[ ΠΡΟΒΟΛΕΙΣ ]

Δέκα χρόνια παρά μία ημέρα ακριβώς πριν. Στο Βερολίνο γκρεμίζουν το Τείχος.
Την ίδια στιγμή, ο καγκελάριος Κολ βρίσκεται σε επίσημο δείπνο στην Πολωνία,
μακριά από τις εξελίξεις. Ένιωσα ότι βρισκόμαστε σε άλλο πλανήτη δηλώνει
σήμερα ο αρχιτέκτονας της ενοποίησης. Χαρακτηριστική ίσως λεπτομέρεια για το
απρόοπτο της κατάρρευσης της Ανατολικής Γερμανίας, για το απρόοπτο γενικότερα
της κατάρρευσης των κομμουνιστικών καθεστώτων της Ανατολικής Ευρώπης. Σαν
τραπουλόχαρτα που σκορπίστηκαν με το πρώτο φύσημα του ανέμου. Δέκα ακριβώς
χρόνια μετά και στην πραγματικότητα δεν γνωρίζουμε τι είναι αυτό που οδήγησε
στις ειρηνικές επαναστάσεις του 1989. Όλες οι ερμηνείες δείχνουν ελλιπείς. Η
πολιτική του προέδρου Ρήγκαν για παράδειγμα, που για πολλούς γονάτισε την,
τότε, Σοβιετική Ένωση, ασφαλώς ενίσχυσε τις πιέσεις στο εσωτερικό των
καθεστώτων για ­ οικονομικές κατά κύριο λόγο ­ μεταρρυθμίσεις. Κι ο ίδιος ο
Ρήγκαν όμως, όπως όλοι άλλωστε, φανερά αιφνιδιάστηκε και από την ταχύτητα αλλά
και από το βάθος των αλλαγών. Συνέβαλε ασφαλώς και το τυχαίο ­ αν μπορεί
δηλαδή να θεωρείται τυχαία η άνοδος του Μιχαήλ Γκορμπατσώφ στην εξουσία. Η
πολιτική του ­ η γκλάσνοστ και η περεστρόικα που τόσο γρήγορα ξεπεράστηκαν από
την ίδια τη ζωή όπως θα έλεγαν και οι κομμουνιστές ­ ήταν ένας δεύτερος
ουσιαστικός παράγοντας των αλλαγών. Και αυτή η ερμηνεία όμως δεν αρκεί. Γιατί
είναι φανερό ότι το μικρό λιθαράκι που έβαλε, πήρε γρήγορα τον χαρακτήρα της
χιονοστιβάδας. Και αυτό δεν θα μπορούσε να συμβεί αν τα κομμουνιστικά
καθεστώτα δεν είχαν υπονομευθεί εκ των έσω. Αν η συντριπτική πλειοψηφία των
πολιτών, ακόμα και αυτοί που υπηρετούσαν το καθεστώς, δεν πίστευαν πως ο
υπαρκτός σοσιαλισμός ήταν πλέον ένας τεράστιος αναχρονισμός. Ένας αναχρονισμός
οικονομικός, γιατί ήταν φανερό ότι στον ανταγωνισμό με τον καπιταλισμό για τη
διασφάλιση της ευημερίας των πολιτών, τα καθεστώτα της Ανατολικής Ευρώπης
είχαν ηττηθεί κατά κράτος. Κατά κύριο λόγο όμως ένας αναχρονισμός πολιτικός.
Γιατί οι αγώνες δεκαετιών για τη δημιουργία δημοκρατικών θεσμών, οι αγώνες για
την ανάπτυξη της κοινωνίας των πολιτών είχαν οριστικά καταστρέψει τα όποια
ψήγματα νομιμοποίησης διεκδικούσαν τα κομμουνιστικά καθεστώτα. Σ’ αυτούς τους
πρωτοπόρους της ελευθερίας, στον Αντρέι Ζαχάροφ, τον Αλεξάντερ Ντούμπτσεκ, τον
Λεχ Βαλέσα, τον Βάτσλαβ Χάβελ και τόσους άλλους, σ’ αυτούς ανήκει η αυριανή
επέτειος. Όποια και αν ήταν τα μετέπειτα λάθη τους, όποια και αν είναι σήμερα
η πολιτική τους.