ΑΦΙΕΡΩΜΑ Ο ΕΛΛΗΝΙΚΟΣ 20ος ΑΙΩΝΑΣ ΤΑ ΠΡΟΣΩΠΑ

Ο Γεώργιος Παπανδρέου, γόνος ταπεινής κοινωνικά πολυμελούς οικογένειας,
γεννήθηκε στις 13 Φεβρουαρίου 1888 στο Καλέντζι της Αχαΐας. Μετά την
ολοκλήρωση των γυμνασιακών σπουδών του εγγράφηκε στη Νομική Σχολή του
Πανεπιστημίου Αθηνών το 1904. Πολύ σύντομα θα ηγηθεί των φοιτητικών
κινητοποιήσεων της συγκυρίας, με επακόλουθο τη σύλληψη και φυλάκισή του το
1907. Δημοσιεύματα του Τύπου των Αθηνών αναφέρονται στην παραπομπή του φοιτητή
Γ. Παπανδρέου «επί αδίκω επιθέσει, συναθροίσει και αντιστάσει» εναντίον της
«νομιμότητας». Το πρώτο κοινωνιολογικού περιεχομένου κείμενό του δημοσιεύτηκε
στην εφημερίδα «Εύριπος» της Χαλκίδας τον Φεβρουάριο του 1908. Ακολούθησαν και
άλλα πολιτικοποιημένα κείμενά του που φιλοξενήθηκαν στον «Νεολόγο» Πατρών,
στην «Αναγέννησι» του Πύργου, στο «Σέλας» των Πατρών και στο φιλολογικό
περιοδικό «Αρμονία».

Οι πολιτικές τοποθετήσεις του νεαρού Παπανδρέου, στην καμπή του 1909,
απηχούσαν σε μεγάλο βαθμό τις εκσυγχρονιστικές τάσεις που εκδηλώθηκαν μετά το
κίνημα στο Γουδί. Αντικείμενο της συνακόλουθης κριτικής ο παλαιοκομματισμός
και η χρεωκοπία των παραδοσιακών πολιτικών δυνάμεων. Επακολούθησε η μετάκληση
του Ελ. Βενιζέλου από την Κρήτη και η πρώτη πρωθυπουργία του το 1910.
Γλαφυρότατο, εν προκειμένω, σχετικό άρθρο του στο «Σέλας» τον Ιούνιο της ίδιας
χρονιάς: «… Οι πολιτικοί μας δεν ημπορούν ούτε να
ετοιμάσουν την μεταρρύθμισιν ­ δι’ ανεπάρκειαν
διανοητικότητος και γνώσεων­ ούτε προσφερομένην έξωθεν να την
αναλάβουν δι’ έλλειψιν ηθικού σθένους και συγχρόνως ένεκα
βλάβης των κεκτημένων συμφερόντων. Το μόνον λοιπόν που ημπορεί
από την Επανάστασιν του μέλλοντος να τους ζητηθή και δίκαιον και σωστά
συμφέρον είναι να παύσουν πολιτευόμενοι, είτε θέλοντες είτε μη
και αι επιρροαί των έτσι ολίγον κατ’ ολίγον θα καταρρεύσουν».

Με την εκπλήρωση της στρατιωτικής θητείας του και την ολοκλήρωση των νομικών
σπουδών του, ο νεαρός Παπανδρέου μετέβη στη Γερμανία για μεταπτυχιακές σπουδές
στα Πανεπιστήμια της Βαϊμάρης, του Βερολίνου και της Λειψίας. Τα ενδιαφέροντά
του εστιάστηκαν στον ευρύτερο κύκλο των Κοινωνικών Επιστημών. Καθηγητές του
ήταν ο Α. Βάγκνερ, ιδρυτής τού από καθέδρας σοσιαλισμού και φανατικός πολέμιος
του άκρατου φιλελευθερισμού, ο Φρ. Οπενχάιμερ, θεωρητικός του φιλελεύθερου
σοσιαλισμού, και ο πολιτειολόγος Τρίπελ, αντίπαλος του άκρατου νομικισμού και
συνάμα θιασώτης της Πολιτικής Κοινωνιολογίας. Στη συγκυρία αυτή ο Βενιζέλος
αναδείχθηκε σε Κυρίαρχο της πολιτικής σκηνής, οδηγώντας τη χώρα στους
θριάμβους των Βαλκανικών Πολέμων.

