ΔΙΑΣΤΑΣΕΙΣ Η γεωγραφία των ήχων

Νερό, αέρας, ψίθυροι, το θρόισμα των φύλλων, το τραγούδι των τζιτζικιών.
Σας θυμίζουν τίποτα; Ή τα ‘χουν καλύψει όλα οι συναγερμοί και οι εξατμίσεις;

Ηχητικό πανόραμα (σκίτσο του Α. Glazer)

Το 1994, με αφορμή την 50ή επέτειο από την απόβαση στη Νορμανδία και την
απελευθέρωση του Παρισιού, ο Μπιλ Φοντάνα είχε «σκεπάσει» την πολύβουη Αψίδα
του Θριάμβου με τους ήχους του Ατλαντικού Ωκεανού. Όποιος περνούσε από εκεί,
αντί για τους θορύβους από τα αυτοκίνητα, τα φορτηγά και τα μηχανάκια, άκουγε
έκπληκτος τον γλυκό ήχο του αέρα που σφυρίζει και των κυμάτων που σκάνε. Στην
Μπιενάλε της Βενετίας που γίνεται αυτές τις μέρες, ο Αμερικανός καλλιτέχνης
παρουσιάζει ένα ακόμη οπτικοακουστικό χάπενινγκ: φωνές, θροΐσματα, βήματα,
παφλασμούς, όλους τους ήχους που συγκέντρωσε από 12 ιστορικά και πολιτιστικά
μνημεία της πόλης. Καθώς η έκθεση βρίσκεται σ’ ένα λόφο, ο επισκέπτης βλέπει
τα κτίρια κι ακούει τους ήχους τους, έχει δηλαδή τη δυνατότητα «να ακούσει
μέχρι εκεί που μπορεί να δει», με αποτέλεσμα την πλήρη ανατροπή της σχέσης
ανάμεσα στις δύο αυτές αισθήσεις.

Ο Φοντάνα δεν είναι ο πρώτος που μελετά και περιγράφει το ηχητικό τοπίο. Ένας
από τους πρωτοπόρους στον τομέα αυτόν, γράφει η «Στάμπα», είναι ο Καναδός
καθηγητής και συνθέτης πειραματικής μουσικής Μάρεϊ Σάφερ. Ο πρώτος ήχος που
άκουσε ο άνθρωπος ήταν το χάδι του νερού, έλεγε ο Προυστ. Πόσοι απολαμβάνουν
ακόμη αυτό το χάδι, πόσοι ακούνε τον ήχο του νερού που αναβλύζει από μια πηγή,
ενός χειμάρρου που ξεχύνεται, μιας λακκούβας που γεμίζει, των κυμάτων που
σκάνε αγριεμένα σ’ ένα μόλο; Πόσοι ξέρουν να ξεχωρίζουν τους ήχους του αέρα
που φυσά ανάμεσα στα δένδρα; Κάποτε υπήρχαν τόποι απόλυτης σιωπής όπου
μπορούσε να καταφύγει όποιος υπέφερε από ηχητική κόπωση για να ανακτήσει την
ψυχή του. Ποιος αντέχει ακόμη να το κάνει; Και πού να πάει για να ησυχάσει;

Ένα από τα προγράμματα του Σάφερ, στο οποίο βασίζεται και το γνωστότερο βιβλίο
του, είναι το Παγκόσμιο Ηχητικό Τοπίο. Στόχος του είναι να καταγραφεί ο
μεγαλύτερος δυνατός αριθμός ήχων πριν εξαφανιστούν από το πρόσωπο της γης.
Στον σχετικό κατάλογο, ο Καναδός ερευνητής παραθέτει μεταξύ άλλων τους ήχους
του σώματος (κτύποι της καρδιάς, αναπνοή, οι ήχοι της τροφής, του ποτού, της
ερωτικής πράξης, ακόμη και των ονείρων), τους ήχους της φωνής (λέξεις,
επιφωνήματα, ψίθυροι, φωνές, μουρμουρητά, γέλια), αλλά και ήχους απεχθείς όπως
εκείνοι που βγαίνουν από τα κομπρεσέρ, τα ηλεκτρικά τρυπάνια και τις
μπουλντόζες. Η βιομηχανική επανάσταση ­ σημειώνει ­ δεν έφερε μαζί της μόνο
μια καινούργια σειρά θορύβων της πόλης, αλλά προκάλεσε και το φαινόμενο της
«ευθείας γραμμής», δηλαδή τη γέννηση ήχων με απεριόριστη διάρκεια και απολύτως
καμιά ποικιλία. Οι περισσότεροι ήχοι που ακούμε σήμερα στην πόλη είναι
φυγόκεντροι. Κεντρομόλοι, ήχοι που δεν διασκορπίζουν αλλά συλλέγουν, είναι
μόνο εκείνοι που εκπέμπουν τα παραδοσιακά θρησκευτικά αντικείμενα, σήμαντρα,
καμπάνες και κουδούνια. Κινδυνεύουν όμως να εκλείψουν.