Εμφύλιος: Το τέλος μιας σιωπής…
Ενημερώσου πρώτα από ΤΑ ΝΕΑ
7 λεπτά
«Εγώ τραυματίστηκα από τους Γερμανούς και όποιος τολμήσει να μου πει ότι
ήμουν προδότης, θα τον σφάξω επί τόπου!»
 |
|
Αύγουστος 1949. Κυβερνητικοί στρατιώτες επιδεικνύουν το υλικό που είχε |
Όχι, αυτό το ξέσπασμα ενός συνέδρου, που άλλωστε ανακάλεσε αμέσως, δεν
αποδίδει το κλίμα του συνεδρίου «Ο Ελληνικός Εμφύλιος από τη Βάρκιζα μέχρι
το Γράμμο», που οργανώθηκε από το Πάντειο Πανεπιστήμιο, το Πανεπιστήμιο Αθηνών
και το Ιόνιο Πανεπιστήμιο σε συνεργασία με την Εταιρεία Διάσωσης Ιστορικών
Αρχείων. Οι εργασίες του συνεδρίου κύλησαν σε ήρεμο κλίμα και το υψηλό
επιστημονικό επίπεδο των εισηγήσεων ασφαλώς δεν δικαιολογεί τον χαρακτηρισμό
του στρατηγού Κατσαδήμα πως το συνέδριο ήταν ο «τέταρτος γύρος». Η νηφαλιότητα
και η αντικειμενικότητα των προσεγγίσεων πέτυχαν όμως να ταράξουν περισσότερο
τα νερά από τις συνηθισμένες συγκρουσιακές λογικές.
Μακρινό παρελθόν
Πενήντα χρόνια έχουν περάσει από την τυπική λήξη του Εμφυλίου και η απόσταση
είναι εμφανής. Ο κυρίαρχος πολιτικός λόγος έχει όχι μόνο πάψει να ορίζεται από
τις αντιπαραθέσεις του Εμφυλίου, αλλά και να αναφέρεται σ’ αυτές. Άλλωστε, η
κοινωνία δεν έμεινε στάσιμη. Η ιδεολογία της εθνικής συμφιλίωσης κατόρθωσε σε
μεγάλο βαθμό να αμβλύνει τις αντιθέσεις και να επουλώσει τις πληγές. Ειδικά
για εκείνους που δεν μεγάλωσαν κάτω από τη σκιά του, ο Εμφύλιος αποτελεί
μακρινό παρελθόν.
Στο όνομα της συμφιλιωτικής προσπάθειας, όμως, ο Εμφύλιος παρέμεινε βουβός. Η
δημόσια συζήτηση απέφευγε το πεδίο αντιπαραθέσεων, και η ιστορική έρευνα
επέλεξε τους χαμηλούς τόνους. Τόσο στις μαρτυρίες όσο και στις προσεγγίσεις
του Εμφυλίου μπορούσε να διαπιστώσει κάποιος μια αμηχανία και ίσως την αγωνία
να μην οξυνθούν άσκοπα τα πνεύματα. Από αυτή την άποψη, λοιπόν, το συνέδριο
ήταν ένας σταθμός. Όπως τόνισε στην εναρκτήρια ομιλία του ο καθηγητής Ηλίας
Νικολακόπουλος, το γεγονός ότι βρισκόμαστε μαζί σε μια αίθουσα για να
συζητήσουμε τον εμφύλιο πόλεμο σηματοδοτεί το τέλος μιας σιωπής για την πιο
τραγική, την πιο άγρια, την πιο σκοτεινή περίοδο στη Νεώτερη Ελληνική Ιστορία.
Ταυτόχρονα το συνέδριο ήταν ένα πολύτιμο ιστορικό ντοκουμέντο: η γενιά του
Εμφυλίου, που συμμετείχε ενεργά στις εργασίες του, βρίσκεται ήδη στη έκτη, αν
όχι στην έβδομη και την όγδοη δεκαετία. Δεν είναι σίγουρο αν θα έχει πάλι την
ευκαιρία να καταθέσει τη μαρτυρία και το πάθος της σε μια δημόσια συζήτηση,
όπως αυτή που διεξήχθη επί τέσσερις ημέρες στην αίθουσα «Σάκη Καράγιωργα» του
Παντείου. Ιδιαίτερα το Σάββατο, όταν άναψε η αντιπαράθεση μεταξύ των
αξιωματικών του Ελληνικού και του Δημοκρατικού Στρατού, όσοι από τους
νεώτερους διέθεταν την απαραίτητη ευαισθησία μπόρεσαν ίσως να υποψιαστούν πόσο
βαθύ ήταν το χάσμα ανάμεσα στις δύο πλευρές.
