Γεωστρατηγική… μυωπία

Οι οξύτατες πολιτικές αντιπαραθέσεις για ζητήματα εθνικής στρατηγικής
καταπιάνονται δυστυχώς με τις λεπτομέρειες χάνοντας στην πραγματικότητα την
ουσία. Οι ευαίσθητοι εθνεγερτικοί μας ταγοί χύνουν τόνους μελάνης και
καταναλώνουν μεγάλες ποσότητες δυσαναπλήρωτης φαιάς ουσίας καταφερόμενοι κατά
του… ανθέλληνα «πλανητάρχη» και καλλιεργώντας μια ιδιόμορφη εθνικιστική
επιθετικότητα εναντίον της «επεκτατικής» Τουρκίας και της «ύποπτης» Ευρώπης.
Συνήθως όμως αδιαφορούν για τα πραγματικά αλλά σύνθετα ζητήματα που αφορούν σε
γεωστρατηγικές πραγματικότητες με τις οποίες η χώρα μας είναι υποχρεωμένη να
συμβιώσει. Ίσως αυτό συμβαίνει διότι τέτοια θέματα απαιτούν σύνθετες
αναλύσεις, χρονοβόρα μελέτη και γνώση και δεν είναι συμβατά με απλουστευτικές
τηλεοπτικές παραθυρολογίες.

Δειγματοληπτικά μπορεί κανείς να αναφέρει την απουσία του όποιου ελληνικού
δημοσίου ενδιαφέροντος για τα γενόμενα στη σύνοδο του Παγκόσμιου Οργανισμού
Εμπορίου στο Σιάτλ των Ηνωμένων Πολιτειών, καθώς και για τα προβλήματα που
δημιουργούνται ανάμεσα σε Ευρώπη και ΗΠΑ μετά την εμμονή της Ουάσιγκτον να
αναπτύξει ένα δικό της αντιπυραυλικό σύστημα προστασίας από ενδεχόμενη
πυρηνική επίθεση.

Και στις δύο περιπτώσεις το ελληνικό ενδιαφέρον θα έπρεπε να είναι έντονο. Οι
αποφάσεις του Σιάτλ θα επιδράσουν άμεσα ­ θετικά ή αρνητικά, ανάλογα από το
πώς το βλέπει ο καθένας ­ στις τύχες αγροτών, μισθωτών, ελεύθερων
επαγγελματιών του ήχου και της εικόνας, καθώς και σε όσους προσβλέπουν σε
δραστηριότητες τύπου ηλεκτρονικού εμπορίου και διασυνοριακών επενδύσεων. Η δε
εμμονή των ΗΠΑ σε μια πυραυλική ομπρέλα προστασίας από ενδεχόμενη πυρηνική
τρομοκρατία προσδίδει μια περίεργη ιδιαιτερότητα στις σχέσεις της Δύσης με τη
Ρωσία ­ μια κι αυτή μπορεί να ματαιώσει κάθε τέτοιο πρόγραμμα εμμένοντας σε
μια άρνηση αναθεώρησης των συμφωνιών αμοιβαίου αφοπλισμού ­, ενώ υποχρεώνει
Λονδίνο, Παρίσι και Βερολίνο σε επανεκτίμηση της περιφερειακής τους
στρατηγικής δίνοντας προτεραιότητα στην οικοδόμηση ενός ευρωπαϊκού αμυντικού
δικτύου που αναγκαστικά θα εντάξει σε άλλες κλίμακες αξιολόγησης και τις χώρες
της Βαλκανικής. Εξυπακούεται πως κάτω από παρόμοιες συνθήκες οι εξελίξεις στον
Καύκασο μπαίνουν σε μια διαφορετική προβληματική, ο ρόλος της Τουρκίας σαν
μοχλού πίεσης επί της Ρωσίας ενισχύεται, ενώ, σε καθαρά ευρωπαϊκό επίπεδο,
Ελλάδα και Τουρκία θα αξιολογηθούν με καινούργια κριτήρια δημιουργώντας νέα
ζητήματα ισορροπίας στην περιοχή.