Μετά την κήρυξη του Α’ Βαλκανικού Πολέμου, ο Γ. Παπανδρέου διέκοψε τις σπουδές
του στο εξωτερικό και κατετάγη στο στράτευμα ως εθελοντής, από όπου απηλλάγη
τον Απρίλιο του 1913, επιστρέφοντας εκ νέου στη Γερμανία. Τον Ιανουάριο του
1914 επέπρωτο να συναντηθεί με τον Βενιζέλο στο Βερολίνο, στο οποίο, παράλληλα
με τις σπουδές του, εργαζόταν και ως ανταποκριτής της εφημερίδας «Νέα Ελλάς».
Εκεί είχε την ευκαιρία να προσφωνήσει τον Έλληνα πρωθυπουργό εκ μέρους του
«Ελληνικού Ακαδημαϊκού Συνδέσμου». Η προσφώνηση αυτή προσδιόρισε και τη
μεταγενέστερη πορεία των σχέσεων των δύο ανδρών στην ενεργό πολιτική.

Στην ίδια εποχή ανάγονται και τα πρώτα συγκροτημένα κοινωνικοπολιτικά κείμενα
του Παπανδρέου μέσα από τα οποία ο νεαρός στοχαστής διατύπωσε με
διεισδυτικότητα την πολιτική του κοσμοθεωρία και σκέψη καθώς και τις
εκτιμήσεις του αναφορικά με την ανασυγκρότηση και το μέλλον του Ελληνισμού.
Ενδεικτικά τα κείμενά του για το «Ελληνικό Μέλλον» στο Αλεξανδρινό περιοδικό
«Τα Γράμματα» και «Ελληνικός Πολιτισμός» στην εφημερίδα «Ακρόπολι». Αμέσως
μετά το Βερολίνο εγκαταστάθηκε στην Αθήνα με τη σύζυγο του Σοφία Μινέικο
ασκώντας το δικηγορικό επάγγελμα. Ακολούθησε η δημοσίευση και άλλων κειμένων
στην εφημερίδα των Κοινωνιολόγων «Νέα Ελλάδα»: «Οι δρόμοι του Δημιουργού» και
«Μεγάλη και μικρά ιδιοκτησία», με σαφείς ριζοσπαστικές προσεγγίσεις.

Στη συγκυρία του εθνικού Διχασμού, μετά την κατάλυση του κοινοβουλευτικού
πολιτεύματος από τον Κωνσταντίνο Γλύξμπουργκ, ο Παπανδρέου διορίστηκε Νομάρχης
Λέσβου από την αποπεμφθείσα στο μεταξύ κυβέρνηση Βενιζέλου, αναλαμβάνοντας,
στη συνέχεια, τη διεύθυνση του πολιτικού γραφείου του αρχηγού των
Φιλελευθέρων. Προκειμένου να εφαρμόσει την πολιτική του ο Βενιζέλος θα ηγηθεί
της προσωρινής επαναστατικής κυβέρνησης της Θεσσαλονίκης (1916), η οποία
διορίζει τον Γ. Παπανδρέου εκπρόσωπό της στη Λέσβο και κατόπιν Γενικό Διοικητή
Αιγαίου, με έδρα τη Χίο. Ήδη είχε δημοσιεύσει, τον Μάιο του 1916, το
συγκλονιστικό άρθρο του υπό τον τίτλο «Οι δύο πολιτικοί Κόσμοι» στην «Πολιτική
και Κοινοβουλευτική Επιθεώρηση».

Στο κείμενό του αυτό ο Παπανδρέου προέβαινε σε ανάλυση του ολέθριου ρόλου που
είχαν διαδραματίσει διαχρονικά οι βασιλικές κυβερνήσεις. Παράλληλα εξήρε τους
αγώνες του κόμματος των Φιλελευθέρων κατά των προσωπικών κομμάτων, τα οποία
λειτουργούσαν ως εμπροσθοφυλακή του γερμανόφιλου βασιλιά. Τέλος κατέληγε στα
ακόλουθα συμπεράσματα: «… Η πολιτική αντίθεσις, η οποία
τοιουτοτρόπως εδημιουργήθη μεταξύ των δύο αντιπάλων κομμάτων,
δεν οφείλεται πλέον εις απλήν προσωπικήν διαφοράν, ούτε εις
δευτερεύοντα νομοθετικά και κυβερνητικά μέτρα. Οφείλεται εις διαφοράν
αντιλήψεων θεμελιώδη εν σχέσει προς την φύσιν του Πολιτεύματος
και την τύχην της Φυλής… διαφοράν μεταξύ δύο πολιτικών κόσμων.
Εις τον αγώνα αυτόν κατά του παλαιού κόσμου το κόμμα των
Φιλελευθέρων κρατεί υψηλά την σημαίαν των δημοκρατικών
ελευθεριών του Λαού και της αποκαταστάσεως του Έθνους…»

