Οι «κόντρες» μαθητών – καθηγητών

Οι εκπαιδευτικοί λειτουργούν σ’ ένα ασφυκτικό πλαίσιο, κάτω από ολοένα
εντεινόμενο έλεγχο, αδύναμοι να επέμβουν με καθοριστικό τρόπο στο αναλυτικό
πρόγραμμα, στον τρόπο διδασκαλίας κ.λπ. Υφίστανται τον κρατικό καταναγκασμό,
αλλά είναι αντικειμενικά και οι βασικοί ιμάντες διοχέτευσής του στον μαθητικό πληθυσμό.

Είναι αλήθεια ότι η σχέση εκπαιδευτικού – μαθητή στους βασικούς της πυλώνες
είναι μια σχέση θεσμική, όσο και αν πολλές φορές γίνεται αντιληπτή από τους
μαθητές ως προσωπική. Αυτό σημαίνει ότι το «πατρόν» της υφαίνεται σε γενικές
γραμμές με νόμους και διατάξεις, ανεξάρτητα από προσωπικές διαθέσεις, καθώς
κάθε εκπαιδευτικός είναι «θεσμικά» υποχρεωμένος να χρησιμοποιήσει προς τους
μαθητές του ένα minimum από την εξουσία που του παρέχει η θέση του στο σχολείο
(διδασκαλία ορισμένης ύλης, εξέταση, βαθμολογία, απουσίες, ποινές κ.λπ.),
πρακτική που δημιουργεί «αυτεπαγγέλτως» αντιθέσεις, σε κάποιες περιπτώσεις
εκρηκτικές.

Η κυρίαρχη εκδοχή για τις αιτίες των «συγκρούσεων» ­ αντιθέσεων καθηγητών και
μαθητών εστιάζει τις ευθύνες, κατά περίπτωση, είτε στη «δυσπροσάρμοστη»
προσωπικότητα του μαθητή και στις «ανεπάρκειες και ελλείψεις του οικογενειακού
του περιβάλλοντος» είτε στον «άδικο» και «αντιπαιδαγωγό» εκπαιδευτικό που «δεν
γνωρίζει να εκτελεί σωστά το λειτούργημά του».

Η σχολική ζωή είναι γεμάτη από περιστατικά, που θα μπορούσαμε να ονομάσουμε
«αυταρχικές εξάρσεις» ή «αυταρχικές αβαρίες»:

α) Αντιδράσεων των μαθητών που εκδηλώνονται με διάφορες μορφές, μέσα ή έξω από
τον σχολικό χώρο, εις βάρος των εκπαιδευτικών και στοχεύουν όχι μόνο στην
υπονόμευση της «εξουσίας» και της «αυθεντίας» του εκπαιδευτικού, αλλά αρκετές
φορές και στην ίδια τη σωματική του κακοποίηση.

Καθώς και

β) από ενέργειες εκπαιδευτικών που ­ από θέση ισχύος ­ προσβάλλουν την
προσωπικότητα των εκπαιδευομένων, στιγματίζουν και ορισμένες φορές παίρνουν τη
μορφή σωματικής βίας σε ατομικό επίπεδο. Σπάνια, ανιχνεύεται η σχέση ανάμεσα
στη βίαιη συμπεριφορά μαθητών ή εκπαιδευτικών και στις σχολικές συνθήκες,
κοντολογίς στην ίδια τη δομή και τη λειτουργία του σχολικού συστήματος.

Οι ποινές

Σε μια έρευνα του καθηγητή Ψυχολογίας του Πανεπιστημίου Κρήτης Ν.
Παπαδόπουλου, που πραγματοποιήθηκε για λογαριασμό του Παιδαγωγικού Ινστιτούτου
με στόχο τη μελέτη του βαθμού αυστηρότητας – ανεκτικότητας των καθηγητών, το
συμπέρασμα ήταν σχηματικά το παρακάτω:

Οι καθηγητές-τριες Φυσικής Αγωγής, Αγγλικών και οι θεολόγοι είναι οι πιο
ελαστικοί με τα παιδιά και ακολουθούν οι φιλόλογοι. Επίσης, στην έρευνα
περισσότερο ανεκτικοί εμφανίζονται οι νεώτεροι εκπαιδευτικοί σε σχέση με τους
μεγαλύτερους σε ηλικία, καθώς και οι εκπαιδευτικοί οι οποίοι υπηρετούν σε
χωριά, κωμοπόλεις μέχρι 10.000 κατοίκων.

Αντίθετα, πιο αυστηροί εμφανίζονται κυρίως οι μαθηματικοί μεγάλης ηλικίας. Η
συζήτηση που αφορά τις σχολικές ποινές συνήθως επικεντρώνεται στη χρησιμότητα
ή όχι των κυρώσεων και ποτέ σχεδόν στο τι προκαλεί τις κυρώσεις. Εμφανίζονται
έτσι στους σχολικούς χώρους οι εκπαιδευτικοί «οπαδοί» των ποινών και οι
«αρνητές» τους, οι οποίοι βαθμολογούν τις θεωρητικές τους αντιθέσεις στο αν
πρέπει να επιβάλλονται ποινές, πότε και ποιες, χωρίς, όπως σημειώνει ο Θανάσης
Γκότοβος, να αναφέρονται στη γέννηση και τη «βιογραφία» του μαθητικού
παραπτώματος, το οποίο «ελκύει» την ποινή.

