Κυριαρχία με κάθε τρόπο ή συμβιβασμό επεδίωκε το ΚΚΕ με τον Εμφύλιο;

Τι ακριβώς επεδίωκε το ΚΚΕ μετά την απελευθέρωση; Ήθελε την κυριαρχία με κάθε
τρόπο και απλώς το απέτρεψε ο εξωτερικός παράγοντας, ή επεδίωκε μια μεγαλύτερη
συμμετοχή στην εξουσία σε δημοκρατικά πλαίσια και χρησιμοποιούσε την ένοπλη
εμπλοκή ως μέσο πίεσης;

Αυτές τις δύο διαφορετικές απαντήσεις ανέπτυξαν στις εισηγήσεις τους στο
συνέδριο ο «Ελληνικός Εμφύλιος», που άρχισε χθες στο Πάντειο Πανεπιστήμιο, ο
John Iatrides, καθηγητής στο Southern Connecticut State University, και ο
ιστορικός Φίλιππος Ηλιού.

Ο Iatrides υποστήριξε ότι ο εμφύλιος πόλεμος πρέπει να εξεταστεί ως τρεις
διαφορετικές αλλά συσχετιζόμενες φάσεις (γύροι) βίας, όπου οι κομμουνιστές και
οι αντίπαλοί τους πολέμησαν για την κυριαρχία. Μόνο ο τρίτος γύρος, όμως,
έκρινε την έκβαση του Εμφυλίου. Ο ρόλος του εξωτερικού παράγοντα αποδείχθηκε
καθοριστικής σημασίας.

Στους δύο πρώτους γύρους η βρετανική επέμβαση απέτρεψε τη νίκη των
κομμουνιστών. Στον τρίτο, καθοριστικό γύρο, οι ΗΠΑ επενέβησαν γιατί
αντιμετώπιζαν πλέον τον ελληνικό εμφύλιο πόλεμο ως την πρώτη μάχη στον Ψυχρό
Πόλεμο με τη Σοβιετική Ένωση. Η ΕΣΣΔ απέφυγε να εμπλακεί άμεσα, ενεθάρρυνε
όμως την κομμουνιστική ηγεσία να ελπίζει σε διπλωματική και στρατιωτική βοήθεια.

Αυτή η ανάγνωση προϋποθέτει ότι το ΚΚΕ ήταν από την αρχή σταθερά
προσανατολισμένο στην άλωση της εξουσίας και την επιβολή της Δικτατορίας του
Προλεταριάτου.

Αυτό ακριβώς αμφισβήτησε ο ιστορικός Φίλιππος Ηλιού στην εισήγησή του,
υποστηρίζοντας ότι το ΚΚΕ είχε παραιτηθεί από το 1943-44 από την ένοπλη
κατάληψη της εξουσίας. Το ΚΚΕ έπρεπε να πείσει τους Αμερικανούς και τους
Άγγλους ότι η ΕΣΣΔ δεν θα παραβιάσει τα συμφωνημένα, και για να μην ενοχληθεί
η γενικότερη στρατηγική αλλά και να μην εκθέσει την ΕΣΣΔ στον ανύπαρκτο, για
τους πανταχόθεν όμως κομμουνιστές ρεαλιστικό, κίνδυνο μιας χωριστής ειρήνης
των Αγγλοαμερικανών με τον Χίτλερ.

Το ΚΚΕ χρησιμοποίησε την ένοπλη εμπλοκή όχι για να καταλάβει την εξουσία ως
μέσον πίεσης ώστε να πετύχει καλύτερους όρους συμβιβασμού. Εξ ου και το
πρωτοφανές σύνθημα για τη δημοκρατική μετάβαση στον σοσιαλισμό (Ζαχαριάδης).
Για τον Ηλιού, με κάθε άλλη ανάγνωση οι χειρισμοί της ηγεσίας του ΚΚΕ θυμίζουν
τρελό καράβι.

Οι συντηρητικοί όμως, που αυτοκαθορίζονταν αντικομμουνιστές, ανέγνωσαν τους
χειρισμούς του ΕΑΜ σαν ευκαιρία για να σκληρύνουν τη στάση τους. Η όξυνση της
βίας και η μεταβολή του διεθνούς κλίματος οδήγησαν το ΚΚΕ στο να πιστέψει ότι
μπορούσε να επιχειρήσει την πολεμική αντιπαράθεση για την εξουσία το 1947. Και
οι δύο εισηγήσεις προϋποθέτουν το αυτονόητο, ότι δηλαδή οι συντηρητικοί δεν θα
παρέδιδαν εθελοντικά την εξουσία στο ΕΑΜ. Έμμεσα όμως, ο Φίλιππος Ηλιού τους
επιρρίπτει τη μεγαλύτερη ευθύνη στη σύγχρονη ελληνική τραγωδία.