Υψώνοντας τη σημαία του Ανένδοτου και της δημοκρατικής νομιμότητας αποδύθηκε σε σκληρό αντιπολιτευτικό αγώνα εναντίον του καθεστώτος της ΕΡΕ

Στη Μυτιλήνη, ο Παπανδρέου ύψωσε τη σημαία εναντίον του μοναρχισμού. Μετά τα
Νοεμβριανά του 1916 ο Επίτροπος της προσωρινής κυβέρνησης, με αλλεπάλληλα
ψηφίσματα, πρωτοστάτησε στην έκπτωση του βασιλιά Κωνσταντίνου: «Ο Λαός
της Λέσβου κατάπληκτος εκ των αγρίων γεγονότων των Αθηνών,
δι’ ών κατεδείχθη ότι ο βασιλεύς Κωνσταντίνος ­ Ο καταλύσας
την λαϊκήν κυριαρχίαν όπως εν ονόματι του βαναύσου πρωσσικού
μιλιταρισμού επιβάλη εν Ελλάδι την ελέω Θεού απολυταρχίαν. Ο προδώσας
την συμμαχίαν προς την Σερβίαν και ματαιώσας τον προσανατολισμόν του
κράτους προς τας Δυνάμεις της Συνεννοήσεως. ­ Ο ενεδρεύων
κατά των συμμάχων και παραδίδων διαδοχικώς εις τους κληρονομικούς
εχθρούς της πατρίδος φρούρια, πόλεις και στρατόν ελληνικόν,
ίνα βοηθήση την γερμανικήν νίκην κλπ.», χαρακτηρίζοντάς τον, στη
συνέχεια, «Ελληνοκτόνο».

Οι αντιβασιλικές τοποθετήσεις του Γ. Παπανδρέου αιφνιδίασαν τον Βενιζέλο, ο
οποίος στην προσπάθεια εξισορρόπησης των σχέσεων με την Αντάντ, τον ανεκάλεσε
από τη Λέσβο, μεταθέτοντάς τον στη Χίο. Στο μεταξύ, χάρη και στην παρέμβαση
της Αντάντ, ο Κωνσταντίνος εκθρονίστηκε τον Ιούνιο του 1917 και ο Βενιζέλος
αποκαταστάθηκε στην εξουσία. Ακολούθησε νέος κύκλος εθνικών διεκδικήσεων που
με υπευθυνότητα διεκπεραίωσε ο Έλληνας πρωθυπουργός στη Διάσκεψη Ειρήνης των
Παρισίων (1919), οδηγώντας την Ελλάδα στον θρίαμβο της Συνθήκης των Σεβρών
(1920). Όμως, εντελώς αναπάντεχα, το κόμμα των Φιλελευθέρων έχασε τις εκλογές
του Νοεμβρίου, στις οποίες, ως ανεξάρτητος, ο Γ. Παπανδρέου αναδείχθηκε πρώτος
επιλαχών στην περιφέρεια της Λέσβου.

Καταδιωκόμενος από φιλοβασιλικά στοιχεία, μετά την παλινόρθωση του
Κωνσταντίνου, ο Παπανδρέου κατέφυγε στην Κωνσταντινούπολη, απ’ όπου έδωσε εκ
νέου το σύνθημα για την ανακήρυξη της αβασίλευτης Δημοκρατίας τον Δεκέμβριο
του 1920. Με την επιστροφή του στην Ελλάδα, τον Μάρτιο του 1921,
δημοσιοποιήθηκε νέο αντιμοναρχικό άρθρο υπό τον τίτλο «Ο βασιλεύς και το
Έθνος» στην εφημερίδα «Πατρίς», με επακόλουθο την καταδίκη του από το
Στρατοδικείο και τον εγκλεισμό του στις φυλακές Αβέρωφ. Μετά την ακύρωση της
ποινής του από το Αναθεωρητικό, συνέχισε την αντιμοναρχική εκστρατεία
υπερασπιζόμενος τον Αλ. Παπαναστασίου στο κακουργιοδικείο Λαμίας, το καλοκαίρι
του 1922. Αμέσως μετά σημειώθηκε απόπειρα δολοφονίας του στη Μυτιλήνη από
φιλοβασιλικούς μπράβους. Κατά τη μεταβατική αυτή, πριν από τη Μικρασιατική
Καταστροφή, φάση ο Παπανδρέου αρθρογραφούσε εναντίον της μοναρχίας μέσα από τα
φύλλα του «Ελεύθερου Λόγου» Μυτιλήνης.