Η παραπάνω λογική, ενώ για τους «οπαδούς» των ποινών παραπέμπει στην
αυταρχικότητα, για τους «αρνητές» τους, κοντολογίς για εκείνους που
«καταργούν» τις ποινές, κλείνοντας τα μάτια στο πλαίσιο που λιπαίνει το έδαφος
των μαθητικών παραπτωμάτων, γρήγορα οδηγείται σε αδιέξοδο και πολλές φορές
στην «κάθετη» αναθεώρηση της προηγούμενης στάσης τους.

Μια αντίπαλη πρόταση στη λειτουργία του σχολικού ποινολογίου δεν μπορεί να
αντιπαραθέτει στον όποιο θεσμοθετημένο αυταρχισμό μια ηθικιστική λογική που
μοιάζει με την «ελεημοσύνη στην επαιτεία που ησυχάζει την ψυχή χωρίς η
ζητιανιά να εξαλείφεται». Ο μαθητής δεν έχει ανάγκη ούτε από την αυστηρότητα
ούτε από την ανεκτικότητα του εκπαιδευτικού. Αυτό που χρειάζεται, είναι η
ουσιαστική συμμετοχή του σε μια διαδικασία που θα δρομολογεί τους όρους
θέσπισης και τήρησης των κανόνων της σχολικής ζωής που θα εξασφαλίζουν
δικαιώματα και καθήκοντα σε όλους. Η στάση του δασκάλου ορίζεται με το αν και
κατά πόσο εξυπηρετεί μια ολόκληρη κίνηση προς τα μπρος, με άλλα λόγια αν
διαπαιδαγωγεί και διαπαιδαγωγείται σωστά ολόκληρη η ομάδα.

Όταν ο στιγματισμός γίνεται «διδακτέα ύλη»

«Θυμάμαι ακόμη μια καθηγήτρια που δεν έχανε ευκαιρία να με ξεφτιλίζει μέσα
στην τάξη. Είχε πάρει κάποτε μία έκθεσή μου και τη διάβαζε μεγαλόφωνα στην
τάξη, με ειρωνευόταν συνέχεια, προκαλώντας έντεχνα και τα γέλια των συμμαθητών μου».

(Ε.Ν., 36 ετών σήμερα)

Η πρώτη εικόνα που ένα παιδί μπορεί να έχει για τον ίδιο του τον εαυτό είναι
συχνά διαμορφωμένη από το σχολείο. Εκεί βρίσκεται για πρώτη φορά αντιμέτωπο με
ομάδες παιδιών της ηλικίας του και συγκρίνει τον εαυτό του με τα άτομα που
αποτελούν αυτές τις ομάδες. Περισσότερο, όμως, από τη συμπεριφορά των
συμμαθητών του, οι εκτιμήσεις που γίνονται από τους δασκάλους θα συντελέσουν
στο να αναπτύξει το παιδί μέσα του διαθέσεις αυτοεκτίμησης ή αυτοϋποτίμησης. Η
εξουσία τού δασκάλου φανερώνεται με τη βαθμολογία, τον διαχωρισμό και την
απροκάλυπτη εκτίμηση. Αυτά είναι τα λεγόμενα «αντικειμενικά μέσα» που έχει ο
δάσκαλος στη διάθεσή του, ώστε να εκφράσει την εκτίμησή του για την εργασία
του παιδιού. Περισσότερο «ύπουλα», όμως, είναι τα υποκειμενικά μέσα, που
πολλές φορές ο δάσκαλος δεν συγκρατείται να μη χρησιμοποιήσει. Φανερώνονται
μέσα στις κρίσεις, τους συλλογισμούς, τις υποτιμητικές μιμήσεις, την ειρωνεία.
Φανερώνονται ακόμα μέσα στη λησμονιά, την εγκατάλειψη, την έλλειψη εκτίμησης,
την αδιαφορία. Η φυσική ποινή έχει θεωρητικά αποδυναμωθεί χωρίς να έχει
εντελώς εξοβελιστεί και συνυπάρχει με τη μη λεκτική επίκριση (παιχνίδι
βλεμμάτων, γκριμάτσες αποδοκιμασίας) και με τις πιο πολιτισμένες, όχι λιγότερο
οδυνηρές, μορφές επίπληξης (ειρωνεία, οίκτος, αδιαφορία). Μπορεί η υποτίμηση
να συντελέσει στη σχολική αποτυχία και σε διαταραχές στη φοίτηση; Έχει
αποδειχθεί ότι όχι δύσκολα μπορεί το υποτιμημένο παιδί να οδηγηθεί στην
παθητικότητα, την αδιαφορία ή να περάσει στην αντεπίθεση…