ΑΦΙΕΡΩΜΑ Ο ΕΛΛΗΝΙΚΟΣ 20ος ΑΙΩΝΑΣ ΤΑ ΠΡΟΣΩΠΑ
Ενημερώσου πρώτα από ΤΑ ΝΕΑ
11 λεπτά  |
Οι άνθρωποι που σημάδεψαν την κοινωνική και πνευματική ζωή του αιώνα που
φεύγει, όπως τους σκιαγραφούν ειδικοί συνεργάτες των «ΝΕΩΝ»
Καθηγητής της Ιστορίας στο Πανεπιστήμιο και κεντρικό πρόσωπο των εθνικιστικών
κινήσεων, πρωθυπουργός της χώρας από τον Σεπτέμβριο του 1916 έως τον Απρίλιο
του 1917, ο Σπ. Λάμπρος ανατράφηκε σε εύπορο και λόγιο περιβάλλον: ο πατέρας
του, Ηπειρώτης την καταγωγή, ασκούσε το επάγγελμα του χρυσοχόου και
ασχολούνταν συστηματικά με τη νομισματολογία· νονός του ήταν ο σπουδαίος
Κερκυραίος λόγιος Ανδρέας Μουστοξύδης.
Τις σπουδές του στη Φιλοσοφική Σχολή ο Σπ. Λάμπρος τις έκανε τη στιγμή που
είχε ήδη διαμορφωθεί η ιστοριογραφική σχολή Παπαρρηγόπουλου και ενώ στο
κοινωνικό και πολιτικό επίπεδο η κατάσταση ομαλοποιούνταν, μετά την έξωση του
Όθωνα, την έλευση του νέου βασιλιά και την αλλαγή του Συντάγματος· ύφεση
έμοιαζε να επικρατεί και στο μέτωπο του αλυτρωτισμού, μετά και την προσάρτηση
των Επτανήσων, παρά τα προβλήματα που δημιουργούνταν από την Κρητική
Επανάσταση. Αντίθετα, οι σπουδές του στη Γερμανία έγιναν σε μια στιγμή που
είχαν συμβεί λίγο πριν ή συνέβαιναν στην Ευρώπη ανατρεπτικά γεγονότα
(ενοποίηση της Γερμανίας, γαλλογερμανικός πόλεμος, Κομμούνα του Παρισιού
κ.λπ.)· αυτά, μαζί με τη μαθητεία του, επηρέασαν και τον ιστοριογραφικό του
λόγο, περισσότερο όμως ως ρητορεία, όπως θα δούμε, παρά ως θεωρία και
ερευνητική πρακτική. Τις σπουδές του στο εξωτερικό τις συνέχισε και μετά την
αναγόρευσή του σε διδάκτορα με την παρακολούθηση μαθημάτων και στη Γερμανία,
αλλά και στο Λονδίνο, τη Βιένη και το Παρίσι.
 |
Οι πολυετείς σπουδές του στην Ευρώπη και οι συχνές επισκέψεις του εκεί κατόπιν
τού έδωσαν τη δυνατότητα να είναι ενημερωμένος για τα ιστοριογραφικά ρεύματα,
για τις νέες ζητήσεις και για τις επιχειρούμενες ή εν εξελίξει επιστημονικές
οσμώσεις: «Ην ποτέ χρόνος», έλεγε το 1887, «καθ’ ον η ιστορική εξέτασις
περιελάμβανε μόνον τα έκτακτα φαινόμενα εν τω βίω της ανθρωπότητος, τους
πολέμους και τας στάσεις, την διαδοχήν των βασιλειών και τας συνθήκας, τα
κυριότερα τέλος γεγονότα της πολιτικής ιστορίας. Δυνάμεθα, δανειζόμενοι όρον
ιατρικόν, να είπωμεν… ότι η τοιαύτη ιστορία ήτο η παθολογία των κρατών. Αλλά
σήμερον η ιστορική έρευνα κατέστη πολύ ευρυτέρα. Σήμερον μελετώμεν μετά του
αυτού διαφόρου πάσας τας εκδηλώσεις του βίου των εθνών. Ο ιδιωτικός και
κοινωνικός βίος, η τέχνη και η γραμματεία, η θρησκεία και η επιστήμη, το
εμπόριον και οι εν ειρήνη πολιτικοί θεσμοί ελκύουσι τους ερευνητάς όσον αι
διασαλεύσεις του κανονικού της ανθρωπότητος βίου. Η ιστορία εν τοις καθ’ ημάς
χρόνοις δύναται κατά ταύτα να ονομασθή η φυσιολογία των λαών. Αλλά δεν έγινεν
μόνον ο ορίζων της ιστορίας ευρύτερος, αλλά και η μέθοδος της ιστορικής
ερεύνης κατέστη ασφαλεστέρα. Μη λησμονώμεν ότι ζώμεν εν αιώνι εξόχως
εμπειρικώ, ον χαρακτηρίζει εμφαντικώτατα η κατ’ αυτών τεραστία πρόοδος των
φυσικών επιστημών αίτινες βασίζονται επί του πειράματος και της αυτοψίας». Θα
συνεχίσει ο Σπ. Λάμπρος λέγοντας ότι η ασφαλέστερη μέθοδος για την παραγωγή
στέρεης ιστορικής γνώσης είναι η «αυτοψία» των αρχειακών πηγών.