Στην πρώτη κυβέρνηση της Ένωσης Κέντρου (μετά τη μεγάλη νίκη της 16ης Φεβρουαρίου του 1964 με 53%) συμμετείχε για πρώτη φορά ως υπουργός ο γιός του Ανδρέας που είχε γεννηθεί το 1919, όταν ο «Γέρος» ήταν Νομάρχης στη Χίο

Στην καμπή της κατάρρευσης του 1922 επωμίστηκε χρέη πολιτικού συμβούλου στο
πλευρό του επαναστατικού καθεστώτος Πλαστήρα, που κατέλυσε τον μοναρχισμό των
Αθηνών. Παράλληλα πρωτοστάτησε στη σύνταξη του κατηγορητηρίου εναντίον των
υπευθύνων της Μικρασιατικής Καταστροφής, αναλαμβάνοντας στη συνέχεια το
υπουργείο Εσωτερικών στην κυβέρνηση Γονατά τον Ιανουάριο του 1923.
Πληρεξούσιος στην Δ’ εν Αθήναις Συντακτική Συνέλευση το 1924 τοποθετήθηκε
ευνόητα υπέρ της Αβασίλευτης, αναλαμβάνοντας, τον Ιούνιο του 1925, το
υπουργείο Εθνικής Οικονομίας στην κυβέρνηση Μιχαλακοπούλου. Ακολούθησε η
δικτατορία του στρατηγού Πάγκαλου, την οποία πολέμησε δημόσια, με επακόλουθο
νέα σύλληψη, εγκλεισμό του στον Ναύσταθμο και εκτόπιση στη Νάξο. Μετά την
αποκατάσταση του Κοινοβουλευτισμού ο Παπανδρέου, ως βουλευτής Λέσβου,
εισηγήθηκε το δημοκρατικό Σύνταγμα του 1927.

Τον Ιανουάριο του 1930 θήτευσε με ιδιαίτερη επιτυχία στο υπουργείο Παιδείας
που του εμπιστεύθηκε ο ίδιος ο Βενιζέλος. Εκλεγόμενος συνεχώς βουλευτής Λέσβου
ο Παπανδρέου βίωσε στη Βουλή ολόκληρη την παρεπόμενη συγκυρία του εθνικού
Διχασμού, συνεπής πάντοτε προς τη δημοκρατική νομιμότητα. Έπειτα από το κίνημα
της 1ης Μαρτίου 1935, που υποβοήθησε τα φιλοβασιλικά σχέδια των μοναρχικών, ο
Γ. Παπανδρέου εξήγγειλε την ίδρυση του Δημοκρατικού κόμματος το οποίο τάχθηκε
δυναμικά κατά της παλινόρθωσης του Γεωργίου Β’. Επακολούθησαν νέες διώξεις, με
επακόλουθο την εκτόπισή του στη Μύκονο.

Η προώθηση του φιλομοναρχικού Μεταξά στην κυβέρνηση, την επόμενη χρονιά, βρήκε
τον Παπανδρέου αντίθετο, ο οποίος την χαρακτήρισε αντικοινοβουλευτική. Δεν
δίστασε μάλιστα να την καταψηφίσει, σε αντίθεση με την πλειοψηφία των λοιπών
πολιτικών δυνάμεων που με τη χλιαρή στάση τους υποβοήθησαν την επιβολή της
δικτατορίας της 4ης Αυγούστου 1936. Στη νέα αυταρχική συγκυρία ο Γ.
Παπανδρέου, ως αρχηγός του Ριζοσπαστικού Σοσιαλιστικού κόμματος, ηγήθηκε της
αντίστασης εναντίον του δικτάτορα Μεταξά. Μοιραίο επακόλουθο και νέα σύλληψή
του από το δικτατορικό καθεστώς τον Φεβρουάριο του 1938 και εκτόπισή του στα
Κύθηρα και στην Άνδρο.

