Όταν κατέρρεε το Τείχος

Δέκα χρόνια έχουν περάσει από τότε που οι διαδηλώσεις και η μαζική φυγή των
κατοίκων υπέσκαπταν τα θεμέλια της Ανατολικής Γερμανίας. Κανείς όμως δεν
φανταζόταν ότι το κράτος αυτό θα κατέρρεε τόσο απότομα, ούτε καν οι ηγέτες της
«ειρηνικής επανάστασης».

Πράγα, 1989. Από το μπαλκόνι της γερμανικής πρεσβείας στην Πράγα, ο Χανς Ντίτριχ Γκένσερ ανακοινώνει στους Ανατολικογερμανούς πρόσφυγες ότι κανονίστηκε η αναχώρησή τους

Σεπτέμβριος 1989: Δύο βδομάδες πριν από την 40ή επέτειο από την ίδρυση της
Λαϊκής Δημοκρατίας της Γερμανίας, που το καθεστώς του Χόνεκερ ετοιμαζόταν να
γιορτάσει με όση λαμπρότητα του επέτρεπε η άθλια οικονομική κατάσταση της
χώρας. Η ηγεσία στο Ανατολικό Βερολίνο πιστεύει πως βρίσκεται σε πιο ευνοϊκή
θέση από τις υπόλοιπες χώρες του Συμφώνου της Βαρσοβίας. Ωστόσο, το υψηλό
βιοτικό επίπεδο των Ανατολικογερμανών είναι υποθηκευμένο και ο άνεμος της
ανανέωσης που φυσάει από το Κρεμλίνο, λειτουργεί αποσταθεροποιητικά. Οι
Ανατολικογερμανοί είναι έντονα δυσαρεστημένοι με την αδιαλλαξία που δείχνει η
γηραλέα ηγεσία τους απέναντι στο αίτημα για μεταρρυθμίσεις.

Φυγή

Στις 19 Αυγούστου, η Ουγγαρία είχε ανοίξει τα σύνορα, επιτρέποντας σε
εκατοντάδες Ανατολικογερμανούς τουρίστες να καταφύγουν στη Δύση. Μέχρι τις 25
Σεπτεμβρίου, 25.000 Ανατολικογερμανοί θα χρησιμοποιήσουν τον ουγγρικό διάδρομο
για να εγκαταλείψουν τη χώρα. Μόνον οι επετειακές εκδηλώσεις της 7ης
Οκτωβρίου, παρουσία των ηγετών του Συμφώνου της Βαρσοβίας, αποτρέπουν την
παλαιοκομμουνιστική ηγεσία της ΛΔΓ από το να κλείσει τα σύνορα με μια σύμμαχο
χώρα. Για να πάνε στην Ουγγαρία οι Ανατολικογερμανοί χρειάζονται ωστόσο βίζα,
που χορηγείται πλέον εξαιρετικά φειδωλά.

Στην πρεσβεία

Για την Τσεχοσλοβακία όμως δεν χρειάζεται βίζα. Σ’ αυτούς που καταψηφίζουν το
καθεστώς με τα πόδια, έρχονται να προστεθούν εκείνοι που καταφεύγουν στην
πρεσβεία της Ομοσπονδιακής Γερμανίας στην Πράγα. Ο αριθμός τους μεγαλώνει μέρα
με τη μέρα. Ο Χανς Ντίτριχ Γκένσερ, τότε υπουργός Εξωτερικών στη Βόννη,
ηγείται των διαπραγματεύσεων για να μεταφερθούν στη Δυτική Γερμανία. Στις
«Αναμνήσεις» του, ο Γκένσερ, πρόσφυγας ο ίδιος από τη Χάλε το 1952, θα
περιγράψει την εμπειρία της 30ής Σεπτεμβρίου του 1989 σαν την πιο συγκινητική
στη ζωή του.

Στο μπαλκόνι

Από το μπαλκόνι τής ασφυκτικά γεμάτης γερμανικής πρεσβείας στην Πράγα ­ το
κτίριο και το προαύλιο ήταν ασφυκτικά γεμάτα, στο δρόμο είχαν στήσει σκηνές ­
ο Γκένσερ θα απευθύνει τον λόγο σε πάνω από 4.000 πρόσφυγες: «Αγαπητοί
συμπατριώτες, ήρθαμε για να σας πληροφορήσουμε ότι η αναχώρησή σας…». Η
φράση, που αποδείχτηκε μοιραία για τη ΛΔΓ, θα πνιγεί στις ζητωκραυγές και τις
εκδηλώσεις ευγνωμοσύνης.

