ΠΡΟΣΩΠΑ Ο «πάπας» της γερμανικής λογοτεχνίας

Μαρτσέλ – Τεοφίλα. Ερωτεύτηκαν στο γκέτο της Βαρσοβίας

Τα 75.000 αντίτυπα της πρώτης έκδοσης της αυτοβιογραφίας του με τίτλο «Mein
Leben» («Η ζωή μου»), κυκλοφόρησαν στις 16 Αυγούστου και εξαντλήθηκαν μέσα σε
οκτώ ημέρες. Τρεις εβδομάδες μετά, το βιβλίο είχε συγκινήσει 160.000
αναγνώστες. Ήδη ο εκδοτικός οίκος DVA ετοιμάζει την τέταρτη έκδοση. «Θα έπρεπε
να το είχε σκεφτεί νωρίτερα», έγραψε το «Ντερ Σπήγκελ» για τον 79χρονο «πάπα
της γερμανικής λογοτεχνίας». Αντί να γράφει βιβλιοκριτικές, «θα ήταν
απλούστερο να γράφει ο ίδιος τα μπεστ σέλερ».

Από το 1958, οπότε έφθασε από την Πολωνία στη Δυτική Γερμανία, έως το 1992,
που άρχισε τη συγγραφή της αυτοβιογραφίας του, ο Μαρτσέλ Ράιχ-Ρανίκι είχε
δημοσιεύσει 638 άρθρα και κριτικές για 226 συγγραφείς, τα περισσότερα στην
εβδομαδιαία «Ντι Τσάιτ» και στη «Φρανκφούρτερ Αλγκεμάινε Τσάιτουνγκ». Αλλά η
πληθωρική παρουσία του κυριάρχησε στα γερμανικά γράμματα από το 1988, όταν
ξεκίνησε την εκπομπή «Λογοτεχνικό Κουαρτέτο» στο κανάλι ZDF της γερμανικής τηλεόρασης.

Ο Μαρτσέλ Ράιχ γεννήθηκε το 1920 από Εβραίους γονείς στο Βλοτσλάβεκ, στον
Βιστούλα. «Από μικρός ήμουν διαφορετικός από τους άλλους», γράφει. «Ουδέποτε
ταίριαξα πραγματικά με το περιβάλλον μου». Ο έμπορος πατέρας του χρεοκόπησε το
1929 και η οικογένεια έφυγε για το Βερολίνο όπου ζούσε ένας πλούσιος θείος.
Σύντομα ο Μαρτσέλ έγινε ο καλύτερος της τάξης του στα γερμανικά και λάτρεψε τη
λογοτεχνία. Το 1938 πήρε το απολυτήριό του και στις 28 Οκτωβρίου της ίδιας
χρονιάς, λίγες ημέρες πριν από το πογκρόμ της Νύκτας των Κρυστάλλων,
απελαύνετο από το γερμανικό Ράιχ στην Πολωνία κουβαλώντας μαζί του μόνον ένα
χαρτοφύλακα μ’ ένα καθαρό μαντήλι και ένα μυθιστόρημα του Μπαλζάκ. Η αόρατη
αποσκευή του, γράφει, ήταν η γερμανική γλώσσα και λογοτεχνία.

Όταν, αργότερα, τα στρατεύματα του Χίτλερ κατέλαβαν την Πολωνία, η οικογένεια
Ράιχ ζούσε στη Βαρσοβία. Μέσα στην ατμόσφαιρα τρόμου που ακολούθησε για τους
400.000 Εβραίους της πόλης, ο 19χρονος Μαρτσέλ γνώρισε την Τεοφίλα, μια
συνομήλικη γειτόνισσά του. Ο έρωτας της ζωής του ξεκίνησε λίγο πριν οι ναζί
υψώσουν τον τοίχο που μετέτρεψε τη γειτονιά στο περιβόητο γκέτο της Βαρσοβίας.
Δραπέτευσαν τον Ιανουάριο του 1943, τους έκρυψε μια πολωνική οικογένεια και το
νεαρό ζευγάρι κατάφερε να επιζήσει. Το 1945, ο Μαρτσέλ Ράιχ εντάχθηκε στο
πολωνικό Κομμουνιστικό Κόμμα. Για μερικά χρόνια πίστεψε στις κομμουνιστικές
υποσχέσεις («ένα σοβαρό σφάλμα», γράφει σήμερα). Υπηρέτησε ως λοχαγός των
μυστικών υπηρεσιών στο εξωτερικό και κατέληξε να διευθύνει το γενικό προξενείο
της Πολωνίας στο Λονδίνο. Το οικογενειακό όνομά του εμπόδιζε την καριέρα του
κι έτσι ονομάστηκε πλέον Ρανίκι. Το διπλό όνομα Ράιχ-Ρανίκι το υιοθέτησε μετά
το 1958.