«Κάνουμε αυτό το συνέδριο, γιατί θέλουμε να καταλάβουμε μια εποχή και όχι να
δικαιωθούμε πενήντα χρόνια μετά για το Α ή το Β ζήτημα. Το ότι ήταν εμφύλιος
το αποδεικνύουμε οι ίδιοι με τον τρόπο που αντιδρούμε», τόνισε ο καθηγητής
Άλκης Ρήγος, που προέδρευε της συζήτησης, προσπαθώντας να κατευνάσει τα πνεύματα.
Πάθος
Σ’ αυτόν τον έντονο διάλογο προκάλεσε εντύπωση το πάθος με το οποίο και οι δύο
πλευρές υπερασπίστηκαν τον πατριωτισμό τους, με αποκορύφωμα τη φράση «όποιος
τολμήσει να μου πει ότι ήμουν προδότης, θα τον σφάξω επί τόπου». Το
συγκεκριμένο πάθος αφήνει να διαφανεί ίσως ότι για πολύ κόσμο το ζητούμενο στη
δεδομένη ιστορική συγκυρία ήταν ο προσδιορισμός μιας εθνικά ορθής στάσης. Μια
αναζήτηση, που παραμένει διαχρονικά επίκαιρη στην Ελληνική Ιστορία.
Στο επίκεντρο
 |
Οι επιστημονικές ανακοινώσεις δικαίωσαν την επισήμανση του Ηλία
Νικολακόπουλου, ότι ο Εμφύλιος είναι μια περίοδος που έχει ερευνηθεί λίγο: για
όποιον έχει μάθει περί του Εμφυλίου από τη χρωματισμένη οικογενειακή αφήγηση,
τα σχολικά εγχειρίδια και τη δημόσια συζήτηση για τις παρεμβάσεις του ξένου
παράγοντα και τα σφάλματα της παλιάς πολιτικής ηγεσίας και της ηγεσίας του
ΚΚΕ, το συνέδριο άνοιξε την πόρτα σε έναν καινούργιο κόσμο. Φυσικά, οι
στρατηγικές επιλογές των αντιπάλων και η στάση του διεθνούς παράγοντα
εξακολουθούν να βρίσκονται στο επίκεντρο, όπως κατέστησαν σαφές οι αποτιμήσεις
του Φίλιππου Ηλιού και του John Iatrides. Το γεγονός όμως δεν εξαντλείται
εκεί. Εισηγήσεις όπως του Βασίλη Γούναρη, που κατέδειξαν τους λόγους για τους
οποίους η κοινωνία της Βόρειας Ελλάδας δέχτηκε πρόθυμα το επιχείρημα περί
σλαβικού κινδύνου και εξέλαβε μάλιστα τον Εμφύλιο ως δεύτερο «μακεδονικό
αγώνα», ή του Νίκου Μαραντζίδη, που έριξε φως στις ιστορικές και
κοινωνιολογικές ρίζες της στάσης που κράτησαν στη σύγκρουση οι τουρκόφωνοι,
ορθόδοξοι Πόντιοι, αφήνουν απλά μόνο να διαφανεί πόσες παράμετροι μπορεί να
επηρεάζουν το καθαυτό ιστορικό γεγονός. Ερευνητές όπως ο Ραϋμόνδος Αλβανός
ανέλυσαν παράδοξες εξελίξεις, όπως η στροφή των παραδοσιακά συντηρητικών
σλαβόφωνων στην αγκαλιά του ΚΚΕ και των φανατικά βενιζελικών Ποντίων στην
αγκαλιά της άκρας Δεξιάς. Πηγές στις οποίες αποκτούμε πρόσβαση σήμερα, όπως τα
αρχεία του υπουργείου Εξωτερικών, φωτίζουν γεγονότα για τα οποία γνωρίζαμε
ελάχιστα όπως, για παράδειγμα, τη δράση των Αμερικανών στην περιοχή του Έβρου.
Όπως επισήμανε η Φωτεινή Κωνσταντοπούλου, οι Αμερικανοί είχαν επέμβει πολιτικά
και στρατιωτικά στην Ελλάδα πολύ νωρίτερα από ό,τι χρονολογούσε η ίδια η
Αριστερά την επίσημη ανάμειξή τους.
