραμανλή ως ομήρους της. Μας συνέλαβαν ως αντίποινα για τις διαδηλώσεις των
νέων. Μας μετέφεραν στον Πειραιά, μας παρέδωσαν στους χωροφύλακες που μας
συνόδευσαν στο καράβι της γραμμής, δεμένους με χειροπέδες. Είχε τέτοια
τρικυμία που το καράβι υποχρεώθηκε να σταματήσει για μερικές ώρες στη Σκύρο
ώσπου να πέσει κάπως η θάλασσα. Ακόμα και στη βάρκα που μας κατέβασαν από το
πλοίο για να μας πάνε στο λιμάνι επέμεναν οι χωροφύλακες να μας έχουν δεμένους
με χειροπέδες, δύο-δύο παρά τις διαμαρτυρίες του καπετάνιου ότι αυτό ήταν
επικίνδυνο και αντίθετο στους κανονισμούς.

Στον Άη Στράτη

Προδικτατορική «Αυγή». Καλές στιγμές μακριά από την εξορία. Δεξιά ο Βασίλης Εφραιμίδης, στο κέντρο ο Μανόλης Γλέζος και αριστερά ο Σπύρος Λιναρδάτος

Στον Άη Στράτη έμεινα πάλι σε σκηνή. Ώσπου να τελειώσουμε τις διατυπώσεις με
τους χωροφύλακες και με τους δικούς μας νύχτωσε. Με έβαλαν σε μία σκηνή με
αγνώστους. Προηγουμένως ήλθε και με βρήκε ο παλιός συνδικαλιστής Νίκος
Χαραγκιώνης, με εντολή βέβαια της κομματικής επιτροπής του στρατοπέδου και
επειδή ήμουνα στέλεχος, μου έκαμε ενημέρωση για την κατάσταση των πνευμάτων
στους περίπου 850 εξορίστους που είχαν μείνει ακόμα και 40 γυναίκες που είχαν
μεταχθεί από το Τρίκκερι και έμεναν σε σπίτι του χωριού. Γνωρίζοντας ότι ώς τη
στιγμή τουλάχιστον είμαι πιστός στην ηγεσία, με ενημερώνει και για τις
διαφωνίες και τις διαφορετικές ομάδες στο στρατόπεδο. Μια γεύση για την
κατάσταση θα την πάρω μόνος μου, όταν θα διαπιστώσω ότι ώς πριν από μερικά
χρόνια συνεξόριστοι και φίλοι μου, που τώρα διαφωνούσαν, δεν μου μιλούσαν,
γιατί με θεωρούσαν έμπιστο της ηγεσίας. Κατάσταση θλιβερή. Στη σκηνή έμεινα
λίγες μέρες. Ήμουνα πολύ άσχημα, μου ανέβηκε ψηλός πυρετός, οι γιατροί
διαπίστωσαν βρογχοπνευμονία και με πήγαν στο πρόχειρο αναρρωτήριο που υπήρχε
στο χωριό του Άη Σράτη.

Κινητοποιήθηκαν

Στο μεταξύ η γυναίκα μου, σε επαφή με την οικογένεια του Νίκου Νικολάου και με
τη βοήθεια της διεύθυνσης της εφημερίδας, κινητοποίησε τις ενώσεις συντακτών
και προσωπικά ορισμένους συναδέλφους, πήγε και είδε και την Ελένη Βλάχου,
καθώς και τον υφυπουργό Εσωτερικών (δεν ήταν πια ο φανατικός Καλατζής, αλλά ο
μετριοπαθής Ν. Αθανασίου), και κατόρθωσαν να πετύχουν την απόλυσή μας. Έτσι,
ύστερα από ένα εικοσαήμερο, μας ειδοποίησαν ότι απολυόμαστε…

