Ζωντανός έως το τέλος!

Η πεποίθηση των επιστημόνων ότι ο εγκέφαλος των ενηλίκων δεν μπορεί να παράγει
νέα εγκεφαλικά κύτταρα αμφισβητείται. Βιολόγοι στο Πανεπιστήμιο του Πρίνστον
διαπίστωσαν ότι χιλιάδες νέα νευρικά κύτταρα (νευρώνες) φτάνουν καθημερινά
στον φλοιό του εγκεφάλου, την έδρα των ανώτερων πνευματικών λειτουργιών και
της προσωπικότητας.

Μολονότι βασισμένο σε έρευνες που έγιναν σε πιθήκους, το συμπέρασμα αυτό είναι
πιθανό να αποδειχθεί αληθινό και για τους ανθρώπους. Αν αυτό συμβεί, λένε
εμπειρογνώμονες, μπορεί να ανατρέψει ιδέες για το πώς λειτουργεί ο ανθρώπινος
εγκέφαλος και να ανοίξει νέες δυνατότητες για την αντιμετώπιση εκφυλιστικών
ασθενειών του εγκεφάλου.

Αν τα νέα εγκεφαλικά κύτταρα, ή νευρώνες, συμμετέχουν στη μνήμη και στη μάθηση
­ ίσως τα νέα κύτταρα της ημέρας να καταγράφουν τις εμπειρίες της ημέρας ­, οι
επιστήμονες θα πρέπει να αναθεωρήσουν σε σημαντικό βαθμό την από καιρό
ισχύουσα άποψη ότι οι νευρώνες του ενήλικου εγκεφάλου είναι σταθεροί σε αριθμό
και ότι η μνήμη αποθηκεύεται μόνο στον τρόπο με τον οποίο συνδέονται μεταξύ
τους.

Επιπλέον, αν τα εγκεφαλικά κύτταρα βρίσκονται σε διαρκή κίνηση, όπως
υποδεικνύουν τα νέα ευρήματα, οι γιατροί μπορεί να ανακαλύψουν τρόπους για να
χρησιμοποιήσουν το σύστημα φυσικής ανανέωσης του εγκεφάλου και να
αντικαταστήσουν κύτταρα που έχουν χαθεί από ασθένειες της ηλικίας. Η
ανακάλυψη, από την Ελίζαμπεθ Γκουλντ και τον Τσαρλς Γκρος, δημοσιεύεται στο
χθεσινό τεύχος της επιθεώρησης «Science».

Μελέτη σε πιθήκους

Η πεποίθηση ότι ο ενήλικος εγκέφαλος δεν παράγει νέα κύτταρα βασίζεται στις
επισταμένες γνωστές μελέτες του Πάσκο Ράκιτς του Πανεπιστημίου του Γέιλ, ο
οποίος αναζήτησε τον σχηματισμό νέων νευρώνων στον εγκέφαλο του πιθήκου και
δεν διαπίστωσε τίποτε. Αλλά η δουλειά τού Πρίνστον είναι πειστική επειδή
οικοδομείται πάνω σε προηγούμενες αναφορές για κίνηση εγκεφαλικών κυττάρων ­
κυρίως του Φερνάντο Νότεμπομ του Πανεπιστημίου Ροκφέλερ ο οποίος έδειξε ότι τα
καναρίνια αναπτύσσουν νέους νευρώνες για να μάθουν νέα τραγούδια, και σε
πρόσφατες μελέτες που δείχνουν ότι νέα κύτταρα σχηματίζονται στην ιπποκάμπειο
έλικα, μία περιοχή του εγκεφάλου όπου σχηματίζονται οι αρχικές μνήμες προσώπων
και τόπων.

Μολονότι η νέα μελέτη έγινε σε πιθήκους μακάκους και δεν έχει ακόμη
επιβεβαιωθεί σε ανθρώπους, οι διαπιστώσεις στα ζώα αυτά είναι συνήθως αρκετά
προφητικές για το τι συμβαίνει στον άνθρωπο. Η Γκουλντ, η οποία μελέτησε τον
σχηματισμό νέων κυττάρων στην ιπποκάμπειο έλικα, και ο Γκρος, ειδικός στον
εγκεφαλικό φλοιό, έκαναν ένεση στους μακάκους με μια χημική ουσία που είναι
ενσωματωμένη στο νέο DNA που σχηματίζεται όταν ένα κύτταρο διαιρείται. Βρήκαν
ότι νέοι νευρώνες δημιουργούνται στους εγκεφάλους των πιθήκων σε μια ζώνη
ακριβώς επάνω από τους γεμάτους εγκεφαλικό φλοιό κεντρικούς θαλάμους. Αυτή η
ζώνη αναγνωρίστηκε πρόσφατα από άλλους επιστήμονες ως η εστία των στελεχικών
κυττάρων του εγκεφάλου, των κυττάρων δηλαδή που ανεφοδιάζουν τα όργανα. Οι
νέοι νευρώνες μεταναστεύουν προς τον φλοιό, ωριμάζουν και στέλνουν τις
αξονικές αποφυάδες τους για να συνδεθούν με άλλα εγκεφαλικά κύτταρα,
διαπίστωσαν οι βιολόγοι του Πρίνστον. Οι ερευνητές έψαξαν για νέους νευρώνες
σε τέσσερις περιοχές του εγκεφαλικού φλοιού και τούς βρήκαν σε τρεις περιοχές
όπου είναι γνωστό πως αποθηκεύονται οι αναμνήσεις: τον εμπρόσθιο φλοιό, που
χρησιμοποιείται στη λήψη αποφάσεων, και σε δύο περιοχές στην πλευρά του
εγκεφάλου που χρησιμοποιείται για οπτική αναγνώριση. Δεν εντοπίστηκαν νέοι
νευρώνες στην τέταρτη περιοχή, στον γραμμωτό φλοιό, μια περιοχή στο πίσω μέρος
του κεφαλιού που απλώς επεξεργάζεται τις οπτικές πληροφορίες που δίνουν τα
μάτια και τις περνά σε άλλα μέρη του φλοιού.