Η προσφώνηση – εκ μέρους του Ελληνικού Ακαδημαϊκού Συνδέσμου – του πρωθυπουργού Ελευθέριου Βενιζέλου, τον Ιανουάριο του 1914 στο Βερολίνο, προσδιόρισε και τη μεταγενέστερη πορεία των σχέσεων των δύο ανδρών στην ενεργό πολιτική

Με το ξέσπασμα του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου, το 1940, ο Παπανδρέου, εξόριστος
ακόμη στην Άνδρο, τάχθηκε υπέρ της ενότητας όλων των πολιτικών δυνάμεων
εναντίον του φασισμού. Επιστρέφοντας στην κατεχόμενη Αθήνα ξεκίνησε την
αντίσταση μέσα από τα φύλλα της παράνομης εφημερίδας «Ελευθερία». Συνελήφθη
για μια ακόμα φορά από τις αρχές κατοχής και κρατήθηκε στις φυλακές Αβέρωφ έως
τον Ιούνιο 1942. Στη φάση αυτή συνέταξε το ριζοσπαστικό καταστατικό τού υπό
ίδρυση κόμματος της «Σοσιαλιστικής Δημοκρατίας», όπου μνημονευόταν ρητά πως
«Πηγή και σκοπός της πολιτικής Εξουσίας είναι ο εργαζόμενος Λαός». Παράλληλα
προχώρησε στη σύνταξη «πρακτικού» που προέβλεπε την εκκαθάριση του
καθεστωτικού ζητήματος ευθύς μετά τη λήξη του πολέμου.

Υπερασπιζόμενος και τον διωχθέντα δημοτικιστή Ι. Κακριδή, ο Παπανδρέου
αποκατέστησε ουσιαστική επικοινωνία με τους αξιωματούχους του Βρετανικού
Στρατηγείου Μέσης Ανατολής το καλοκαίρι του 1943. Η πεποίθησή του πως η
Αγγλία, φανατική πολέμιος του γερμανικού φασισμού, θα καθόριζε τις μελλοντικές
εξελίξεις και στην Ελλάδα, τον επηρέασε να αρνηθεί την προταθείσα ηγεσία του
ΕΑΜ. Τον Απρίλιο του 1944 οι Βρετανοί ιθύνοντες στήριξαν την πρωθυπουργοποίηση
του επικεφαλής της κυβέρνησης «Εθνικής ενώσεως», που εξέφραζε σε μεγάλο βαθμό
τη δημοκρατική νομιμότητα. Ως πρωθυπουργός προήδρευσε του Συνεδρίου του
Λιβάνου με ευρεία συμμετοχή και των δυνάμεων της Αριστεράς και του ΚΚΕ.

Η ενότητα που προέκυψε στον Λίβανο αποδείχθηκε εύθραυστη λόγω της αδιαλλαξίας
όχι μόνο των Βρετανών αλλά και της ηγεσίας του Κομμουνιστικού Κόμματος. Παρά
την επαπειλούμενη αντιπαράθεση, ο Παπανδρέου κατόρθωσε πρόσκαιρα την
«αναίμακτη» απελευθέρωση των Αθηνών τον Οκτώβριο του 1944, τασσόμενος μάλιστα
δημόσια υπέρ της διεξαγωγής εκλογών Συντακτικής Συνέλευσης. Στην απέλπιδα
προσπάθειά του να γεφυρώσει και τις δύο αντιμαχόμενες πλευρές (ανεπιθύμητης
από την πλευρά των Βρετανών) χρεώθηκε τελικά την εμφύλια αλληλοεξόντωση του
Δεκέμβρη. Η συνακόλουθη περιθωριοποίησή του, μετά τη λήξη του εμφυλίου και την
ήττα της κομμουνιστικής Αριστεράς, ανεστάλη μέσα από τις εκλογές του 1946,
στις οποίες το υπό την ηγεσία του «Δημοκρατικό Σοσιαλιστικό» κόμμα ανέδειξε 27 έδρες.

