Η «βασιλική λύση» του ’50

«Στις πρώτες μετά τον εμφύλιο εκλογές που διεξήχθησαν τον Μάρτιο του 1950,
κανένα κόμμα δεν συγκέντρωσε απόλυτη πλειοψηφία. Αντίθετα, διαπιστώθηκε η
πολυδιάσπαση του πολιτικού σκηνικού ανάμεσα σε τρεις, περίπου ισοδύναμους
πολιτικούς σχηματισμούς, το Λαϊκό Κόμμα, το Κόμμα των Φιλελευθέρων και την
ΕΠΕΚ. Τέταρτο σε δύναμη αναδείχτηκε το κόμμα του Γεωργίου Παπανδρέου. Την
έκπληξη των εκλογών αποτέλεσε ωστόσο η δυναμική εμφάνιση της ΕΠΕΚ, του
κόμματος που πρόσφατα είχε ιδρύσει ο Νικόλαος Πλαστήρας και ο Εμμανουήλ
Τσουδερός. Λίγο αργότερα οι ηγέτες των τριών κομμάτων του Κέντρου συμφώνησαν
στο σχηματισμό κυβέρνησης συνασπισμού υπό τον Πλαστήρα. Η αμερικανική πρεσβεία
τηρήθηκε ενήμερη των συνομιλιών και ευλόγησε το αποτέλεσμα. Ύστερα από
πιέσεις, όμως, του βασιλιά Παύλου, ο Σοφοκλής Βενιζέλος, ηγέτης των
Φιλελευθέρων, υπαναχώρησε και προχώρησε στο σχηματισμό κυβέρνησης μειοψηφίας.

Η αμερικανική επέμβαση στάθηκε τότε ο αποφασιστικός παράγοντας για την
ανατροπή της “βασιλικής λύσης” και την ανάρρηση του Πλαστήρα στην
πρωθυπουργία. Το τίμημα υπήρξε βαρύ για τον Αμερικανό πρεσβευτή Henry Grady
που υπέστη τη μήνι του Παλατιού και τα μαζικά πυρά του Τύπου της Δεξιάς. Αν
και προσωπικός φίλος του Προέδρου Truman, ο Grady θα απομακρυνθεί από την
Αθήνα. Αντικαταστάτης του ορίστηκε ο John Peurifoy.

Ο σχηματισμός της νέας κυβέρνησης προκάλεσε σχεδόν καθολική κατακραυγή. Ο
Παπανδρέου σε πολύ αυστηρό τόνο καταδίκασε την ενέργεια του Βενιζέλου, ενώ
εξέχοντα μέλη του Κόμματος των Φιλελευθέρων αρνήθηκαν να αναλάβουν θέσεις στο
νέο υπουργικό συμβούλιο.

Το βιβλίο κυκλοφορεί από τις Εκδόσεις Προσκήνιο – Άγγελος Σιδεράτος

Με εξαίρεση τις δεξιές ελληνικές εφημερίδες, η πρωτοβουλία του βασιλιά
χαρακτηρίστηκε στον εσωτερικό και διεθνή Τύπο ως μία συνωμοσία που σκοπό είχε
να ματαιώσει την ελεύθερα εκφρασμένη βούληση του λαού. Ο φιλελεύθερος Τύπος,
ιδιαίτερα, θεώρησε απεχθές το ότι ο Βενιζέλος θα έπρεπε να στηριχτεί στο
ανυπόληπτο Λαϊκό Κόμμα. Αξίζει να σημειωθεί ότι ξένες εφημερίδες ερμήνευσαν τα
τελευταία γεγονότα ως “ράπισμα στην αμερικανική πολιτική” από το Παλάτι και τη
Δεξιά. Οι πρεσβείες των Ηνωμένων Πολιτειών και της Βρετανίας στην Αθήνα, οι
οποίες είχαν οδηγηθεί στο συμπέρασμα ότι ο βασιλιάς ήταν έτοιμος να δεχτεί την
πρωθυπουργία Πλαστήρα, εξέφρασαν κατάπληξη, απογοήτευση, ακόμη και αποστροφή.

Κοφτό μήνυμα

Ο Grady έλειπε στο εξωτερικό, αλλά ο επιτετραμμένος του, Harold Minor, κάλεσε
τον γραμματέα του βασιλιά για να του εκφράσει τη λύπη του για το ότι οι
αμερικανικές θέσεις δεν είχαν ληφθεί υπόψη. Επισήμανε τα μειονεκτήματα της
πορείας που υιοθετήθηκε και κατέληξε ότι οι Αμερικανοί δεν θα μπορούσαν να
έχουν καμία εμπιστοσύνη στον Βενιζέλο, που, όπως το έθεσε ο Minor, “είχε
αναστατώσει κάθε κυβέρνηση στην οποία είχε συμμετάσχει και αθετεί τώρα εντελώς
αναίσθητα τη δέσμευσή του”. Μόλις πληροφορήθηκε τις εξελίξεις ο Norton
σκέφτηκε να αποστείλει ένα κοφτό μήνυμα στον αρχηγό των Φιλελευθέρων ζητώντας
του “να μη γίνεται ανόητος”.

