ΤΡΙΤΗ ΑΠΟΨΗ ΠΣΕματα και λάθη

Στο τέλος μιας εβδομάδας φορτωμένης με συλλογικά και προσωπικά μαύρα
σύννεφα, δυνάμωσαν και οι κλυδωνισμοί στο μέτωπο της επιχειρούμενης ­ αλλά
ακόμα αόρατης ­ εκπαιδευτικής μεταρρύθμισης. Δεν είναι μόνο η τύχη των
Προγραμμάτων Σπουδών Επιλογής που θα πρέπει να προβληματίσει την κυβέρνηση,
αλλά ακόμα και τώρα η συνολική λογική του «οράματός» της για το μέγιστο αγαθό
της παιδείας.

Το ότι η αναγκαστική επαναφορά του θέματος στο προσκήνιο οφείλεται σε απόφαση
της δικαστικής εξουσίας είναι και θετικό και αρνητικό. Από μια άποψη, η κρίση
επιβάλλεται ως απρόσωπη και στηριγμένη στη θεμελιώδη συνταγματική αρχή της
ισότητας, γεγονός που αποκαθαίρει την εκπαιδευτική μεταρρύθμιση από την υποψία
κομματικής εκμετάλλευσης και προβάλλει την πολιτειακή σημασία της. Η οργάνωση
της εκπαίδευσης, ιδίως της ανώτατης, φαίνεται να λέει, για πολλοστή φορά, το
Συμβούλιο της Επικρατείας, ξεπερνά κατά πολύ το πεδίο της τεχνικής της
εξουσίας και αποτελεί συστατικό της ίδιας της ορθής λειτουργίας του
πολιτεύματος. Από την άλλη, η ουσιαστική ακύρωση ενός σκέλους, από τα
σημαντικότερα μάλιστα, μιας κυβερνητικής επιλογής εγείρει εκ νέου το
θεμελιώδες για τη σύγχρονη δημοκρατία πρόβλημα των ορίων της δικαστικής
εξουσίας σε σχέση με τον σεβασμό της λαϊκής κυριαρχίας. Στη συγκεκριμένη
πάντως περίπτωση, μια ψύχραιμη ανάλυση θα έδειχνε ότι δεν υπάρχει ουσιαστικά
θέμα υπέρβασης ορίων, παρά μόνον επιμονής σε μια επιστημονική και δικαιική
θέση που το Συμβούλιο της Επικρατείας έχει πάντοτε εκφράσει ανεξάρτητα από
πολιτικές συγκυρίες.

Η νομολογία του ανωτάτου διοικητικού δικαστηρίου για την πανεπιστημιακή
εκπαίδευση και τον τρόπο οργάνωσής της ερμηνεύει τη σχετική διάταξη του άρθρου
16 του Συντάγματος με τρόπο δυναμικό αλλά αυστηρό. Η ανώτατη εκπαίδευση στην
Ελλάδα αποτελεί δημόσιο δικαίωμα (άρα παρέχεται σε όλους δωρεάν, αποκλειστικά
από Νομικά Πρόσωπα Δημοσίου Δικαίου και υπό καθεστώς ίσων όρων), εποπτεύεται
και ενισχύεται οικονομικά, αλλά δεν ρυθμίζεται στις λεπτομέρειές της από το
κράτος (αυτή είναι η έννοια της «πλήρους αυτοδιοίκησης» των ανωτάτων
εκπαιδευτικών ιδρυμάτων), ενώ οι λειτουργοί της τελούν υπό καθεστώς
υπηρεσιακής ανεξαρτησίας και απολαύουν πλήρους ακαδημαϊκής ελευθερίας. Με αυτά
τα δεδομένα, κάθε συμμετοχή ιδιωτών, Ελλήνων ή αλλοδαπών, στην παροχή της
ανώτατης εκπαίδευσης, κάθε κάμψη της ισότητας όρων στην πρόσβαση σε αυτή,
καθώς και κάθε παραβίαση, οργανωτική ή σε επίπεδο έκφρασης γνώμης, της
αυτόνομης λειτουργίας της πανεπιστημιακής κοινότητας έχουν παγίως κριθεί
αντισυνταγματικές. Κανέναν δεν μπορεί συνεπώς να εκπλήξει το γεγονός ότι,
προκειμένου περί της εισαγωγής ενός συστήματος σπουδών που απολήγει στην
παροχή δημοσίου πτυχίου, η μη τήρηση πολλών από τις παραπάνω αρχές
(διαφορετικός τρόπος έναρξης αλλά όχι αποτελέσματος των σπουδών, διοικητικός
καθορισμός του συστήματος, υπερβολική ελαστικότητα ως προς το αντικείμενο)
οδήγησε στο ίδιο αποτέλεσμα. Το Συμβούλιο της Επικρατείας δεν είπε όχι στην
ιδέα των ΠΣΕ, θεώρησε παράνομη την παροχή πανεπιστημιακής παιδείας με τα
συγκεκριμένα χαρακτηριστικά και προϋποθέσεις. Γι’ αυτό τον λόγο όχι μόνο δεν
μπορεί να κατηγορηθεί ότι υποκατέστησε τον νομοθέτη, αλλά, αντιθέτως, το
δικαστήριο είναι αυτό που θα μπορούσε ακόμα και να μεμφθεί τον νομοθέτη για
την άγνοια του αμετάλλαχτου πυρήνα της νομολογίας του, της μόνης δύναμης που
δίνει υπόσταση στις συνταγματικές έννοιες.

Ενός σφάλματος (στον τρόπο θέσπισης του θεσμού) μύρια προηγήθηκαν και
ακολούθησαν. Στη φιλοσοφία των μέτρων: η παιδεία δεν γίνεται αναγκαστικά
δημοκρατικότερη μέσα από την ψευδαίσθηση της μαζικοποίησής της ούτε μια
μεταρρύθμιση δικαιώνεται από τη δίψα της κοινωνίας για κάποιου είδους «χαρτί».
Στην εκ μέρους ορισμένων ιδρυμάτων αντίληψη της έννοιας της αυτοδιοίκησης:
οργανωτική αυτονομία ουδόλως σημαίνει υποκατάσταση της δικαιοσύνης ­ και γι’
αυτό η στάση του Πανεπιστημίου Κρήτης συνεχίζει, και μετά την έκδοση της
απόφασης, να αποτελεί βαρύ θεσμικό ατόπημα. Στην αντίδραση του υπουργείου: ο
υποβιβασμός τής αρχής της ισότητας σε διαδικαστική λεπτομέρεια και η
προαναγγελία χρησιμοποίησης του νόμου για την παράκαμψη τής
αντισυνταγματικότητας συνιστούν υποχώρηση του Κράτους Δικαίου. Η Δικαιοσύνη ­
και αυτό κάποιοι από εμάς το έχουμε διδαχθεί στο πετσί μας ­ δεν είναι εμπόδιο
αλλά παραστάτης της Πολιτείας ­ ιδίως όταν, όπως στην προκειμένη περίπτωση, η
δικαστική κρίση δύσκολα επιδέχεται νομική αμφισβήτηση.

Ο δικηγόρος Κώστας Β. Μποτόπουλος είναι διδάκτωρ του Συνταγματικού Δικαίου.