Στη διάρκεια της δεύτερης φάσης του εμφυλίου πολέμου ο Γ. Παπανδρέου,
επικεφαλής του Δημοκρατικού Σοσιαλιστικού κόμματος, ανέλαβε διάφορα υπουργεία
σε μεταβατικές κυβερνήσεις, εξακολουθώντας τη δημοσιοποίηση των πολιτικών του
θέσεων στον Τύπο της συγκυρίας. Στις εκλογές του 1950 το κόμμα του ανέδειξε 35
έδρες και ο Γ. Παπανδρέου ανέλαβε Αντιπρόεδρος στις κυβερνήσεις Ν. Πλαστήρα
και Σ. Βενιζέλου. Μετά την πλήρη επιβολή της Αμερικανοκρατίας και τη στήριξη
μονοκομματικών κυβερνήσεων υπό τους Παπάγο και Καραμανλή ο Παπανδρέου πέρασε
πρόσκαιρα στο περιθώριο ως ηγέτης και άλλοτε συναρχηγός του παραδοσιακού
κόμματος των Φιλελευθέρων, με ουσιαστική πάντοτε αντιπολιτευτική παρουσία στη Βουλή.

Το 1961 επανεμφανίζεται δυναμικά επικεφαλής της Ένωσης Κέντρου, η οποία θα
αναδειχθεί αξιωματική αντιπολίτευση. Υψώνοντας τη σημαία του ανένδοτου αγώνα
και της δημοκρατικής νομιμότητας αποδύθηκε σε σκληρό αντιπολιτευτικό αγώνα
εναντίον του καθεστώτος της ΕΡΕ. Η δολοφονία Λαμπράκη, στη συμπρωτεύουσα, από
μπράβους της κυβερνητικής παράταξης συνετέλεσε στην αντιστροφή του πολιτικού
κλίματος και στη συνακόλουθη περιθωριοποίηση του Κ. Καραμανλή. Έτσι στις
επακολουθήσασες εκλογές της 3ης Νοεμβρίου 1963, η Ένωση Κέντρου αναδείχθηκε
πρώτο κόμμα (με ποσοστό 42%) και ο Γ. Παπανδρέου πρωθυπουργός με την ανοχή της
ΕΔΑ. Αποβλέποντας στην πλήρη αυτοδυναμία του κόμματός του άσκησε πίεση για
νέες εκλογές, τις οποίες και κέρδισε με ποσοστό 53% στις 16 Φεβρουαρίου 1964.

Στην πρώτη μεταφεβρουαριανή κυβέρνηση της Ένωσης Κέντρου συμμετέσχε για πρώτη
φορά και ο γιος του Ανδρέας που είχε γεννηθεί στη Χίο το 1919. Οι ανοιχτές
πληγές του Κυπριακού, η κομμουνιστικοποίηση της πολιτικής ζωής από την ΕΡΕ, η
εσωκομματική αντιπολίτευση και το Αυλικό κατεστημένο υπενόμευσαν την
ανορθωτική προσπάθεια του Γ. Παπανδρέου. Παράλληλα η παγίδευση του
πρωθυπουργού και ιδίως του γιου του στην υπόθεση ΑΣΠΙΔΑ έδωσαν τη δυνατότητα
στο παλάτι να εξωθήσει σε παραίτηση τον Γ. Παπανδρέου, διασπώντας ταυτόχρονα
και την Ένωση Κέντρου μέσα από το «πραξικόπημα» της 15ης Ιουλίου 1965.

Επακολούθησε η ανώμαλη κοινοβουλευτικά μεταβατική συγκυρία, η οποία ευνόησε
τους συνταγματάρχες να επιβάλουν το δικτατορικό καθεστώς της 21ης Απριλίου
1967 και ενώ είχαν προκηρυχΘεί εκλογές για την 28η Μαΐου. Ο Γ. Παπανδρέου
συνελήφθη για μια ακόμη φορά και τέθηκε σε κατ’ οίκον περιορισμό. Την άνοιξη
του 1968, με ηχογραφημένο κρυφά μήνυμά του στο Καστρί, κατήγγειλε τους
δικτάτορες στο εξωτερικό ζητώντας την πλήρη απομόνωσή τους. Όμως η υγεία του
είχε πλέον κλονιστεί και την 1η Νοεμβρίου άφησε την τελευταία του πνοή. Η
παλλαϊκή κηδεία του, στις 3 Νοεμβρίου 1968, μετατράπηκε στην πρώτη μαζική
εκδήλωση αντίστασης εναντίον της χούντας. Με τους αγώνες, τις διώξεις και το
πάθος του για τη Δημοκρατία ο Γεώργιος Παπανδρέου αναδείχθηκε σε λαϊκό σύμβολο
μέσα από το προσωνύμιο του «Γέρου της Δημοκρατίας».

Ο Παύλος Πετρίδης είναι καθηγητής Πανεπιστημίου, αντιπρόεδρος του Ιδρύματος
Γ. Παπανδρέου