ΔΙΑΣΤΑΣΕΙΣ Η επιστροφή των αφορισμών

«Πάσχετε από μια σοβαρή αρρώστια απροσδιόριστης μορφής» (σκίτσο από τον Νιου Γιόρκερ)

Ένας από τους μεγαλύτερους σατιρικούς συγγραφείς του αιώνα, ο Βιεννέζος Καρλ
Κράους, έλεγε ότι «ένας αφορισμός δεν συμπίπτει ποτέ με την αλήθεια, αφού
αντιστοιχεί είτε σε μισή αλήθεια είτε σε μιάμιση αλήθεια». Παρά ταύτα, ή ίσως
ακριβώς γι’ αυτό, η συγκεκριμένη μορφή λόγου είναι δημοφιλής από τα αρχαία
χρόνια. Όπως γράφει στο περιοδικό «Prospect» ο συγγραφέας Σάιμον Μέι, ο
αφορισμός βρήκε στην αρχαία Ελλάδα τις δύο βασικές του χρήσεις: από τη μια
πλευρά τη διατύπωση και διάδοση της υπάρχουσας γνώσης, κι από την άλλη τη
διερεύνηση φιλοσοφικών ή επιστημονικών ιδεών για τη θεμελιώδη φύση της ζωής,
της αγάπης, της φύσης ή των θεών. Αν και φαινομενικά αντιφατικές, κοινός
στόχος των δύο προσεγγίσεων ήταν να απαντήσουν στο ερώτημα πώς μπορεί να ζήσει
κανείς σε αρμονία με τους νόμους της φύσης.

Η πρώτη χρήση θα μπορούσε να ονομαστεί «παιδαγωγική» και ειδικεύτηκε σ’ αυτήν
ο πατέρας της ιατρικής, ο Ιπποκράτης: «Οι ευνούχοι δεν παθαίνουν ποτέ ποδάγρα
ούτε χάνουν τα μαλλιά τους». Η δεύτερη κατηγορία αφορισμών ήταν οι
«πειραματικοί», και πρώτος τους διατύπωσε ο Ηράκλειτος: «Η ζωή είναι ένα παιδί
που παίζει, μετακινώντας πιόνια σ’ ένα παιχνίδι». Όταν οι αφορισμοί έλθουν
στην Ευρώπη, την εποχή της Αναγέννησης, την πρώτη χρήση θα προτιμήσουν ο
Έρασμος και ο Τόμας Μορ και τη δεύτερη ο Μπέικον και ο Μονταίν. Σιγά-σιγά, η
πρώτη προσέγγιση θα εκλείψει και η δεύτερη, χάρις σε Γερμανούς διανοητές όπως
ο Λίχτενμπεργκ, ο Σοπενάουερ, ο Νίτσε και ο Κίρκεγκωρντ, θα λάβει λογοτεχνική,
φιλοσοφική και επιστημονική μορφή. Αυτή η ανάμειξη των κλάδων θα εμπλουτίσει
το εύρος των νοημάτων που είναι σε θέση να εκφράσουν οι αφορισμοί και θα
αξιοποιηθεί με λαμπρό τρόπο στις αρχές του αιώνα μας από Γερμανοεβραίους
συγγραφείς σαν τον Κάφκα, τον Κανέττι, τον Κράους και τον Βίτγκενσταϊν.

Πού οφείλουν οι αφορισμοί τη δημοτικότητά τους; Στο γεγονός ότι, ιδιαίτερα στα
χέρια συγγραφέων όπως ο Νίτσε ή ο Κάφκα, είναι συχνά αόριστοι, υπαινικτικοί
και μετέωροι ­ διαθέτουν δηλαδή τις ίδιες ιδιότητες που, για τον σύγχρονο
άνθρωπο τουλάχιστον, μοιάζει να έχει και η αλήθεια. Ένα άλλο πλεονέκτημά τους,
ιδιαίτερα χρήσιμο στην εποχή μας, είναι ότι υπαινίσσονται περισσότερα πράγματα
απ’ όσα λένε. Όπως θα το έθετε ο Βίτγκενσταϊν, μπορούν ταυτόχρονα να «δείξουν»
και να «πουν». Χρησιμοποιούν σκοπίμως την παραδοξολογία: «Η ειλικρίνεια είναι
η αρετή που μπορεί κανείς ευκολότερα να μιμηθεί». Σημαντικό ρόλο παίζει και η
μεταφορά: «Όταν η αρετή κοιμηθεί, θα ξυπνήσει ανανεωμένη».

Παρά ταύτα, καταλήγει ο Σάιμον Μέι, οι αφορισμοί έχουν παραμεληθεί στη Δύση
μετά τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο. Υπάρχουν διάφοροι λόγοι γι’ αυτό: η
εξειδίκευση της φιλοσοφίας, η απαίτηση από τη σκέψη να έχει άμεσα θεραπευτικά
αποτελέσματα, καθώς και τα πλήγματα που δέχθηκαν οι γερμανόφωνες κουλτούρες
από τον Χίτλερ. Μια νέα πνοή αναμένεται τώρα από την Ανατολή. Στον νέο αιώνα,
δεν μπορεί παρά να παγκοσμιοποιηθούν και οι αφορισμοί.