Με τρένα

Σήμερα ο Γκένσερ παραδέχεται πως δεν περίμενε ότι η συναίνεση του Ανατολικού
Βερολίνου στη αναχώρηση των υπηκόων του θα οδηγούσε τόσο γρήγορα στην πτώση
του Τείχους. Η εικόνα όμως των ειδικών τρένων που διέσχισαν το έδαφος της ΛΔΓ
μεταφέροντας τους πρόσφυγες στη Δυτική Γερμανία εξευτέλισε το καθεστώς.
Υπήρχαν όμως και εκείνοι που έλπιζαν ότι τα κακώς κείμενα του υπαρκτού
σοσιαλισμού ήταν αναστρέψιμα και δεν ήθελαν να φύγουν. Η ως τότε ανίσχυρη
αντιπολίτευση ευνοείται από την αδυναμία του καθεστώτος.

Είμαστε ο λαός

Την Κυριακή, 24 Σεπτεμβρίου, στη Λειψία, οι εκπρόσωποί της ιδρύουν μια κοινή
πλατφόρμα, το Νόιες Φόρουμ. Τη Δευτέρα, 25 Σεπτεμβρίου, οι πολίτες κατακλύζουν
τους δρόμους της Λειψίας με τα συνθήματα «Είμαστε ο λαός», «Θα μείνουμε εδώ»
και «Ελεύθερα ταξίδια αντί για μαζική φυγή». Η αναταραχή, που προκαλεί η
μαζική φυγή και η στάση του Γκορμπατσώφ, γιγαντώνει το κίνημα. Στις
ανατολικογερμανικές πόλεις γίνονται καθημερινά διαδηλώσεις.

Στη Λειψία

Λειψία, 1989. Χιλιάδες άνθρωποι κατακλύζουν τους δρόμους: «Είμαστε ο λαός»

Καταλυτικής σημασίας είναι η συγκέντρωση της 6ης Οκτωβρίου 1989 στη Λειψία. Ο
Χόνεκερ είχε δώσει εντολή να την καταστείλουν και ο φερόμενος ως διάδοχός του
Έγκον Κρεντς επικαλέστηκε με έμφαση τη σφαγή της Πλατείας Τιέν Ανμέν. Την
προηγουμένη της διαδήλωσης όμως, έδωσε εντολή στις δυνάμεις ασφαλείας να μην
παρέμβουν, αν δεν δεχτούν επίθεση. Γνώριζε πως αν χυνόταν αίμα, κάθε
προσπάθεια για μεταρρύθμιση στη ΛΔΓ ήταν καταδικασμένη. Στην τεταμένη
ατμόσφαιρα του Οκτωβρίου του 1989, ακόμα οι ήπιες εντολές του Κρεντς ήταν
επικίνδυνες. Η κατάσταση στη Λειψία αποκλιμακώθηκε χάρις στην παρέμβαση του
διάσημου μαέστρου Κουρτ Μαζούρ, κυρίως όμως χάρις στην ψυχραιμία και την
πειθαρχία που επέδειξαν οι διαδηλωτές.

Τα γεγονότα πήραν το δρόμο τους. Στις 18 Οκτωβρίου, ο Κρεντς έκανε μια
τελευταία προσπάθεια να σταματήσει το ρεύμα, ρίχνοντας τον Χόνεκερ. Το
απομεσήμερο της 9ης Νοεμβρίου 1989 είχε νικηθεί: Το μέλος του Εκτελεστικού
Γραφείου, Γκίντερ Σαμπόβσκι ανακοίνωσε ότι εφεξής τα ταξίδια ήταν ελεύθερα. Η
εφαρμογή του μέτρου ξεκινούσε αμέσως.

Μια βόλτα

Μία ώρα αργότερα, στο Βερολίνο, στο περίφημο «Τσεκπόιντ Τσάρλι», δημοσιογράφοι
του δυτικογερμανικού ραδιοφώνου σταματούσαν δύο νεαρούς Ανατολικογερμανούς που
έμπαιναν στο Δυτικό Βερολίνο με το αυτοκίνητό τους: «Θα μείνετε εδώ τώρα;»
τους ρώτησαν. «Α, όχι βέβαια. Μια βόλτα θέλουμε να κάνουμε και θα επιστρέψουμε
σπίτι», ήταν η συγκλονιστική απάντηση. Ο Ψυχρός Πόλεμος είχε τελειώσει.