Πέρα όμως απ’ όλα αυτά είναι εκπληκτικά αφελής και ρηχός ο τρόπος με τον οποίο
αντιμετωπίζονται οι ελληνοτουρκικές σχέσεις στο σύνολό τους. Είχα εδώ και
χρόνια σημειώσει (βλ. τηλεοπτική συζήτηση με Π. Παναγιωτόπουλο στον Sky,
Νοέμβριος 1995, και διάλεξη σε Ελληνοαμερικανικό Επιμελητήριο, ξενοδοχείο
«Χίλτον», Απρίλιος 1996) πως με τη λήξη του Ψυχρού Πολέμου τα χρονικά
περιθώρια εξάντλησης των παραδοσιακών τρόπων συνδιαλλαγής με την Τουρκία
στένευαν επικίνδυνα. Οι ραγδαίες μεταβολές στη Ρωσική Ομοσπονδία, η ψυχρότητα
μεταξύ Δύσης και Ιράν και η ανάγκη εξασφάλισης της μεταφοράς των πρώτων υλών
των κρατών της Υπερκαυκασίας και της Κεντρικής Ασίας προς τις παγκόσμιες
αγορές δίχως τον έλεγχο της Ρωσίας, αναπόφευκτα φωτίζουν με διαφορετικό τρόπο
τη γεωστρατηγική θέση της Τουρκίας.

Είναι εντυπωσιακό το γεγονός πως, ενώ τα τελευταία τρία χρόνια η αμερικανική
κυβέρνηση και τα διάφορα ισχυρά think tanks της Ουάσιγκτον δεν έκρυβαν την
πρόθεσή τους να μετατρέψουν την Τουρκία σε κόμβο για την οικονομική
επικοινωνία της Ευρασίας με τον υπόλοιπο κόσμο, η Ελλάδα ­ πολιτικές αρχές,
μέσα ενημέρωσης και παράγοντες επιρροής ­ ουδέποτε έδειξαν να ενδιαφέρονται
για το ζήτημα. Στη διάρκεια της σκληρής αμερικανικής προσπάθειας διπλωματικού
πειθαναγκασμού εταιρειών πετρελαίου και κυβερνήσεων της περιοχής να
συμφωνήσουν για την αποκλειστική σχεδόν χρήση της διαδρομής Μπακού-Τζεϊχάν,
μέσω δηλαδή της Τουρκίας, για τη μεταφορά των πετρελαϊκών κοιτασμάτων της
νότιας και ­ με τη χρησιμοποίηση ενός υποθαλάσσιου αγωγού ­ της βόρειας
Κασπίας Θάλασσας, η Ελλάδα παρέμενε αδιάφορη. Εναπέθετε έτσι κάθε προοπτική
αξιοποίησης του περίφημου, ελληνικών συμφερόντων, αγωγού
Μπουργκάς-Αλεξανδρούπολης στις πολιτικές και στρατηγικές ικανότητες της
Ρωσίας. Αν και σύμμαχος της Δύσης, η χώρα μας επένδυε την ικανοποίηση των
οικονομικών και στρατηγικών της συμφερόντων στη διπλωματική ευλυγισία της
ανταγωνιστικής προς τα αμερικανο-δυτικά συμφέροντα ρωσικής πολιτικής μηχανής!!

Από τα πράγματα, η πρόσφατη συμφωνία για τους αγωγούς της Κασπίας που υπεγράφη
στην Κωνσταντινούπολη μάς έθεσε εκτός μάχης. Αν και βέβαια ακόμη τίποτε δεν
είναι τελεσίδικα σίγουρο, η Τουρκία κατόρθωσε να πλασαριστεί ως ο θεσμικός
συνδετικός κρίκος ανάμεσα στα οικονομικά συμφέροντα όλης της αναπτυγμένης
υφηλίου (διότι τα πετρέλαια της Κασπίας δεν θα διευκολύνουν μονάχα τις ΗΠΑ,
που ούτως ή άλλως εξασφαλίζουν το 94% της ενέργειάς τους από πηγές μακράν της
Μέσης Ανατολής, αλλά κυρίως την Ευρώπη, την Ιαπωνία, την Κίνα και τη Νότια
Ασία) και στις γεωγραφικά εγκλωβισμένες χώρες της Κεντρικής Ασίας και του
Καυκάσου. Είναι αυτονόητο πως, κάτω από τέτοιες συνθήκες, οι όποιες ελληνικές
αιτιάσεις για τυχόν αποτρόπαιες συμπεριφορές της Τουρκίας ελάχιστα αυτιά θα ευαισθητοποιούν.