Όταν γυρίσαμε στην Αθήνα, αποφασίσαμε με τον Νίκο να πάμε να ευχαριστήσουμε
κάποια μέρα την Ελένη Βλάχου. Μας δέχτηκε με πολλή ευγένεια και μας κράτησε
για λίγο στο γραφείο της. Μετά τις ευχαριστίες και τις πρώτες κουβέντες, εμείς
θεωρήσαμε υποχρέωσή μας από ανθρώπινη αλληλεγγύη αλλά και ως καλοί
κομμουνιστές, να της διεκτραγωδήσουμε και την κατάσταση στο στρατόπεδο του Άη
Στράτη, όχι βέβαια από την κομματική πλευρά, αλλά από την ανθρώπινη. Της
είπαμε λοιπόν για τις σκηνές, την υγρασία, το κρύο, τους αρρώστους, την κακή
διατροφή κ.λπ. Μας άκουσε λίγο κι ύστερα, με γαλατική ευγένεια αλλά και έμφαση
μας διέκοψε, λέγοντας: «Μην υπερβάλλετε». Καταλάβαμε ότι μας υπεδείκνυε ότι η
«ακρόαση» τελείωσε.

Το… κλειστό ρεπορτάζ

Να είσαι συντάκτης της «Αυγής» την εποχή του ’60 δεν ήταν φυσικά εύκολη
υπόθεση. Σε κυνηγούσε η Αστυνομία, η Χωροφυλακή και δυστυχώς και ορισμένοι ­
ελάχιστοι, αλλά με διασυνδέσεις ­ «συνάδελφοι».

Ο δημοσιογράφος Σπύρος Λιναρδάτος καταγράφει στο βιβλίο του μία από τις
εμπειρίες του.

Στην αρχή ορισμένοι συνάδελφοι των άλλων εφημερίδων με δέχτηκαν στο πολιτικό
ρεπορτάζ με εχθρότητα, ή τουλάχιστο με αντιπαλότητα. Όχι τόσο ή όχι κυρίως για
πολιτικούς, αλλά για επαγγελματικούς ή στενά συντεχνιακούς λόγους. Οι παλαιοί
κυρίως ρεπόρτερς της εποχής εκείνης προσπαθούσαν να κρατήσουν τα διάφορα
ρεπορτάζ κλειστές λέσχες, για να καρπούνται αυτοί τους μισθούς δίνοντας με
καρμπόν σε δύο ή και τρεις εφημερίδες τις ανακοινώσεις, τις δηλώσεις και τις
άλλες ειδήσεις της ημέρας. Όταν πήγα λοιπόν, δέχθηκα αμέσως μία επίθεση από
συντάκτη μάλιστα κεντρώας εφημερίδας. Σε συνέχεια δέχθηκα επιθέσεις και για
πολιτικούς λόγους από άλλους. Το ότι δεν μας είχαν κάνει μέλη και της ΕΣΗΕΑ,
της «μεγάλης Ένωσης» ­ όπως τη λέγαμε τότε, για να την ξεχωρίζουμε από τη δική
μας, την «Ένωση Συντακτών Αθηναϊκού Τύπου» (ΕΣΑΤ) ­ ήταν ένας πρόσθετος λόγος
επιθέσεων. Ήδη όμως ήταν αργά για να πετύχουν τους στόχους τους. Δέχονταν
πίεση και από τις δικές τους εφημερίδες, που ήθελαν να σπάσουν τη
γεροντοκρατία και να μπάσουν νέους στα ρεπορτάζ. Σε λίγο ήρθαν στο πολιτικό
ρεπορτάζ και από το «Βήμα» οι Γ. Ρωμαίος και ο μακαρίτης τώρα Χάρης
Μπουσμπουρέλης, ο Νίκος Μεταξάς από τη «Μεσημβρινή», ο Σπύρος Δρόσος και ο
Γιώργος Αναστασόπουλος από την «Καθημερινή». Πολύ γρήγορα πάντως έγινα φίλος
και με όλους σχεδόν τους άλλους συναδέλφους του πολιτικού ρεπορτάζ. Από την
αρχή είχα την υποστήριξη του Μανούσου Πλουμίδη της «Ελευθερίας», παλαιού
ηγετικού στελέχους της ΕΛΔ και της κατοχικής ΕΠΟΝ, και του πάντα ευγενικού
Γιώργου Δρόσου, πρώην υπουργού του Λαϊκού Κόμματος, του πάντα γελαστού
εξυπηρετικού και άκακου συναδέλφου. Στενά θα συνεργαστώ για μεγάλο διάστημα
και με τον Ευθύμιο Παπαγεωργίου και τον Μιχάλη Στυλιανού της «Ελευθερίας» και
με τον Τάσο Θεοδοσόπουλο, παλαιό συμμαθητή από το Βαρβάκειο, τον Παύλο
Καμβύση, τον Κ. Καγκελάρη, τον Σπύρο Μπαμπούρη, τον Διονύση Αβραμόπουλο, που
ήταν και πρόεδρος του Ταμείου Υγείας της ΕΣΗΕΑ, τον Χριστόφορο Μπιτσίδη, τον
Κώστα Ρουσέν της «Εστίας» και άλλους.

