ΤΡΙΤΗ ΑΠΟΨΗ Η χαμένη τιμή του τηλεθεατή

Εκείνο, λοιπόν, το Σαββατοκύριακο θα μπορούσε να μείνει στην ιστορία ως το
διήμερο της κερδισμένης τιμής του τηλεθεατή. Αξίζει να σταθούμε στα τηλεοπτικά
δρώμενα του τελευταίου μήνα. Ο τρόπος της λειτουργίας ορισμένων καναλιών ήταν
αποκαλυπτικός μιας οικείας τηλεοπτικής ψυχοπαθολογίας.

Τα επικοινωνιακά μηνύματα επικεντρώθηκαν γύρω από δύο κεντρικούς άξονες:

* Τον καταστροφολογικό

* Τον συνωμοσιολογικό

Ο καταστροφολογικός άξονας αναβαθμίζει τον κίνδυνο και την επικείμενη
καταστροφή σε ένα παράδοξα ελκυστικό αντικείμενο. Σε ένα πρώτο επίπεδο
«εύκολης» διαπίστωσης, θα έλεγε κανείς ότι εκείνο που αναζητάται εδώ είναι η
θεαματικότητα. Είναι βέβαιο ότι ο κίνδυνος σε κρατεί σε μια κατάσταση
οξυμμένης εγρήγορσης. Η ησυχία σε πλήττει. Η πλήξη σε οδηγεί στην υπονόμευση
της μαγικής, κραταιάς επί των ημερών μας φράσης, «υψηλή ακροαματικότητα».

Η «ανώδυνη» είδηση που ενημερώνει είναι περίπου άχρηστη. Η πλήξη οδηγεί στο
κλείσιμο της συσκευής. Το κανάλι που ενημέρωνε για μια μικρή σεισμική δόνηση
στην Τουρκία, προσθέτοντας ότι δεν σημειώθηκαν ούτε θύματα ούτε ζημιές,
φρόντισε τη χλωμή είδηση να την «ντύσει» με εικόνες από τα καταστροφικά
χαλάσματα και τους νεκρούς του μεγάλου σεισμού της Νικομήδειας.

Από την άλλη μεριά, η υπερ-προβολή ενός γεγονότος ξορκίζει την ένταση και τον
κίνδυνο που αυτό κομίζει. Με την επανάληψη και τον υπερβολικό τονισμό, το
συμβάν χάνει την κρισιμότητά του. Το ακραίο φυσικοποιείται, καθημερινοποιείται
κι έτσι χάνει τη δραματική του ένταση. Οδηγείται σε μια, όπως θα έλεγε ο
Baudrillard, «βραχυκύκλωση».

Με αυτή την έννοια, και ο σεισμός, έτσι καθώς αναβαθμίσθηκε σε πρωταγωνιστή
ενός ατέρμονου σίριαλ, έχασε στο τέλος κάτι από την παντοδυναμία του φόβου που
ο περί σεισμού λόγος εξέπεμπε. «Είναι συνεχώς και ακατάπαυστα εδώ, άρα δεν
είναι πουθενά». Η καταστροφολογία αποδυναμώνει τελικά τον περί καταστροφής
λόγο, όπως και η κινδυνολογία αποδυναμώνει τον περί κινδύνου λόγο. Έως ότου
φθάσουμε σε αυτή την τελική φάση, όμως, ο τρόμος και ο πανικός φωλιάζουν στην
ψυχή. Ωστόσο, ο κατασκευασμένος πανικός αποδείχθηκε προσωρινός.

«Συνωμοσιολογικός» μπορεί να ονομασθεί ο δεύτερος άξονας που χαρακτήρισε τα
τηλεοπτικά δρώμενα. Αναφέρεται σε μια συνωμοτική ερμηνεία της ιστορίας
(conspiracy theory), που στον τόπο μας δυστυχώς έχει καθώς φαίνεται πολλούς
οπαδούς. Πρόκειται για μια στάση ζωής που μας μεταμορφώνει σε θύματα ενός
σκοτεινού παρανοϊκού μηχανισμού. «Σκοτεινές, κακόβουλες δυνάμεις
καιροφυλακτούν παντού». Χρειάζεται να είμαστε συνεχώς σε εγρήγορση. Σε κάθε
μας βήμα υπάρχει μια νάρκη έτοιμη να εκραγεί. Έτσι, επιβάλλεται η αναζήτηση
ύποπτων κινήτρων στην εξήγηση ατομικών ή συλλογικών συμπεριφορών. «Δεν μας
αποκαλύπτουν αυτό που ήδη γνωρίζουν για τον σεισμό. Η κυβέρνηση γνωρίζει. Μας
εμπαίζει. Μας κρύβει τα μυστικά που γνωρίζει!». Παράδοξες, τελικά, ηδονές
φαίνεται να αντλούν οι αθρόοι οπαδοί μιας παρανοϊκής σύλληψης της
πραγματικότητας όπου πραγματικό είναι μόνον ό,τι προσδιορίζεται από το ύποπτο.
Το τελευταίο διάστημα κυριάρχησαν και οι δύο αυτοί άξονες.

Κι όμως κάτι δεν πήγε καλά. Ο τηλεθεατής δεν ενέδωσε στην παγίδα τους. Υπήρξε
διαρροή. Σωτήρια διαρροή, που μας υπενθυμίζει ότι ακόμη και στο σκοτάδι
υπάρχουν χαραμάδες φωτός. Το φως ήλθε από τον τηλεθεατή. Ανέδειξε μια κρυμμένη
αλήθεια των ΜΜΕ. Το υποκείμενο της τηλεοπτικής εικόνας δεν είναι ένα άβουλο
«μαζικό» ανήμπορο βρέφος που αδιαμαρτύρητα δέχεται ό,τι του προσφέρουν. Είναι
ένα δρων και παλλόμενο υποκείμενο που με τις επιθυμίες, τις ανάγκες, τις
φαντασιώσεις, αλλά και με το μυαλό και τον ορθό λόγο, αντιδρά στην έτοιμη
σερβιριζόμενη τροφή. Ιδίως όταν αυτή είναι κακής ποιότητας, μπορεί και
αυτοπροστατεύεται μέσα από την απόρριψή της. Την κακή τροφή έρχεται η στιγμή
που είτε την αρνείται είτε την κάνει εμετό. Ως ανορεξικός τηλεθεατής ενδέχεται
τότε να διατηρεί τη σωματική και ψυχική του υγεία.

Η παντοδυναμία των πανούργων μηχανισμών καταρρακώθηκε από τα ίδια τα όπλα που
χρησιμοποίησε για να επιβάλει την κατάσταση ενός καταστροφικού πανικού. Ο
τηλεθεατής έδειξε πως έχει τη δυνατότητα να ανθίσταται στον παγιδευτικό
εγκλωβισμό της ψυχής και του μυαλού του. Με άλλα λόγια, φανέρωσε πως διαθέτει
και ψυχή και μυαλό.

Η Φωτεινή Τσαλίκογλου είναι καθηγήτρια στο Τμήμα Ψυχολογίας του Παντείου Πανεπιστημίου.