Πόσο δωρεάν είναι η δωρεάν παιδεία;

Ο όρος «δωρεάν παιδεία» εντάχθηκε στο καθημερινό λεξιλόγιο των Ελλήνων το 1964
ως επακόλουθο της κατάργησης των διδάκτρων στα Πανεπιστήμια και καθιερώθηκε
συνταγματικά το 1975. Στόχος της σχετικής πολιτικής ήταν να καταστήσει την
παιδεία ανεξάρτητη από την οικονομική κατάσταση των μαθητών – φοιτητών και να
δημιουργήσει έτσι ίσες ευκαιρίες στην εκπαίδευση για τα παιδιά όλων των
Ελλήνων. Η φιλοσοφική θεμελίωση βρίσκεται στα εξής επιχειρήματα: α) η παιδεία
πρέπει να είναι προνόμιο του πνεύματος και όχι του πλούτου, β) η εκπαίδευση
αποτελεί το σημαντικότερο εφόδιο των νέων στον αγώνα της ζωής και γ) η μόρφωση
και η κατάρτιση της νεολαίας αποτελεί κρίσιμο παράγοντα της οικονομικής και
κοινωνικής προόδου των λαών. Ας δούμε τώρα σε ποιο βαθμό η ελληνική κοινωνία
έχει επιτύχει τους παραπάνω στόχους. Μολονότι η μέτρηση είναι μια ιδιαίτερα
δύσκολη υπόθεση, μπορεί ωστόσο να προσεγγιστεί ικανοποιητικά με δύο δείκτες:
το ποσοστό του εθνικού εισοδήματος (ΑΕΠ) που η κοινωνία διαθέτει για την
παιδεία και τον βαθμό αποτελεσματικότητας στη χρήση των πόρων. Αν
περιοριστούμε στις χώρες της Ευρωπαϊκής Ένωσης, διαπιστώνουμε ότι οι ελληνικοί
δείκτες υπολείπονται αισθητά από τους αντίστοιχους δείκτες όλων των χωρών. Το
σχετικό ποσοστό στις διάφορες χώρες είναι από 45% μέχρι 140% υψηλότερο από το
αντίστοιχο ελληνικό. Χαμηλός είναι επίσης και ο βαθμός αποτελεσματικής
αξιοποίησης των πόρων στη χώρα μας σε σύγκριση με τις άλλες.

Τα ποσοστά στα οποία αναφερόμαστε εδώ αφορούν τις δημόσιες δαπάνες. Στη χώρα
ωστόσο δαπανώνται κάθε χρόνο τεράστια ποσά από τις οικογένειες (φροντιστήρια,
μάθηση ξένων γλωσσών, δαπάνες φοιτητών σε πανεπιστήμια του εξωτερικού, κ.λπ.),
τα οποία δεν περιλαμβάνονται στις δημόσιες δαπάνες. Πρόχειροι υπολογισμοί
ανεβάζουν τα ποσά αυτά στο ύψος των 800 δισ. και αντιστοιχούν στο 80% περίπου
των κρατικών δαπανών. Έτσι, ως κοινωνία διαθέτουμε για την παιδεία εθνικούς
πόρους που προσεγγίζουν αυτούς που διαθέτουν οι πλέον αναπτυγμένες χώρες της
Ε.Ε. Όμως, το 40% περίπου το πληρώνουν οι ίδιοι οι εκπαιδευόμενοι.

Κοντολογίς, η παιδεία στην Ελλάδα μόνο κατά ένα μέρος είναι δωρεάν, γεγονός
που παραβιάζει την αρχή των ίσων ευκαιριών. Και επακόλουθα του τρόπου με τον
οποίον η κοινωνία μας χρηματοδοτεί την παιδεία είναι: η κατασπατάληση πόρων, η
άνθηση της παραπαιδείας, η δημιουργία παραοικονομίας και το χαμηλό επίπεδο
εκπαίδευσης σε πολλούς τομείς.

Ο καθηγητής Ανδρέας Κιντής είναι πρύτανης του Οικονομικού Πανεπιστημίου.