Η τραγωδία με την παρανομία του ΚΚΕ…

Γρηγόρης Λαμπράκης. Στα βήματα του μεγάλου αγωνιστή της ειρήνης. Από αριστερά: Μανόλης Γλέζος, Μάικλ Φουτ, Λεωνίδας Κύρκος, Σπύρος Λιναρδάτος

Ο δημοσιογράφος Σπύρος Λιναρδάτος δίνει το κλίμα της εποχής της καραμανλικής
οκταετίας στο βιβλίο του, κάνοντας εκτενή αναφορά και στις εξελίξεις στους
κόλπους της Αριστεράς, όταν το ΚΚΕ ήταν παράνομο.

Ήρθαν ο Κολιγιάννης, ο πρώτος γραμματέας του ΚΚΕ κι ο Πάνος Δημητρίου, της
γραμματείας, και κάναμε την πρώτη συζήτηση. Εκεί μου ανακοίνωσαν ότι έχω
εκλεγεί αναπληρωματικό μέλος της Κεντρικής Επιτροπής ­ με κάποιο ψευδώνυμο
βέβαια που δεν το θυμάμαι τώρα, αφού δεν το ήξερα ούτε εγώ και ήταν για χρήση
στο εξωτερικό και… μερικές συστάσεις: (Τέτοιες «δημοκρατικές» διαδικασίες!).
Παρ’ όλο ότι ο αδελφός μου στη Μόσχα μου έλεγε: «Τι τα θέλουν εδώ τα συνέδρια;
Αφού εσείς είσαστε το κόμμα στην Ελλάδα και εσείς έχετε κάμει συνέδριο της
ΕΔΑ;».

Πρώτα ερωτηματικά

Είχα κι εγώ αρχίσει να κλονίζομαι για όλες αυτές τις διαδικασίες αλλά η μεγάλη
αφοσίωση στην παράδοση του ΚΚΕ και στην κομμουνιστική ιδεολογία δεν με άφηνε
να αρνηθώ διακρίσεις. Και στο βάθος βέβαια, η εμπιστοσύνη που μου έδειχναν με
κολάκευε και τη θεωρούσα και αναγνώριση ύστερα όχι μόνο από αγώνες και θυσίες,
αλλά και καθημερινή προσφορά. Παρ’ όλα αυτά είχα αρχίσει μέσα μου να έχω, όπως
ήδη ανέφερα, ερωτηματικά. Μαζί με την ανακοίνωση της δικής μου εκλογής, μου
ανέθεσαν να ανακοινώσω στον διευθυντή της «Αυγής», και φίλο μου Λεωνίδα Κύρκο,
ότι αυτόν τον «εξέλεξε» το 8ο Συνέδριο του ΚΚΕ, που έγινε τον Αύγουστο στις
αρχές, τακτικό μέλος της Κεντρικής Επιτροπής του ΚΚΕ. Μου επέστησαν βέβαια την
προσοχή, ότι την ανακοίνωση θα έπρεπε να του την κάνω παίρνοντας όλα τα
αναγκαία μέτρα για να μην ακούσει κανείς. Μου είπαν ότι στις εκλογές θα
μπαίναμε υποψήφιοι και εγώ και ο Λεωνίδας και όποιος έβγαινε θα έμενε
βουλευτής, ο άλλος θα γινόταν διευθυντής της «Αυγής».

