Χρειάζεται ν’ αναπνεύσει το Σχολείο της Μόρφωσης

Το Σχολείο της Παιδείας και της Μόρφωσης χρειάζεται να «αναπνεύσει» για να ξαναβρεί τον εαυτό του. Η τόσο στενή σύνδεση του σχολείου με το εξεταστικό σύστημα για την Τριτοβάθμια Εκπαίδευση «μολύνει» ανεπανόρθωτα τον παιδαγωγικό χαρακτήρα του όλου σχολείου.

Να μιλήσει κανείς για τα πράγματα της Εκπαίδευσης, ιδιαίτερα αυτή την ώρα που
βρίσκεται σε εξέλιξη μια «Εκπαιδευτική Μεταρρύθμιση», όχι μόνο δεν είναι
εύκολο, αλλά δεν ξέρω αν έχει και νόημα. Το χρέος, όμως, μιας δημόσιας
παρουσίας την ώρα αυτή υπερνικά τους πολλούς δισταγμούς και τους φόβους
παρερμηνείας και ταξινόμησης όσων γράφονται σε γνωστά κλισέ.

Το ότι όλη η Εκπαίδευση έχει πρόβλημα αποδοτικότητας είναι γνωστό και αυτό
μοιάζει να είναι περισσότερο αισθητό στη Δευτεροβάθμια Εκπαίδευση. Ως γνωστόν,
στη βαθμίδα αυτή προβλήματα εξωσχολικά, κοινωνικής¹ή θεσμικής
προελεύσεως, βρίσκουν ευκολότερα περάσματα και επηρεάζουν αρνητικά την
αποτελεσματικότητα του σχολείου. Έτσι, τα εκπαιδευτικά πράγματα έχουν σήμερα
φτάσει στο εξής πολύ επικίνδυνο σημείο: να θεωρείται πολύ αμφίβολο κατά πόσο,
και αν, μια ιδεατή, έστω, άριστη στη σύλληψή της «Μεταρρύθμιση» θα μπορούσε
πια να γίνει αποδεκτή, να βρει στον κόσμο των εκπαιδευτικών εταίρους και
υποστηρικτές ικανούς για να εδραιωθεί. Η εκ του πλησίον, όμως, προσέγγιση του
εκπαιδευτικού και του σχολείου Μ.Ε. εδραιώνει την άποψή μας πως όταν ο
εκπαιδευτικός νιώσει, μέσα από την αντίστοιχη εκπαιδευτική και κοινωνική
πρακτική, ότι τον εμπιστεύονται, ότι τιμούν και κατανοούν το έργο του και τις
δυσκολίες που συναντάει και όταν, ταυτόχρονα, αισθανθεί ότι καθοδηγείται
συγκεκριμένα, ότι εργάζεται σε πλαίσιο σαφές και ορθολογικά δομημένο και ότι
αξιολογείται με δικαιοσύνη, υπάρχει, πιστεύουμε, ελπίδα να αντιδράσει θετικά
σε μια εκπαιδευτική μεταρρύθμιση που έχει γι’ αυτόν νόημα.

Η ουσία των προβλημάτων

Ας δούμε τώρα από κοντά τα της «Μεταρρύθμισης». Επαγγέλλεται ότι θα λύσει τα
μεγάλα και χρόνια εκπαιδευτικά προβλήματα, αλλά, αν κρίνουμε από τα μέχρι τώρα
μέτρα, δεν φαίνεται να έχει γίνει αντιληπτή η ουσία των προβλημάτων… Πώς
επιδιώκει η «Μεταρρύθμιση» να λύσει τα μεγάλα προβλήματα; Εστιάζει κατ’ εξοχήν
στην αξιολόγηση και μάλιστα αναφορικά με την είσοδο στην Τριτοβάθμια
Εκπαίδευση. Με τον τρόπο αυτό προκύπτει έμμεσα ένα όφελος, καλύπτεται μια
ανάγκη της Εκπαίδευσης, ανεξάρτητα από την κριτική που μπορεί να ασκηθεί στην
παιδαγωγικότητα και τη μορφωτική αποτελεσματικότητα των μέτρων: επιτυγχάνεται
μερική αναδόμηση του εκπαιδευτικού μηχανισμού, «σύσφιγξη» των αρμών, επιστροφή
κάποιας τάξης και «σοβαρότητας» στο σχολείο.

