Πενήντα χρόνια μετά οι τότε αντίπαλοι στο ίδιο τραπέζι

Εικόνα Εμφυλίου. Στρατιώτες έχουν συλλάβει αντάρτη. Τώρα οι τότε αντίπαλοι θα μιλήσουν στο ίδιο τραπέζι για το μεγάλο γεγονός που σφράγισε την νεώτερη ελληνική ιστορία

Μπορούμε πενήντα χρόνια μετά το τέλος του εμφυλίου πολέμου να συζητήσουμε
χωρίς φανατισμό γι’ αυτό το γεγονός που σφράγισε την ιστορία της νεώτερης
Ελλάδας και επηρέασε όσο τίποτε άλλο τη νοοτροπία και τις βιογραφίες των
συγχρόνων μας Ελλήνων; Αυτό τουλάχιστον είναι ο στόχος του Πανεπιστημίου
Αθηνών (Π.Μ.Σ Πολιτικής Επιστήμης και Κοινωνιολογίας) του Τμήματος Πολιτικής
Επιστήμης και Ιστορίας του Παντείου Πανεπιστημίου και του Τμήματος Ιστορίας
του Ιονίου Πανεπιστημίου, που σε συνεργασία με την Εταιρεία Διάσωσης Ιστορικών
Αρχείων (Ε.Δ.Ι.Α.) οργανώνουν συνέδριο με τον τίτλο «Ο ελληνικός Εμφύλιος ­
Από τη Βάρκιζα στο Γράμμο».

Αντιπαραθέσεις

Στη μεταπολεμική ιστορία της χώρας ο Εμφύλιος αποτέλεσε τον άξονα γύρω από τον
οποίο συγκροτούντο οι αντιπαραθέσεις σχεδόν μέχρι το τέλος της δεκαετίας του
’80. Οι συνέπειες του Εμφυλίου, ιδιαίτερα τα πρώτα μεταπολεμικά χρόνια, ήταν
χειροπιαστές. Η κοινωνία διαιρέθηκε σε νικητές και ηττημένους. Μια πολύ μεγάλη
μερίδα του πληθυσμού αποκλείστηκε από τους καρπούς της οικονομικής και
κοινωνικής εξέλιξης. Σήμερα όμως, τα πάθη και οι αντιπαραθέσεις για το ποιος
είχε δίκαιο και ποιος άδικο έχουν καταλαγιάσει. Οι εξελίξεις αποφάνθηκαν
άλλωστε για την πορεία της χώρας.

Ερωτηματικά

Ο Εμφύλιος όμως εξακολουθεί να αποτελεί μια μαύρη περίοδο της ελληνικής
ιστορίας και να θέτει αμείλικτα ερωτηματικά που απαιτούν περαιτέρω διερεύνηση,
όπως για παράδειγμα γιατί οι δυνάμεις του αστικού φιλελευθερισμού, που από
φιλοσοφία και συμφέρον θα έπρεπε να αντιταχθούν με όλες τους τις δυνάμεις στην
εκτροπή, υποτάχτηκαν άνευ όρων στις ορέξεις των άκρων. Σ’ αυτό το ερώτημα
επιχειρεί να απαντήσει π.χ. η εισήγηση του Λαρς Μπέρεντζεν, «η αποτυχία του
πολιτικού κέντρου το 1945-46». Σημαντικό επίσης είναι το ερώτημα αν υπήρχαν
ειρηνευτικές πρωτοβουλίες στη διάρκεια της σύρραξης και ποιες ήταν οι
δυνατότητες να επιτύχουν. Αυτό πραγματεύεται π.χ. η εισήγηση του Θανάση Σφήκα
για την «ειρηνοπόλεμη διάσταση» του Εμφυλίου. Και ακόμη σημαντικότερο ίσως, το
ερώτημα που πραγματεύεται η εισήγηση του John Iatrides. Στα πλαίσια του κόσμου
της Γιάλτας η απόφαση της ηγεσίας του ΚΚΕ να προχωρήσει στη σύρραξη ήταν
αυτόνομη, άρα εξωπραγματική, ή μήπως η Μόσχα τους άφησε να ελπίζουν σε
βοήθεια, ώστε να κερδίσουν το παιχνίδι;