Ωστόσο, εγκατέλειψε την ιδέα λαμβάνοντας υπόψη του αυτό που περιέγραψε ως
ικανότητα του Βενιζέλου να ξεγλιστρά και, πάνω από όλα, τον κίνδυνο να
επισύρει την “άσπονδη εχθρότητα της Δεξιάς”. Παρ’ όλα αυτά, εξέφρασε στο
βασιλικό ζεύγος τις αντιρρήσεις του, “στα όρια που επέτρεπαν η ευγένεια και ο σεβασμός”.

Ο βασιλιάς δεν κράτησε μυστική την πρόθεσή του να διαλύσει τελικά τη Βουλή και
να διενεργήσει νέες εκλογές, στις οποίες θα ενθαρρυνόταν να λάβει μέρος ο
Παπάγος ως επικεφαλής ενός συντηρητικού συνασπισμού που θα τον οδηγούσε έτσι
στην πρωθυπουργία.

Την ίδια στιγμή, κλιμακώθηκε ο ακήρυχτος πόλεμος μεταξύ του βασιλικού
περιβάλλοντος και της αμερικανικής πρεσβείας.

Ύστερα από τις παρατηρήσεις του Minor προς τον Μεταξά, ο Έλληνας πρεσβευτής
στην Ουάσιγκτον, Βασίλειος Δενδραμής, έλαβε εντολή από τον Πιπινέλη να
εκφράσει τη δυσαρέσκεια του βασιλιά για τις αμερικανικές αντιδράσεις και να
ζητήσει οι Αμερικανοί διπλωμάτες να τηρούν πολιτική μη επεμβάσεως στα ελληνικά
ζητήματα.

Την ίδια μέρα, ένας αξιωματούχος του State Department, μιλώντας στον Τύπο,
εμφανίστηκε να αποδέχεται την αρχή της “μη επέμβασης” και παρατήρησε
διφορούμενα ότι η κυβέρνηση των Ηνωμένων Πολιτειών ήταν πρόθυμη να συνεργαστεί
με οποιαδήποτε ελληνική κυβέρνηση, η οποία θα έχαιρε της υποστήριξης του
ελληνικού λαού και “θα επιθυμούσε και θα ήταν ικανή να πραγματοποιήσει τους
στόχους του αμερικανικού προγράμματος βοήθειας”.

Σκληρή θέση

Η ήπια αυτή προσέγγιση δεν βρήκε σύμφωνο τον πρεσβευτή Grady, ο οποίος έσπευσε
στην Αθήνα αποφασισμένος να λάβει πολύ σκληρότερη θέση. Η άποψή του ήταν ότι η
πολιτική των Ηνωμένων Πολιτειών εκείνη τη στιγμή δεν θα μπορούσε να είναι
“ούτε η πλήρης ελευθερία κινήσεων στον βασιλιά από τη μία ούτε η άμεση
ανάμειξη από την άλλη”, αλλά μια πολιτική που να λαμβάνει υπόψη τις προοπτικές
σταθερότητας και αποτελεσματικότητας που θα παρείχε οποιαδήποτε ελληνική
κυβέρνηση.

Αυτό που διακυβευόταν, υποστήριξε, ήταν η επιτυχία του προγράμματος της ECA
στην Ελλάδα. Έτσι έπραξε τα δέοντα ώστε και ο βασιλιάς Παύλος και ο Βενιζέλος
να αντιληφθούν την προτίμησή του για μία ευρείας βάσεως κυβέρνηση Πλαστήρα.
Επιπλέον, προειδοποίησε έντονα τον Βενιζέλο να μη διακόψει τις εργασίες του Κοινοβουλίου.

Διφορούμενη στάση

Κατά τις εκλογές του 1950 οι Αμερικανοί ευνοούσαν κυβέρνηση συνασπισμού υπό τον Πλαστήρα. Ο Βασιλιάς Παύλος, όμως, πίεσε τον Σ. Βενιζέλο και ο τελευταίος επιδίωξε τον σχηματισμό κυβέρνησης μειοψηφίας

Ωστόσο, το έργο του Grady δυσχέραινε η διφορούμενη στάση του State Department
προς τη νέα κυβέρνηση, την οποία ο Τύπος της Δεξιάς ερμήνευσε κατά το δοκούν
προκειμένου να αποδείξει την ύπαρξη διχογνωμίας ανάμεσα στην Ουάσιγκτον και
τον πρεσβευτή. Η κατάσταση περιπλέχτηκε περισσότερο όταν ο Grady αισθάνθηκε
την υποχρέωση να διαψεύσει τις αναφορές στις επικριτικές του θέσεις σε
αθηναϊκές εφημερίδες, τις οποίες είχε υποκινήσει ο ίδιος ο Minor.

Στις 30 Μαρτίου ο Grady έστειλε ένα οργισμένο τηλεγράφημα στην Ουάσιγκτον
τονίζοντας ότι οι Ηνωμένες Πολιτείες έπρεπε να “επιμείνουν” στο σχηματισμό
κυβέρνησης ευρείας βάσεως στην Ελλάδα σύμφωνα με το εκλογικό αποτέλεσμα. Με
την απάντησή του το State Department έδωσε στον πρεσβευτή ελευθερία κινήσεων.
Ο Grady, σε τελευταία ανάλυση, δεν ανήκε στην υπηρεσία αλλά όφειλε τη θέση του
στην προσωπική εμπιστοσύνη και φιλία του προέδρου Truman».