Αλλά, αυτά ειδικά τα μέτρα, πέρα από την οποιαδήποτε κριτική σε αυτά καθαυτά,
συνδέουν πλέον ακατάλυτα το σχολείο, και την επίδοση σε αυτό, με την είσοδο
στην Τριτοβάθμια Εκπαίδευση. Δεν σκοπεύουμε στο μικρό αυτό άρθρο να
αναζητήσουμε τρόπους περισσότερο καλούς για την είσοδο στην Γ/βάθμια. Τις
λεπτομέρειες τέτοιων θεμάτων μπορούν να μελετήσουν επιτροπές ειδικών. Όμως,
εκείνο που εμείς θέλουμε οπωσδήποτε εδώ να τονίσουμε, και που καιρό τώρα
υποστηρίζουμε, είναι ότι το υποχρεωτικό σχολείο και το Λύκειο πρέπει να
απεμπλακούν γενικά από το «εξεταστικό» για τα ΑΕΙ/ΤΕΙ².

«Μόλυνση»

Το Σχολείο της Παιδείας και της Μόρφωσης χρειάζεται να «αναπνεύσει» για να
ξαναβρεί τον εαυτό του. Η τόσο στενή σύνδεση του σχολείου με το εξεταστικό
σύστημα για την Τριτοβάθμια Εκπαίδευση «μολύνει» ανεπανόρθωτα τον παιδαγωγικό
χαρακτήρα του όλου σχολείου. Η αγχωτική αυτή «μόλυνση» των μαθητών (για την
οποία πλέον εκφράζονται έντονες ανησυχίες από την πλευρά της Ψυχιατρικής) δεν
αφήνει σήμερα ανέπαφη καμιά, πλέον, σχολική βαθμίδα. Το σχολείο ήταν και είναι
«παιδαγωγικής» αποστολής θεσμός. Τουλάχιστον αυτό μέχρι τώρα διακηρύσσεται
στις εισηγητικές εκθέσεις των εκάστοτε μεταρρυθμιστικών διαταγμάτων. Η
απροκάλυπτη και πλήρης μεταβολή του σχολείου σε κέντρο διαμεσολαβητικό και
επιλεκτικό για την Τριτοβάθμια Εκπαίδευση είναι τόσο αρνητικών και καταλυτικών
επιδράσεων που δεν υπάρχει άλλη θεραπεία: το Σχολείο της Γενικής Εκπαίδευσης
να παραμείνει και να αξιοποιηθεί ως παιδαγωγικής αποστολής θεσμός (όπου η
προσέγγιση της γνώσης γίνεται συνήθως ως προσέγγιση μέσου, υλικού για
μορφωτική ανάπτυξη και όχι ως αυτοσκοπός). Μόνο έτσι θα αποφευχθεί η «μόλυνση»
και η καταστροφή του παιδαγωγικού χαρακτήρα του Σχολείου της Πρωτοβάθμιας και
της Δευτεροβάθμιας Εκπαίδευσης.

Ψυχική φυγή

Το σπουδαιότερο όμως ζήτημα είναι πως τα μεταρρυθμιστικά μέτρα δεν είναι σε
θέση να καλύψουν ικανοποιητικά το μέγα και κεντρικό πρόβλημα της Εκπαίδευσης.
Και αυτό είναι το γεγονός πως το «σχολείο» δεν είναι παραδεκτό ως «σημαντικό»
για την προσωπική ζωή και ανάπτυξη των σημερινών μαθητών, από τους ίδιους τους
«τροφίμους του». Γι’ αυτό παρατηρείται το καθολικό, σχεδόν, φαινόμενο της
ψυχικής φυγής όλων, μαθητών και δασκάλων, από το σχολείο. Πρόκειται για την
ασφαλέστερη μαρτυρία του δράματος, για τον αδιαμφισβήτητο δείκτη της κρίσης
του σχολείου ως θεσμού. Και αυτό δεν αποτελεί ελληνική, ελλαδική πρωτοτυπία,
δυστυχώς. Από το ίδιο βαρύ νόσημα πάσχει το σχολείο πολλών ευρωπαϊκών κρατών
που, άφρονα, θεωρούμε χρέος μας να αντιγράφουμε.