Ο Σπ. Λάμπρος γνώριζε επίσης άριστα και από τις σχετικές συζητήσεις που
γίνονταν στην Ευρώπη πόσο μεγάλη αξία έχουν για την ιστορία «η γεωγραφία και η
τοπογραφία». Το 1905 μάλιστα θα προχωρήσει πιο πέρα και θα επισημάνει τη
μεγάλη ωφέλεια που μπορεί να έχει η ιστοριογραφία από τις νέες τεχνικές, τη
φωτογραφία, τον ηλεκτρισμό, καθώς και από τις νέες επιστήμες, όπως η ψυχολογία.
Εξαιρετικά οξυδερκής και πεπαιδευμένος καθώς ήταν και φλεγόμενος από την
επιθυμία να πρωταγωνιστήσει, όχι μόνο στη διαμόρφωση μιας νέας ιστοριογραφικής
πραγματικότητας, αλλά και στην προώθηση του εθνικισμού, ο Σπ. Λάμπρος
διατύπωσε από ενωρίς τις θέσεις του για τον ρόλο της Ιστορίας και της
Ιστοριογραφίας: στην υπηρεσία του έθνους και του εθνικισμού. Ένας από τους
βιογράφους του το διατύπωσε πολύ ωραία: «… ο Λάμπρος τον προς την επιστήμην
έρωτα διέθεσεν εξ’ ολοκλήρου προς εξυπηρέτησιν άλλου ενθουσιασμού, του πατριωτισμού…»
 |
|
Ο Σπυρίδων Λάμπρος δέχθηκε να ταχθεί επικεφαλής μιας αυστηρά βασιλικής |
Από όσα εύγλωττα περιέγραψε ως «υποχρεώσεις» της νέας σύγχρονής του
ιστοριογραφίας ο Σπ. Λάμπρος δεν υπηρέτησε πλήρως και συστηματικά στην
ιστοριογραφική και πανεπιστημιακή του δράση παρά μόνον τα σχετικά με την
«αυτοψία» των πηγών. Επέπεσε, πραγματικά, επί αρχείων και βιβλιοθηκών, στην
Ελλάδα και την Ευρώπη, και οδήγησε προς αυτήν την κατεύθυνση πλειάδα μαθητών
του· είχε άλλωστε ο ίδιος επιτυχώς εισαγάγει στο Πανεπιστήμιο το μάθημα της
Παλαιογραφίας. Δημοσιεύοντας αρχειακά κείμενα χωρίς κάποιον ή κάποιους
θεματολογικούς άξονες, απλώς για να καλυφθούν όσα ο ίδιος θεωρούσε κενά στην
ιστορική γνώση, και χωρίς εξαντλητικό σχολιασμό, δημιούργησε, με δεδομένο
μάλιστα το υψηλό κύρος του στα ιστοριογραφικά πράγματα,
ερευνητική-ιστοριογραφική σχολή: έμφαση στη δημοσίευση σχολιασμένων αρχειακών
τεκμηρίων, ώστε, όταν θα έχουν γίνει, έτσι, γνωστές όλες οι πηγές, να καταστεί
δυνατή η ανασύνθεση του παρελθόντος ως συνολικής εικόνας· αυτή είναι η
ιστοριογραφική αντίληψη που κυριάρχησε επί πολλές δεκαετίες και μετά τον
θάνατο του Σπ. Λάμπρου.
 |
|
Χρησιμοποίησε την ικανότητά του ως ρήτορας και την κοινωνική του θέση ως |
Στον πρόλογο των «Ιστορικών Μελετημάτων» μία από τις συλλογές άρθρων και λόγων
του που δημοσίευσε, ζητεί να μην τον κακίσουν που δεν ασχολείται με τη γενική
εικόνα του παρελθόντος, γιατί «εάν εμένομεν εστερημένοι ενός χρώματος εν τω
ζωγραφείν, δεν είναι κίνδυνος μη αποβή το ιστορικόν ημών μέλος παράχορδον, μη
γίνωσι άψυχοι και αναλήθεις οι ιστορικοί ημών χαρακτήρες, παραπεποιημέναι και
ετερόχρωμοι αι ιστορικαί ημών εικόνες;».