Πικρία

Δέκα χρόνια αργότερα, μπορεί να διαπιστώσει κανείς μια πικρία στους τότε
ηγέτες της «ειρηνικής επανάστασης». «Υπάρχει βελτίωση στις συνθήκες διαβίωσης»
παραδέχεται ο Γιόχεν Λέσινγκ, δικηγόρος, που είχε τότε την οργανωτική ευθύνη
για τις διαδηλώσεις της Λειψίας. «Κανείς όμως δεν τρέφει ψευδαισθήσεις. Η
ενωμένη Γερμανία δεν είναι παράδεισος. Η νεολαία είναι απογοητευμένη». Η
κυβέρνηση έχει διαθέσει για την ανοικοδόμηση της πρώην Ανατολικής Γερμανίας το
αστρονομικό ποσό των 900 δισ. μάρκων. Ωστόσο η ανεργία είναι τεράστια και οι
εξτρεμιστικές τάσεις κερδίζουν έδαφος.

Νοσταλγία

Η νοσταλγία για το προηγούμενο καθεστώς είναι έκδηλη. Ο ένας στους δέκα
Ανατολικογερμανούς μετανάστευσε στην πρώην Δυτική Γερμανία. Ο ένας στους
τέσσερις απ’ αυτούς που έμειναν ψηφίζουν τους πρώην κομμουνιστές (PDS). Για
την Ιρμτράουτ Χόλιτζερ, που κατέλαβε τον Δεκέμβρη του 1989 τα γραφεία της
μυστικής αστυνομίας (Στάζι) στη Λειψία, η απήχηση του PDS συνιστά μια
απογοήτευση πρώτου μεγέθους: «Όταν υπενθυμίζετε στους ανθρώπους ότι τώρα έχουν
δικαίωμα ψήφου, σού απαντούν: Και τι να το κάνουμε;». Πολλοί επαναστάτες του
1989 ήθελαν να διατηρήσουν το κράτος τους σε μια πιο δημοκρατική μορφή και
θεωρούν ότι τα πράγματα πήραν απότομα λάθος δρόμο. Ορισμένοι, όπως ο
συνιδρυτής του SPD στην ΛΔΓ, Ιμπραήμ Μπέμε ή ο πρώτος ­ και τελευταίος ­
εκλεγμένος πρωθυπουργός Λόθαρ ντε Μαετσιέρ υποχρεώθηκαν να παραιτηθούν λόγω
των σχέσεών τους με τη μυστική αστυνομία Στάζι. Οι περισσότεροι τα παράτησαν,
μη μπορώντας να αντεπεξέλθουν στις διαφορετικές απαιτήσεις της γερμανικής
πολιτικής σκηνής.

Δυσκολίες

Ακόμα και πετυχημένοι, όπως ο πρόεδρος του γερμανικού Κοινοβουλίου Βόλφγκανγκ
Τίρζε, έχουν δυσκολίες προσαρμογής. Ο Ρόλαντ Κέστερ, διαφωνών, και σήμερα
δημοτικός σύμβουλος των Πρασίνων στη Λειψία, πιστεύει ότι η ευθύνη για την
ισχύ του PDS είναι κοινή: «Οι πολίτες είναι απαθείς. Οι ηγεσίες των
περισσότερων κομμάτων προέρχονται εξ ολοκλήρου από τη Δύση και τα τοπικά μας
προβλήματα δεν τους αγγίζουν».

Ο δικηγόρος Λέσιγκ έμεινε μακριά από την πολιτική: «Τότε δεν επεδιώκαμε να
ανατρέψουμε το σύστημα, αλλά να μεταρρυθμίσουμε. Αν ήξερα πριν από δέκα χρόνια
πού θα καταλήγαμε, ίσως να μη συμμετείχα». Η «μητέρα της επανάστασης» Μπέρμπελ
Μπόλεϊ έχει αποδεχθεί πάντως τις εξελίξεις: «Το αντιπολιτευτικό πνεύμα ήταν
για μένα προσωπική υπόθεση», δηλώνει σήμερα.