Πατριώτης – προδότης
Η επιστημονική ανάλυση άγνωστων ή λιγότερο γνωστών πτυχών μιας συγκλονιστικής
περιόδου κατέστησε σαφές ότι ο Εμφύλιος συνδέεται άμεσα με την κρίση
νομιμοποίησης του μεσοπολεμικού ελληνικού κράτους και την καταλυτική για τη
θεσμική του απαξίωση εμπειρία του Πολέμου και της Κατοχής. Η ολιστική
αντιπαράθεση Αριστεράς και Δεξιάς προσέφερε κατά κάποιον τρόπο και το πλαίσιο,
στο οποίο οι τοπικές κοινωνίες ξεκαθάρισαν τους λογαριασμούς τους. Στην
ανακοίνωσή του ο Μιχάλης Λυμπεράτος επισήμανε ότι η Αριστερά αναγκάστηκε να
υιοθετήσει ακόμα και αιτήματα που δεν απείχαν πολύ από τον σωβινισμό, για να
αποφύγει την αποβολή της από την εθνική πολιτική σκηνή και τη διάλυση της
ΕΑΜικής συμμαχίας (που στηρίχτηκε κυρίως στο πατριωτικό πρόταγμα). Για το ΚΚΕ
το πέρασμα σε πρώτο πλάνο της αντίθεσης εθνικής μειοδοσίας και ξενοδουλείας,
αντί για την κοινωνική διάσταση της σύγκρουσης, συνιστά σαφώς αμυντική στάση.
Η συστηματική χρήση του σχήματος πατριώτης – προδότης και από τις δύο πλευρές,
και η υποψία ότι μόνο η αναγκαστικά νεφελώδης επίκληση του εθνικώς ορθού
ευνοούσε τη συστράτευση, οδηγεί στην υπόθεση ότι οι κοινωνιολογικές διαστάσεις
του Εμφυλίου τελικά είναι πολύ πιο περίπλοκες από ό,τι σήμερα υποπτευόμαστε.
Οι ελιγμοί και ο συμβιβασμός που δεν έγινε
Η ενασχόληση με τον Εμφύλιο προκαλεί αναπόφευκτα ένα ερώτημα από τον χώρο της
«εικονικής ιστορίας». Θα μπορούσαμε να είχαμε αποφύγει τον Εμφύλιο; Στην
ανακοίνωσή του, ο Θανάσης Σφήκας, ο οποίος ασχολήθηκε με τις ειρηνευτικές
πρωτοβουλίες και τις προτάσεις συμβιβασμού, ανέφερε ότι το ΚΚΕ είχε υποβάλει
20 ειρηνευτικές προτάσεις και επεσήμανε ότι, αν και οι κυβερνήσεις τις
απέρριψαν, η στάση της αντικομμουνιστικής παράταξης απείχε πολύ από το να
είναι μονολιθική. Ο κ. Σφήκας αντιτάχτηκε στη νομοτελειακή ερμηνεία του
Εμφυλίου, υποστηρίζοντας ότι η δυνατότητα του συμβιβασμού υπήρχε. Ο Φίλιππος
Ηλιού, όμως, αντέταξε ότι οι συμβιβαστικές δηλώσεις και από τις δύο πλευρές
πρέπει να αντιμετωπιστούν και ως τακτικοί ελιγμοί, ενώ ο Λαρς Μπέρεντζεν
επισήμανε πως σε ό,τι αφορά την αντιμετώπιση των κομμουνιστών, δεν υπήρχε
διαφοροποίηση μεταξύ κέντρου και δεξιάς, τουλάχιστον σε επίπεδο ηγετικών
προσωπικοτήτων. Έτσι, παρά τη βρετανική υποστήριξη, η πρόταση για τη
δημιουργία ενός προοδευτικού κέντρου, που θα μπορούσε να επεξεργαστεί έναν
συμβιβασμό με την Αριστερά, δεν ήταν δυνατόν να πραγματοποιηθεί. Η διαπίστωση
προκαλεί μελαγχολία: η Ελλάδα αντιμετώπισε τη σημαντικότερη κρίση της Νεώτερης
Ιστορίας της με τραγικά ανεπαρκείς ηγεσίες και από τις δύο πλευρές.
«Το χρώμα του Εμφυλίου είναι μαύρο», επεσήμανε στην εναρκτήρια ομιλία του ο
καθηγητής Ηλίας Νικολακόπουλος. Και αν η ιστορική έρευνα αποβλέπει στην
ενίσχυση της αυτογνωσίας, το συνέδριο πέτυχε απόλυτα αυτό τον στόχο. Για τους
νεώτερους, το μαύρο χρώμα του Εμφυλίου έγινε απόλυτα διακριτό.
Google news
