ΤΡΙΤΗ ΑΠΟΨΗ Τα δάκρυα των πραγμάτων

Σε περιπτώσεις βίαιης ανατροπής της καθημερινότητας, τα πράγματα,
απομονωμένα από τον κόσμο τους, αποκτούνε μια διάσταση εξωπραγματική.

Έπιπλα, σκεύη, αντικείμενα καθημερινής χρήσης, ωραία ή άσκημα, σχεδιασμένα ή
κακόγουστα, ενθύμια, μπιμπελό ή παιχνίδια, ανακατεμένα με τα ερείπια, όπως τα
είδαμε στις πρόσφατες συμφορές που έπληξαν και τη δική μας χώρα,
μεταμορφώνονται σε σύμβολα.

Είναι αυτά τα «άψυχα» αντικείμενα, που συγκρατούν την ιστορία του σπιτιού και
των κατοίκων του και φέρουν μαζί τους τα ίχνη της ζωής, τις περιπέτειες και το
ριζικό του… Ο Loos ξεχώριζε ανάμεσα στους αρχιτέκτονες για την ιδιαίτερη
σημασία που έδινε, πέρα από κάθε καλλιτεχνικό στόχο, στην καθημερινότητα και
στο σπίτι των ανθρώπων. Αναπολώντας τα παιδικά του χρόνια έγραψε:

«Εδώ βρίσκεται το τραπέζι, ένα έπιπλο τελείως τρελό, που
έκλεινε με έναν απίθανο μηχανισμό, κι όμως ήτανε το
τραπέζι, το τραπέζι μας! Και να το γραφείο, με μια
μελανιά που έκανε η αδελφή μου η Ερμίνα όταν ήτανε πολύ μικρή και
αναποδογύρισε το μελανοδοχείο… Να και τα πορτρέτα των
γονιών μου! Κάθε αντικείμενο διηγείται μια ιστορία,
την ιστορία της οικογένειας…».

Τα πράγματα κατοικούνε τους χώρους και ορίζουν σε μεγάλο βαθμό το ύφος τους:
«Αλλά είχε ένα ύφος αυτό το διαμέρισμα, συνεχίζει ο Loos, το ύφος
αυτών που κατοικούν, το ύφος της οικογένειας…». Τα
αντικείμενα που μας συντροφεύουν, μάρτυρες της στενής σχέσης με το σπίτι μας,
μετράνε τα βήματα και τη ζωή μας…

Ο Valery έγραψε: «Με πλουτίζει αυτός που με κάνει να βλέπω διαφορετικά αυτό
που βλέπω κάθε μέρα…». Η καθημερινότητα γίνεται ποίηση,
όταν την κοιτάζουν οι ποιητές. «Η δουλειά μου, γράφει ο Σεφέρης,
είναι ν’ ακούω τι μου λένε τα πράγματα του κόσμου, να
κοιτάζω πώς συμπλέκονται με την ψυχή μου και το σώμα μου και να τα εκφράζω».

Μέσα από την ακρίβεια του ποιητικού λόγου και τις μνήμες της παιδικής ηλικίας,
ο Bachelard αναλύει τις βαθιές μας σχέσεις με τα αντικείμενα της καθημερινής
ζωής. Στο κείμενο που έχει τίτλο «Συρτάρια, σεντούκια και ερμάρια» γράφει για
τις κρύπτες αυτές των μυστικών και των αντικειμένων, που μέσα από τη σκοτεινιά
και την κλειστότητά τους αποδεικνύουν ότι η φαντασία είναι πιο δυνατή από τη
ζωή. Μάθημα αρχιτεκτονικής, για μια αναγνώριση του χώρου, που δεν είναι
μετρήσιμη με τα εργαλεία της δικής μας δουλειάς, μάθημα σύνθεσης για τη δύναμη
του κρυφού, σε έναν κόσμο όπου όλα «εκτίθενται» και είναι προφανή. Εμείς οι
αρχιτέκτονες διαπιστώνουμε πολύ συχνά την αποτυχία του σχεδιασμού, όταν
αγνοήσουμε τους ισχυρούς δεσμούς των κατοίκων με τα αντικείμενα που φέρουν
μαζί τους στο καινούργιο τους σπίτι.

Γι’ αυτό ο Proust αναρωτιέται αν, σύμφωνα με τις αρχές του μοντερνισμού, θα
πρέπει να απογυμνώσουμε τους χώρους της καθημερινής ζωής από όλα αυτά τα
«περιττά» αντικείμενα που σημαδεύουν τη ζωή μας. Δεν είναι εύκολο να
απαντήσουμε στο ερώτημα αυτό. Οι παράμετροι που καθορίζουν τις προτεραιότητες
και τις ανάγκες είναι πολλές, ιδιαίτερα στη σημερινή πραγματικότητα. Ένα όμως
είναι σίγουρο, ότι το σπίτι οργανώνεται και ανασαίνει μαζί με όλα τα πράγματα
που μας πλαισιώνουν, εμάς και τους δικούς μας ανθρώπους… Τα αντικείμενα της
καθημερινής ζωής έχουν άμεση σχέση με το σπίτι και το σώμα μας, είναι κοντά
μας νύχτα και μέρα, τα αναγνωρίζουμε ακόμα και με την αφή, είναι τα δεσίματα
της μνήμης που αγωνίζονται μέσα από το όνειρο για όλες τις απουσίες, τα
πράγματα συγκρατούν την ανάσα και το βλέμμα των αγαπημένων που δεν υπάρχουν πια.

«… τα πράγματα που αγιάσανε / τα χέρια σου αρχίζουν ένα
κλάμα… κι ένα κλάμα…»

(Λ. Πορφύρας: Lacrimae rerum)

Τα αντικείμενα, καθοριστικά για το ζωτικό χώρο, άλλοτε τον καταλαμβάνουν
αυτάρεσκα, άλλοτε τον ολοκληρώνουν διακριτικά, συνήθως τον ελαχιστοποιούν
επικίνδυνα περιορίζοντας ασφυκτικά τις κινήσεις, την αναγνώρισή του, τον αέρα
του, άλλοτε, πάλι, αποκλείουν, με την αλαζονική παρουσία τους, κάθε οικειότητα
και κάθε επιθυμία εξημέρωσής του.

Κι όμως ακόμα και σ’ ένα απειλητικό δωμάτιο γράφει ο Proust: «Η
συνήθεια! τα ρυθμίζει όλα επιδέξια, σιγά σιγά ­ κι
αφήνει στην αρχή τη σκέψη μας να υποφέρει για βδομάδες σε μια κατάσταση
προσωρινότητας…». Και συνεχίζει τις αναπολήσεις των δωματίων όπου έζησε:

«Και πριν ακόμα η σκέψη μου που δίσταζε στο κατώφλι των καιρών και των
σχημάτων μπορέσει να προσδιορίσει το σπίτι, συνδυάζοντας τα
διάφορα περιστατικά, αυτό ­ το κορμί μου ­ θυμότανε για
το καθένα είδος του κρεβατιού, τη θέση που είχαν οι πόρτες,
πώς φώτιζαν τα παράθυρα, την ύπαρξη ενός διαδρόμου,
ακόμα και τη σκέψη που είχα όταν αποκοιμήθηκα…».

Η Σουζάνα Αντωνακάκη είναι αρχιτέκτονας.