Προτιμούσα το ρεπορτάζ

Τους απάντησα ότι εμένα δεν με ενδιαφέρουν οι διοικητικές θέσεις. Προτιμώ να
βγω στο ρεπορτάζ. Μου άρεσε να γράφω. Και έλεγα την αλήθεια, αλλά αυτό δεν
άρεσε και πολύ στον Κολιγιάννη. Συμφώνησαν να πάμε μια βόλτα στη Δ. Ευρώπη και
μας αποχαιρέτησαν.

Από τις πρώτες υποχρεώσεις που εκπλήρωσα βέβαια όταν γύρισα (από τη Μόσχα)
στην εφημερίδα ήταν να ενημερώσω τον Λεωνίδα Κύρκο και να του μεταφέρω το
μήνυμα που μου είχαν δώσει γι’ αυτόν. Του είπα λοιπόν ότι έχω κάτι σοβαρό να
του ανακοινώσω, αλλά δεν θέλω μέσα στην εφημερίδα και να φύγουμε μαζί, όταν
τελειώσουμε, να μιλήσουμε έξω. Πραγματικά φύγαμε από τα γραφεία μας που ήτανε
τότε, όπως σου είπα, στη Σταδίου και Ομήρου, βαδίσαμε προς την Ομόνοια και
όταν φτάσαμε στην πλατεία Κλαυθμώνος, του ανακοίνωσα την «εκλογή» του στην
Κεντρική Επιτροπή του ΚΚΕ ως τακτικού μέλους. Ο Λεωνίδας με τον εκδηλωτικό και
σχεδόν εκρηκτικό χαρακτήρα του, άρχισε να χοροπηδά από τη χαρά του, με
αγκάλιασε, με φίλησε, λέγοντας θριαμβευτικά και με ανακούφιση: «Μας έχουν
εμπιστοσύνη, μας έχουν εμπιστοσύνη».

­ Παρ’ όλο που ήξερα τον αυθορμητισμό με τον οποίο εκδηλωνόταν συχνά,
ξαφνιάστηκα λίγο από το ξέσπασμά του. Το δικαιολόγησα όμως αμέσως μέσα μου.
Ασφαλώς θα είχε αντιμετωπίσει στο παρελθόν την καχυποψία και δυσπιστία
ορισμένων στενοκέφαλων κομματικών εξαιτίας της καταγωγής του από παλαιό
πολιτικό που είχε μάλιστα, σε κάποια φάση, διαφωνήσει με την ηγεσία του ΚΚΕ.

Συνειδητοποίησα όμως και κάποια βασική διαφορά στους χαρακτήρες μας. Εγώ
ήμουνα και είμαι αρκετά σκεπτικιστής. Οπωσδήποτε, παρ’ όλο που έμενα πιστός
στην ηγεσία και πειθαρχικός, είχα αρχίσει να έχω σοβαρά ερωτηματικά για τη
χρησιμότητα της τηλεκαθοδήγησης του αριστερού κινήματος από την εκτός Ελλάδος
ηγεσία του ΚΚΕ, αλλά και για τις δυνατότητες ή και τις ικανότητες αυτών των
ηγετών να αναλύσουν και να κατανοήσουν την ελληνική πραγματικότητα.