Νέοι νευρώνες

Οποιαδήποτε κι αν είναι η λειτουργία των νέων κυττάρων στον εγκεφαλικό φλοιό,
σίγουρα επηρεάζουν περιοχές του εγκεφάλου που έχουν κεντρική σημασία για τη
σκέψη και την ταυτότητα του ανθρώπου. Η δουλειά του Πρίνστον, λέει ο Ρόναλντ
ΜακΚέι, ειδικός στα στελεχικά κύτταρα του εγκεφάλου, «τοποθετεί νέους νευρώνες
στην περιοχή του εγκεφάλου που ενέχεται στα υψηλότερα επίπεδα της
προσωπικότητας: ο εμπρόσθιος φλοιός είναι αυτός που εν πολλοίς καθορίζει ποιος είσαι».

Η Γκουλντ λέει ότι είναι πιθανό οι νέοι νευρώνες που φτάνουν στον φλοιό να
είναι ιδιαίτερα ευαίσθητοι στην καταγραφή πληροφοριών για μια συγκεκριμένη
περίοδο καθώς ωριμάζουν. «Ενσωματώνονται στο κύκλωμα και αντιπροσωπεύουν την
πληροφορία που έχει ληφθεί σ’ εκείνο τον συγκεκριμένο χρόνο», μετά τον οποίο
δεν καταγράφουν τίποτε πλέον, λέει η Γκουλντ.

Με άλλα λόγια, ο ιμάντας μεταφοράς νέων νευρώνων μπορεί να καταγράφει
εμπειρίες διαδοχικών ημερών σαν μαγνητοταινία.

«Ξέρουμε ότι το χαρακτηριστικό της μνήμης είναι πως τα γεγονότα συνδέονται με
τον χρόνο», λέει η Γκρος. «Δεν έχουμε ιδέα πώς γίνεται αυτό. Αλλά από τη
στιγμή που τώρα δείξαμε ότι νέα κύτταρα προστίθενται καθημερινά, τα οποία
καλύπτουν ένα φάσμα ηλικιών, αυτά τα κύτταρα μπορεί πιθανόν να προσφέρουν το
υπόστρωμα για τη χρονική διάσταση της μνήμης».

«Θα τον επισκευάζουμε»

Ο εγκέφαλος. Παραμένει πάντα νέος, υποστηρίζουν τώρα οι επιστήμονες

Αν ο εγκέφαλος πράγματι ανανεώνει διαρκώς τα κύτταρα στον φλοιό, την
ιπποκάμπειο έλικα και ίσως σε άλλες περιοχές του, οι προοπτικές να μάθουμε πώς
να επισκευάζουμε τον εγκέφαλο που έχει γεράσει ή έχει υποστεί βλάβες μοιάζουν
πολύ πιο ελπιδοφόρες. «Οι εκφυλιστικές νόσοι του εγκεφάλου ορίζονται από την
απώλεια νευρικών κυττάρων», λέει ο Έρικ Κάντελ, κορυφαίος νευρολόγος του
Πανεπιστημίου Κολούμπια. Μολονότι ασθένειες όπως η νόσος του Πάρκινσον
επηρεάζουν συγκεκριμένες περιοχές του εγκεφάλου, μπορεί να καταστεί δυνατόν να
διοχετευτούν νέοι νεαροί νευρώνες στις περιοχές της ασθένειας. «Η προοπτική
αυτή είναι ακόμη μακρινή», λέει ο Κάντελ, «αλλά τουλάχιστον τώρα έχουμε τη
δυνατότητα να την σκεφτόμαστε». Ο Ουίλιαμ Γκρίνο, νευρολόγος στο Πανεπιστήμιο
του Ιλινόι, δήλωσε ότι η δουλειά του Πρίνστον δημιουργεί νέες δυνατότητες για
την αντιμετώπιση ασθενειών του εγκεφάλου, με την τιθάσευση της δυνατότητας
ανανέωσης που έχει ο ίδιος ο εγκέφαλος.

Ο βιολόγοι του Πρίνστον σκοπεύουν τώρα να συνεχίσουν εμποδίζοντας τον
σχηματισμό νέων νευρώνων στους εγκεφάλους πιθήκων, για να δουν τι θα συμβεί.
Αν οι νέοι νευρώνες έχουν ουσιώδη σημασία για τη μνήμη και τη μάθηση, τότε θα
πρέπει να εμφανιστούν σοβαρά προβλήματα στη συμπεριφορά των πιθήκων. Οι
ερευνητές δεν έχουν ακόμη ιδέα αν η απώλεια εγκεφαλικών κυττάρων και η
δημιουργία νέων είναι χωριστά γεγονότα ή μέρος του ίδιου κύκλου. «Η ανακάλυψή
μας», λέει ο Γκρος, «σημαίνει περισσότερα ερωτήματα παρά περισσότερες απαντήσεις».