ΔΙΑΣΤΑΣΕΙΣ Εκφάνσεις της μελαγχολίας

«Για να κατανοήσουμε την εποχή μας, πολλά μπορεί να προσφέρει η ιστορία της
γλώσσας, που είναι αναπόσπαστη από την ιστορία της κοινωνίας, των γνώσεων και
της τεχνολογίας». Ζαν Σταρομπίνσκι.

Ζαν Σταρομπίνσκι: «Μέσα από μια λέξη μπορείς να συνθέσεις την ιστορία μιας εποχής και να κατανοήσεις τις ανάγκες της»

Το διανοητικό δρομολόγιο του 79χρονου Ελβετού μελετητή είναι εντυπωσιακό.
Διχασμένος ανάμεσα στην ιατρική και τη λογοτεχνία, έδειξε κατά καιρούς
ενδιαφέρον για τις φυσικές επιστήμες, την ιστορία, την ψυχανάλυση. Κεντρική
θέση στη δουλειά του κατείχε πάντα η μελαγχολία και οι διάφορες εκφάνσεις της.
Αυτό ήταν το θέμα του διδακτορικού του. Τη μελαγχολία είχε στον ορίζοντα όταν
ασχολήθηκε το 1946 με τις μάσκες, για να διαπιστώσει ότι μελαγχολικός είναι
συχνά εκείνος που έχει μια εντύπωση εξωπραγματικότητας του εξωτερικού
θεάματος, που πιστεύει ότι είναι θύμα ενός μεταμφιεσμένου κόσμου, που δεν
μπορεί να βρει σημεία αναφοράς σ’ ένα εχθρικό περιβάλλον. Κι έπειτα, γύρω στο
1975, ανακάλυψε στον Καρλ Γιάσπερς τη μελαγχολία ως αντίδραση σε κάποια
γεγονότα ή περιστάσεις. Αυτή η έννοια της λέξης «αντίδραση» τον προβλημάτισε.
Δεν άργησε να ανακαλύψει ότι η λέξη είχε μια μακρά ιστορία, περνώντας
διαδοχικά από τη φυσική στην ιατρική, την πολιτική και την ψυχολογία. Και
συνειδητοποίησε ότι η ιστορία του πολιτισμού μπορεί να στηριχθεί στο
συγκεκριμένο παράδειγμα μιας λέξης, των μεταλλαγών της και της σημασιολογικής
της επέκτασης.

Είκοσι πέντε σχεδόν χρόνια αργότερα γεννιόταν το βιβλίο του «Δράση και
Αντίδραση» (εκδ. Seuil). Η μαγική αυτή λέξη, λέει ο Σταρομπίνσκι σε συνέντευξή
του στη «Ρεπούμπλικα», χρησιμοποιείται σήμερα σε τρεις τομείς πολύ
διαφορετικούς μεταξύ τους. Πρώτον, περιγράφει φαινόμενα που δεν ακολουθούν την
κατεύθυνση της προόδου και ως εκ τούτου αποδοκιμάζονται. Δεύτερον,
χρησιμοποιείται για να δικαιολογήσει φαινόμενα και συμπεριφορές που αποτελούν
άρνηση ή απόρριψη κάποιου γεγονότος που έχει προηγηθεί: η τάδε ψήφος αποτέλεσε
«αντίδραση» στη γενικευμένη διαφθορά. Τρίτον, υποδεικνύει ένα ηθικό χρέος
απέναντι σε μια δεδομένη κατάσταση: η «αντίδραση» στον φασισμό. Ένας τεχνικός
όρος, έτσι, που εμφανιζόταν κάποτε μόνο στην περιγραφή ακριβών μαθηματικών
εξισώσεων, έχει φτάσει να αποτελεί ένα είδος «πασπαρτού», αποκαλύπτοντας συχνά
την επιπολαιότητα ή την ημιμάθεια εκείνων που τον χρησιμοποιούν.

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει ο τρόπος με τον οποίο χρησιμοποίησαν τη λέξη
«αντίδραση» οι ποιητές. Υστερα από μια πρώτη περίοδο ευφορίας μπροστά στα
άλματα της επιστήμης, άρχισε να απλώνεται μεταξύ των ποιητών ένα αίσθημα
φόβου. Στον θρίαμβο της επιστήμης διέκριναν τα πρώτα ίχνη απομυθοποίησης του
κόσμου. Ποιητές σαν τον Μπλέηκ ή τον Κητς κατηγόρησαν τον Νεύτωνα ότι στο
κέντρο του σύμπαντος, εκεί όπου θα έπρεπε να πάλλεται μια καρδιά, τοποθέτησε
έναν επιστημονικό κανόνα. Αυτή η «αντίδραση» προς την επιστήμη εξηγεί και την
εχθρότητα του Γκαίτε απέναντι στη θεωρία των χρωμάτων του Νεύτωνα, ο οποίος
έδειξε ότι το ουράνιο τόξο δεν είναι ένα θαυματουργό όραμα αλλά ένα πρίσμα που
διαχωρίζει τα χρώματα.

Έπειτα, βέβαια, οι ποιητές υποχώρησαν. Και στα τέλη του περασμένου αιώνα, μην
μπορώντας πια να αποσπάσουν τον κόσμο από τους επιστήμονες, αρκέστηκαν να
κρατήσουν την εσωτερική του ζωή και τα συναισθήματα.