Αυτή η ιστοριογραφική αντίληψη, που δημιούργησε και σχολή όπως λέγαμε πριν και
που την έχει αναλύσει ο Σπ. Λάμπρος στον ίδιο πρόλογό του, διατρέχει ολόκληρο
το έργο του και όχι μόνον τη συγκεκριμένη συλλογή:
«Επικρατεί δ’ εν τοις Ιστορικοίς Μελετήμασι μάλλον το πνεύμα της ζητήσεως και
της ερεύνης, η ανίχνευσις των πηγών και η κατά δύναμιν διασάφησις του
ανεξετάστου. Εν ταις πλείσταις των μονογραφιών της συλλογής ταύτης δεν
επεβαλόμην να παραστήσω εποχάς και να ζωγραφίσω χαρακτήρας· αλλ’ απεπειράθην
να πληρώσω χάσματά τινα, να λύσω τινά αινίγματα, να χαράξω γραμμάς τινας,
αίτινες ενίοτε, ως εννοώ εγώ αυτός, έλαβον τον τύπον μεγάλου ερωτηματικού».
Πρόκειται για μερική εφαρμογή και προσαρμογή στις ιδεολογικές προσδοκίες της
στιγμής του γερμανικού εμπειρισμού.
 |
|
Στην 7μηνη πρωθυπουργία του ο Σπυρίδων Λάμπρος έζησε την ολιγοήμερη κατάληψη |
Τα «χάσματα», για τα οποία κάνει λόγο ο Σπ. Λάμπρος, τα είχε εντοπίσει
περισσότερο στην Ιστορία του Βυζαντίου, η οποία θεωρούσε, όπως και ο Κ.
Παπαρρηγόπουλος, ότι ήταν ο γερός κρίκος που έπρεπε να ενώσει την αρχαιότητα
με τον νεώτερο ελληνισμό· στις ιδεολογικές ζητήσεις όμως του Σπ. Λάμπρου για
την ενιαία συνέχεια του ελληνισμού το παπαρρηγοπούλειο σχήμα, το Βυζάντιο
συνέχεια της ελληνικής αρχαιότητας ο νέος ελληνισμός συνέχεια του Βυζαντίου,
έμοιαζε αδύναμο: η ελληνική αρχαιότητα δεν μπορούσε να αμφισβητηθεί ως τέτοια
και το νεοελληνικό κράτος ήταν επίσης μια πραγματικότητα· το νέο ερώτημα που
απασχόλησε τον Σπ. Λάμπρο ήταν τι έπρεπε να είναι το Βυζάντιο για να
υπηρετείται καλύτερα η «εθνική ιδέα» της αδιάρρηκτης συνέχειας· για να
καταλήξει ότι δεν ήταν απλώς ο «διάδοχος» της (ελληνικής) αρχαιότητας, αλλά
ότι έπρεπε να είναι το λίκνο όπου γεννήθηκε ο νέος ελληνισμός· έτσι, ο
τελευταίος, η γένεσή του, πλησίαζε περισσότερο στην αρχαιότητα. Έλεγε εν
προκειμένω: «Υπό τον βυζαντίνον κρύπτεται, και παρά την αρχαΐζουσαν περιβολήν,
πολύ μάλλον ο νέος Έλλην ή [παρά] ο απόγονος του Θουκυδίδου και του Ξενοφώντος».
Γενικότερα, ο Σπ. Λάμπρος προσπάθησε, με πολύ μεγάλο αριθμό δημοσιεύσεων, που
πολλές απ’ αυτές ήταν οι λόγοι που εκφωνούσε σε κάθε «εθνική» ευκαιρία, να
τεκμηριώσει και να καθιερώσει την άποψη και πεποίθησή του ότι η ιστοριογραφία
οφείλει να υπηρετεί το έθνος, τον εθνικισμό, την πατρίδα· την απόσταση, μικρή
ή μεγάλη, που χώριζε τον αλυτρωτισμό-πατριωτισμό από τον εθνικισμό, ο Σπ.
