ΔΙΑΣΤΑΣΕΙΣ «Η πρόοδος δεν είναι μύθος»!

«To να καταδικάσεις τις γενοκτονίες είναι εύκολο. Ποιος θα μιλήσει όμως για
τις ανισότητες ανάμεσα στις πλούσιες και τις φτωχές χώρες;».

­ «Μπαμπά, κακά στη θάλασσα!» ­ «Να θυμάσαι ότι είναι τα τελευταία που βλέπεις σ’ αυτή τη χιλιετία» (του Αλτάν, από το «Εσπρέσσο»)

Καθηγητής Ευρωπαϊκών Σπουδών στο Χάρβαρντ και συγγραφέας βιβλίων όπως το
«Διάλυση: Η Κρίση του Κομμουνισμού και το Τέλος της Ανατολικής Γερμανίας» και
«Η ανάπλαση της αστικής Ευρώπης», ο διάσημος Αμερικανός ιστορικός Τσαρλς
Μάγιερ βρέθηκε αυτές τις μέρες στην Μπολώνια για να εκφωνήσει μια ομιλία. Κι
όσοι τον παρακολούθησαν είχαν την ευκαιρία να ακούσουν μια προσέγγιση του 20ού
αιώνα που διαφέρει ριζικά από εκείνες του Χόμπσμπομ και του Αϊζάια Μπερλίν,
και όπου κεντρική θέση είχε μια λέξη που δεν αναφέρθηκε ποτέ: η πρόοδος.

Όχι, ο αιώνας που τελειώνει δεν ήταν «βραχύς», είπε ο Μάγιερ. Ούτε ήταν ο
χειρότερος της τελευταίας χιλιετίας. Η σημαντικότερη χρονιά του δεν ήταν το
1989, όταν κατέρρευσαν τα κομμουνιστικά καθεστώτα, αλλά το 1914, όταν ξέσπασε
ο Α’ Παγκόσμιος Πόλεμος και διαλύθηκε η βεβαιότητα ότι η λογική θα νικούσε τον
πόλεμο. Εδώ υπάρχει ένα πρόβλημα. Όπως επισήμαναν Ιταλοί ιστορικοί, το τέλος
του αιώνα μας μοιάζει πολύ με την αρχή του. Αν κάποιος έπεφτε για ύπνο τη
δεκαετία του ’10 και ξυπνούσε μετά το 1989, δεν θα δοκίμαζε και πολλές
εκπλήξεις σε σχέση μ’ αυτά που περίμενε. Μήπως λοιπόν η κοινωνική πρόοδος
(αφού για την τεχνολογική πρόοδο δεν υπάρχει αμφιβολία) είναι ανύπαρκτη; Μήπως
αυτό είναι το κλειδί του αιώνα;

Όχι, απαντά ο Μάγιερ. Η πρόοδος εξακολουθεί να αποτελεί ένα ενδεχόμενο, μία
δυνατότητα, όσο κι αν γνωρίζουμε ότι δεν αποτελεί μονόδρομο. Ο 20ός αιώνας
μπορεί να «διαβαστεί» με δύο τρόπους: τον ιδεολογικό, που βασίζεται στην
ιστορία των δύο ολοκληρωτισμών, και τον «μετα-αποικιακό», που στηρίζεται στη
μετάβαση από την αποικιοκρατία στην παγκοσμιοποίηση. Η πρώτη ιστορία έχει
τελειώσει, η δεύτερη έχει απλώς μετασχηματιστεί. Μπορούμε να συνεχίσουμε να
διαβάζουμε το «Αν αυτό είναι ο άνθρωπος» του Πρίμο Λέβι, αλλά πρέπει
απαραιτήτως να ξαναδιαβάσουμε το «Η καρδιά του σκότους» του Τζόζεφ Κόνραντ. Η
ηθική πρόκληση είναι πάντα ανοιχτή.

Οι περισσότεροι Δυτικοί διανοούμενοι θεωρούν πως το Ολοκαύτωμα και το Γκουλάγκ
αποτελούν τα μεγαλύτερα αρνητικά πρότυπα του αιώνα. Οι μη Δυτικοί
διανοούμενοι, όμως, σκέπτονται με διαφορετικό τρόπο. Κατά την άποψή τους, ο
ιμπεριαλισμός αποτελεί αφετηρία μιας πολύ καταστροφικότερης βίας, πηγή πολύ
μεγαλύτερων δεινών, αφού είναι η αιτία των τεραστίων οικονομικών ανισοτήτων
στον πλανήτη. Κι είναι φυσικά πιο εύκολο να καταδικάζουμε τις πολιτικές
δολοφονίες από το χάσμα ανάμεσα στο βιοτικό επίπεδο της Ευρώπης ή της Βόρειας
Αμερικής κι εκείνο που χαρακτηρίζει όχι μόνο τις αναπτυσσόμενες χώρες αλλά και
τα γκέτο των μεγαλουπόλεων.

Αν το κόστος της θεραπείας από τον ολοκληρωτισμό είναι η αναζήτηση του
κέρδους, ας το πληρώσουμε, κατέληξε ο Μάγιερ. Είναι όμως τόσο δύσκολο να
φανταστούμε τον επόμενο αιώνα με κριτήρια που δεν εξαντλούνται στην προσφορά
και τη ζήτηση;