Και μόνον αυτά τα ερωτήματα δείχνουν ότι η περαιτέρω ενασχόληση των ιστορικών
με τον Εμφύλιο είναι αναγκαία. Πόσο μάλλον που σύμφωνα με τον καθηγητή Ηλία
Νικολακόπουλο (Πανεπιστήμιο Αθηνών), σε αντίθεση με την περίοδο της κατοχής, η
περίοδος του Εμφυλίου (1945-49) είναι εκείνη που έχει μελετηθεί λιγότερο από
την ιστορική επιστήμη: «Είναι χαρακτηριστικό ότι ήταν δύσκολο να βρούμε
συμμετοχές από μελετητές της περιόδου. Επίσης, η συμμετοχή από τους
πρωταγωνιστές της περιόδου ήταν δύσκολο να υπάρξει», προσθέτει. Το συνέδριο
διεξάγεται από τις 20 μέχρι τις 23 Οκτωβρίου στο Πάντειο Πανεπιστήμιο (Αίθουσα
Σάκη Καράγιωργα) και πρόκειται για το πρώτο που γίνεται στην Αθήνα με θέμα
αποκλειστικά τον Εμφύλιο.

Ο καθηγητής Άλκης Ρήγος (Πάντειο Πανεπιστήμιο) τονίζει ότι το συνέδριο δεν
υπόκειται σε κάποια κεντρική ιδέα ως προς την θεώρηση του εμφυλίου πολέμου.
Άλλωστε, το πρίσμα των εισηγήσεων του John Iatrides και του Φίλιππου Ηλιού
στην ενότητα αποτίμηση και ερμηνεία είναι διαφορετικό. Η επιθυμία όμως της
οργανωτικής επιτροπής (Τασούλα Βερβενιώτη, ιστορικός, Νίκος Κοταρίδης, Πάντειο
Πανεπιστήμιο, Γρηγόρης Ψαλλίδας, Ιόνιο Πανεπιστήμιο, Ηλίας Νικολακόπουλος και
Άλκης Ρήγος) είναι πενήντα χρόνια μετά να γίνει μια συζήτηση χωρίς φανατισμούς
και αλληλοκατηγορίες και να διερευνηθούν οι πολιτικές, κοινωνικές αλλά και οι
ανθρώπινες προεκτάσεις του Εμφυλίου: «Να υπερβούμε τους ψυχισμούς και να
κοιτάξουμε κατάφατσα την ιστορική μνήμη», τονίζει ο κ. Ρήγος.

Και οι δύο πλευρές.

Ο Εμφύλιος είναι τεράστιο θέμα για να εξαντληθεί στα πλαίσια ενός συνεδρίου,
από το πρόγραμμα γίνεται όμως σαφές ότι επιχειρείται μια προσέγγιση από όσο το
δυνατό περισσότερες θεματικές όψεις με διαφορετικές ιστορικές μεθόδους.

Οι οργανωτές κατάφεραν επίσης να εξασφαλίσουν τη συμμετοχή στρατιωτικών ηγετών
και των δύο πλευρών σε μια πολύ ενδιαφέρουσα συζήτηση με θέμα «Προσωπικές
πορείες: Από την κατοχή στον Εμφύλιο», που θα γίνει στο πλαίσιο του συνεδρίου
το Σάββατο 23 Οκτωβρίου. Ο πλούτος των προσεγγίσεων και οι συμμετοχές επιφανών
ιστορικών επιτρέπουν την αισιοδοξία ότι η εκδήλωση θα συμβάλλει στον
εμπλουτισμό της ιστορικής γνώσης αλλά και στην συλλογική αυτογνωσία της
ελληνικής κοινωνίας και αυτό είναι το μέτρο με το οποίο κρίνεται η επιτυχία
ενός ιστορικού συνεδρίου. Οι ιστορικές απόψεις, άλλωστε, φανερώνουν πολλά για
την εποχή στην οποία διατυπώνονται.