Λάμπρος την είχε διανύσει· χρησιμοποίησε την ικανότητά του ως ρήτορα και την
κοινωνική του θέση ως διακεκριμένου πανεπιστημιακού για να διευρύνει την
αποδοχή αυτού που ονόμαζε «εθνική ιδέα» και που θεωρούσε ότι είναι «βωμός
ιερός, εφ’ ου εν μόνον χωρεί μέγα, πολυσέβαστον, άγιον είδωλον, η πατρίς».
Μπορεί η πατριωτική ρητορεία του Σπ. Λάμπρου να ήταν σύμφωνη με τις
αλυτρωτικές προσδοκίες της χώρας σε όλη τη διάρκεια του βίου του, πήγαινε
ωστόσο πέρα από τα ζητούμενα της Μεγάλης Ιδέας· η δική του «εθνική ιδέα» ήταν
κάτι περισσότερο, ήταν η θεωρία για την «εθνική» οργάνωση της κοινωνίας και
του ελληνισμού ως πολιτικού συνόλου. Είναι ενδεικτικό εν προκειμένω ότι στον
Διχασμό δεν συντάχθηκε με την πολιτική μερίδα που σαφέστατα είχε τη δυνατότητα
να πραγματοποιήσει το όνειρο του αλυτρωτισμού, κάτι που είχε αποδειχθεί και
στους Βαλκανικούς Πολέμους, παρά συντάχθηκε με τον Κωνσταντίνο και τη Γερμανία
και δέχθηκε να γίνει υπηρεσιακός πρωθυπουργός στην κυβέρνηση της Αθήνας, κάτι
που του κόστισε την εκτόπιση, όταν επικράτησαν οι βενιζελικοί.
Προκειμένου να προβάλλει και να διαδώσει όσο γινόταν ευρύτερα την «εθνική
ιδέα» του, ο Σπ. Λάμπρος εκφώνησε, όπως είπαμε, πάμπολλους «εθνικούς» λόγους
και συμμετέσχε σε πολλά σωματεία, εταιρείες, επιτροπές, επιστημονικές,
εθνικές, και πολιτικές, ακόμη και συνωμοτικές, όπως θα δούμε· ιδιαίτερα πρέπει
να σταθούμε στην ανάμιξή του στη διοίκηση των αθλητικών πραγμάτων της χώρας
γενικότερα και κυρίως στην οργάνωση των Ολυμπιακών Αγώνων του 1896, οι οποίοι
πίστευε ότι συνετέλεσαν ώστε να αναγεννηθεί η εθνική αυτοπεποίθηση. Όπως ήδη
είπαμε, το εθνικό μεγαλείο για τον Σπ. Λάμπρου, το μεγαλείο του ελληνισμού,
δεν περιοριζόταν στην εδαφική «ολοκλήρωση», δεν ήταν δηλαδή ζήτημα
αποκλειστικά εδαφικό· ήταν και ζήτημα μορφής και χαρακτήρα των συνολικών
σχέσεων· ιδού ακόμη κάτι αποκαλυπτικό, διατυπωμένο το 1894: «Πάντες πταίομεν
αν η μεγάλη, η ανέκφραστος, η κολοσσιαία ιδέα του Γένους εξέλιπε κατά μικρόν,
υποχωρήσασα εις την ήττον βαρυσήμαντον ιδέαν του Έθνους, και αύτη τέλος
εσμικρύνθη εις την ταπεινήν αντίληψιν του κράτους». Στην προώθηση λοιπόν της
εθνικής αυτοπεποίθησης και της εθνικής διαπαιδαγώγησης των νέων απέβλεπε η
συμμετοχή του στη διοίκηση της εκπαίδευσης και, κυρίως, του αθλητισμού: δεν
ήταν ούτε αυτονόητο ούτε καν συνηθισμένο ότι ένας καθηγητής της Ιστορίας στο
Πανεπιστήμιο θα αναλάμβανε την οργανωτική ευθύνη αυτών των δραστηριοτήτων.
Η κυριότερη όμως εκδήλωση και έκφραση της εθνικιστικής δράσης του Σπ.