Σαν συνέπεια, τα καινούργια γεωστρατηγικά δεδομένα επιβάλλουν δύο επίπεδα
διπλωματικών πρωτοβουλιών ώστε τα ελληνικά εθνικά συμφέροντα να μην υποστούν
ανεπανόρθωτες ζημιές. Σε πρώτο επίπεδο επιβάλλεται να εξηγήσουμε πως η
αποκλειστική χρήση του τουρκικού χερσαίου διαδρόμου για τους υδρογονάνθρακες
της Κασπίας, πέραν του απαγορευτικά υψηλού κόστους, μπορεί να εμπλέξει τις ΗΠΑ
σε δυσεπίλυτες τοπικές ένοπλες διενέξεις (εμφύλιες συρράξεις στη Γεωργία,
αμφισβήτηση του νομικού καθεστώτος των πεδίων Σιράγκ, Γκουνεσλί και Καπάζ
μεταξύ Αζερμπαϊτζάν και Τουρκμενιστάν στη νότια Κασπία, ρωσικές έμμεσες
παρεμβάσεις στην Αρμενία με επιπτώσεις στη Γεωργία-Αζαρία και περιοχές
Ακχαλκαλάκ, Ντμανισί και Μπολνισί ­ εντάσεις μεταξύ Αζερμπαϊτζάν και Ιράν,
γενικότερη αποσταθεροποίηση στον νότιο Καύκασο) και να δημιουργήσει ψυχρότητα
με χώρες-συμμάχους τους στην περιοχή (Ρουμανία, Βουλγαρία, Ουκρανία, Ελλάδα).
Το ενδεχόμενο χρήσης της χερσαίας διαδρομής μέχρι το Πότι της Γεωργίας και στη
συνέχεια η κατασκευή εναλλακτικών αγωγών για την παράκαμψη του Βοσπόρου από
την Ηράκλεια στο Ιζμίτ, καθώς και από την Κωστάντζα μέχρι τον «αγωγό φιλίας»
στην Κροατία και από το Μπουργκάς στην Αλεξανδρούπολη, θα έβαζε όλες τις
γειτονικές χώρες στο παιχνίδι, θα είχε σαφώς χαμηλότερο κόστος και συνάμα θα
εξασφάλιζε τον βασικό γεωστρατηγικό στόχο της αμερικανικής διπλωματίας: δηλαδή
την παράκαμψη της Ρωσίας και του Ιράν.

Σε δεύτερο επίπεδο, η Ελλάδα θα όφειλε να διευκολύνει την ευρωπαϊκή
υποψηφιότητα της Τουρκίας. Διότι κάτι τέτοιο εξυπηρετεί κυρίως τα ελληνικά
εθνικά συμφέροντα μια και ο έλεγχος της Δύσης πάνω στην «εξευρωπαϊσμένη»
συμπεριφορά της γείτονος θα είναι πλέον συνεχής και εξονυχιστικός. Και κάτω
από τη λογική της χρησιμοποίησης της Τουρκίας για τους γενικότερους
γεωστρατηγικούς σχεδιασμούς των αμερικανοευρωπαϊκών συμφερόντων, θα
υποχρεωνόταν η Άγκυρα, ακόμη και άκομψα, να συμμορφωθεί με τις επιταγές μιας
σύγχρονης και συνετής δημοκρατικής πολιτείας.

Σε αντίθετη περίπτωση, οι κίνδυνοι για την Ελλάδα θα είναι μεγάλοι. Η
πιθανότατη τελική παράκαμψη του όποιου ελληνικού «βέτο», μαζί και με το
γενικότερο αρνητικό κλίμα που υπάρχει για τον τόπο μετά τις ελληνικές
αντιδράσεις στην κοινή ΝΑΤΟϊκή πολιτική απέναντι στη Γιουγκοσλαβία και στην
επίσκεψη του Αμερικανού προέδρου, θα αφήσει τη χώρα στο κενό, δίχως
επιχειρήματα και, κυρίως, διαπραγματευτικά χαρτιά. Η όποια «εξόφληση
λογαριασμών» με ενοχλημένους γείτονες ­ μέσα σε ένα κλίμα σκληρού
απομονωτισμού και εσωστρέφειας ­ δεν θα πρέπει τότε τελείως να αποκλεισθεί. Η
αδράνεια στις κρίσιμες στιγμές προκαλεί εμπλοκές σε άλλους χρόνους.

Ας πάψουμε λοιπόν να βλέπουμε με εμμονή το κοντινό δένδρο αγνοώντας το πυκνό
δάσος. Τα διμερή ζητήματα είναι λαθεμένο να μη συνεκτιμώνται συνεχώς με τα
ευρύτερα γεωστρατηγικά δεδομένα. Κι εκεί είναι που η μυωπική μας αδιαφορία
απεργάζεται εμπλοκές και δυσάρεστες εκπλήξεις.