Λάμπρου ήταν η συμμετοχή του στην εθνικιστική συνωμοτική οργάνωση με την
ονομασία «Εθνική Εταιρεία»: η μαζική συμμετοχή στρατιωτικών σ’ αυτήν, κατά
παράβαση του όρκου τους, ήταν καθοριστική για τον χαρακτήρα της οργάνωσης, ενώ
η συμμετοχή ευάριθμων, αλλά εξεχόντων πολιτών (μαζί με τον Σπ. Λάμπρο και οι
καθηγητές του Πανεπιστημίου Ν. Πολίτης, Γ. Σωτηριάδης και Ι. Χατζηδάκης) δεν
ήταν καθόλου διακοσμητική· οι τρεις πρώτοι καθηγητές ήταν, από τις αρχές του
1897 έως το τέλος του 1898, μέλη και της 20μελούς «αόρατης» Ανώτατης Αρχής της
«Εταιρείας», αλλά ο Σπ. Λάμπρος και προεδρεύων αντιπρόεδρος, επειδή είχε
παραιτηθεί ο πρόεδρος. Η «Εθνική Εταιρεία» δρούσε συνωμοτικά, κυρίως
οργανώνοντας την αποστολή ομάδων οπλιτών ως άτακτων στις περιοχές που δεν
είχαν ακόμη απελευθερωθεί, συχνά αντίθετα και πάντως ανεξάρτητα από την
επίσημη πολιτική. Η «Εθνική Εταιρεία» ήταν στρατιωτικά και πολιτικά πανίσχυρη
και εκτιμάται ότι έπαιξε αποφασιστικό ρόλο στις εξελίξεις που οδήγησαν στον
πόλεμο και στην ήττα του 1897.
Ο Σπ. Λάμπρος ουδέποτε μίλησε δημόσια για την «Εθνική Εταιρεία» και για τη
συμμετοχή του σ’ αυτήν· εμείς γνωρίζουμε ότι συνέχισε, χωρίς διακοπή, την
εθνικιστική δράση του, παρά τα καταστρεπτικά αποτελέσματα του πολέμου του
1897· η μία από τις κόρες του, η Λίνα Τσαλδάρη, μιλώντας πολύ αργότερα στον
Ηλία Βενέζη, μας πρόσφερε μια ενδιαφέρουσα μαρτυρία: «Θυμούμαι όταν ήμουν
παιδί που έρραπταν εις το σπίτι μας τας σημαίας του Μακεδονικού Αγώνος. Εις το
σπίτι μας εγίνοντο αι συνεδρίαι της Εθνικής Εταιρείας. Θυμούμαι τον πατέρα μου
να συνεργάζεται με τον Λάμπρον Κορομηλάν διά την ελευθερίαν της Μακεδονίας…».
Την τελευταία πράξη του πολιτικού και εθνικιστικού έργου του ο Σπυρίδων
Λάμπρος την έπαιξε με την ανάληψη, όπως είπαμε, της πρωθυπουργίας. Ήταν η πιο
δραματική στιγμή του Διχασμού και μία από τις περισσότερο κρίσιμες της
Ιστορίας μας του 20ού αιώνα: στη Θεσσαλονίκη σχηματιζόταν κυβέρνηση Βενιζέλου
και η αντιγερμανική συμμαχία (Γαλλία, Αγγλία, Ιταλία) πίεζε τον Κωνσταντίνο,
και με στρατιωτική επέμβαση, να εγκαταλείψει την «ουδετερότητα» που ευνοούσε
τα σχέδια της Γερμανίας.
Ο Σπυρίδων Λάμπρος δέχθηκε να ταχθεί επικεφαλής μιας αυστηρά βασιλικής
κυβέρνησης, τη στιγμή που όλοι οι επαγγελματίες κωνσταντινικοί πολιτικοί είχαν
αρνηθεί. Ως πρωθυπουργός ο Σπυρίδων Λάμπρος έζησε την ολιγοήμερη κατάληψη της
ΑΘήνας από γαλλικό στρατό αδύναμος να αντιδράσει· ευνόησε όμως την οργάνωση
αντιβενιζελικών οχλοκρατικών ενόπλων ομάδων («επίστρατοι»), οι οποίες επί
πολλές ημέρες κατατρομοκράτησαν τους Αθηναίους, προβαίνοντας σε συλλήψεις,
ξυλοδαρμούς και φυλακίσεις βενιζελικών («Νοεμβριανά»).
Αυτή η θητεία του ως πρωθυπουργού τού κόστισε κατόπιν εκτοπίσεις (Ύδρα,
Σκόπελος) και κατ’ οίκον περιορισμό (Κηφισιά) και, σύμφωνα με βιογράφους του,
τον κλονισμό της υγείας του και τον θάνατό του (Αθήνα, 23 Ιουλίου 1919).
Ο Βασίλης Κρεμμυδάς είναι καθηγητής του Πανεπιστημίου Αθηνών.
Google news