Αν όλοι μας, και οι ταγοί της «Μεταρρύθμισης», ερευνούσαμε τους λόγους για
τους οποίους δραπετεύουν οι μαθητές από το σχολείο, θα μπορούσαμε να
προβαίνουμε σε ασφαλέστερες κινήσεις. Μήπως κρατάει τα παιδιά ­ που δεν έχουν
«μολυνθεί» από το κοινωνικό άγχος και τον ανταγωνισμό ­ στο σχολείο κάτι άλλο
από την εξασφάλιση του τυπικού τίτλου και από το «χαβαλέ» των συμμαθητών; Το
Αναλυτικό Πρόγραμμα έλαβε ποτέ σοβαρά υπόψη του τις ανάγκες και τα
ενδιαφέροντα τόσο των μαθητών, όσο και της σύγχρονης κοινωνίας; Σπανιότατα
συναντούν οι μαθητές στο Λύκειο μορφωτικές αξίες ή προσωπικότητες Δασκάλων,
ικανές να θρέψουν την πεινασμένη για νόημα ζωής ψυχή τους. Αντί, λοιπόν, αυτών
που χρειάζονται τους παρουσιάζεται σήμερα ένα «εκσυγχρονισμένο» σχολείο, που
καμώνεται πως σοβαρεύεται, μέσα από αμέτρητες αξιολογήσεις, αλλά μένει
υποκριτικά μυωπικό στην αυτοαξιολόγησή του ως φορέα και θεσμού Παιδείας. Έτσι
και αυτοί μαθαίνουν να λειτουργούν όπως όλοι μας.

Προσαρμόζονται στα του σχολείου των εξετάσεων για να επιβιώσουν. Ταυτόχρονα
δε, μας «φτύνουν» όλους, δηλαδή «φτύνουν» και «ξερνούν» κάθε «μάθημα» της
κοινωνίας των ενηλίκων και του σχολείου. Αν, λοιπόν, συνεχίζουμε ως κοινωνία
να βλέπουμε το σχολείο ως παιδευτικό θεσμό, τουλάχιστον ας συνειδητοποιήσουμε
πως με τη «Μεταρρύθμιση» αυτός δεν υπηρετείται, δυστυχώς.

Όμως, ως ψυχοπαιδαγωγός, οφείλω να πω ότι κάτι τέτοιο είναι «κρίμα». Και ως
πολίτης (που νομίζει ότι βλέπει και αυτός λίγο πιο πέρα), ότι είναι «α-νόητη»
και επικίνδυνη για το μέλλον του τόπου μια τέτοια πολιτική. Να τα εξηγήσω και
τα δύο.

Μόνοι και αβοήθητοι

Όταν κανείς βλέπει πόσο τραγικά μόνοι και αβοήθητοι μένουν οι νέοι μας σήμερα,
όταν κανείς γνωρίζει πόσο «θερίζει» η χρήση ουσιών, όταν η εμπειρία του
τελευταίου πολέμου στη γειτονιά μας έγινε και στα παιδιά μας πολυσήμαντο
«μάθημα», νιώθει πως είναι εγκληματικό να αφοπλίζουμε το σχολείο από την
παιδευτική του δύναμη.

Όταν, πάλι, παρακολουθεί κανείς, στοιχειωδώς έστω, τον πυρήνα των ανά τον
κόσμο σχετικών αναφορών παγκοσμίων μορφωτικών οργανισμών ή ειδικών συνεδρίων,
διαπιστώνει ότι οι πιο διαπρεπείς συλλογικές ή ατομικές φωνές βλέπουν πως το
σχολείο μετά το 2000 απαιτείται να είναι διεπιστημονικό, πλουραλιστικό στο
πρόγραμμά του, πρακτικοποιημένο και να επιδιώκει παιδαγωγικώς την άσκηση ή
καλλιέργεια μορφωτικών ικανοτήτων. Είναι άραγε ουτοπία το να ζητήσουμε ο
«ανταγωνισμός» να μείνει όσο το δυνατόν περισσότερο έξω από το σχολείο;

Δεν πιστεύουμε ότι όλοι οι νέοι μας θα παλέψουν τις νέες προκλήσεις με αυτό
που θα έχουν καταστεί μέσα από την παιδεία τους; Αν ναι, τότε γιατί δεν
κάνουμε πολιτική μας την επένδυση στην ανάπτυξη προσωπικοτήτων;

Υπάρχει άλλη λύση από την αναστήλωση του παιδαγωγικού (σοβαρού, θελκτικού αλλά
και αξιόπιστου) σχολείου; Και υπάρχουν μέτρα για την αναστήλωση του σχολείου
που δεν περνούν πρώτα μέσα από την αναστήλωση της πεσμένης ψυχής του
εκπαιδευτικού; Προπάντων δε, μέσα από τον «ψυχικό και σχολικό επαναπατρισμό»
των ίδιων των μαθητών;

1 Δεν μπορεί το σχολείο σήμερα να αντιδράσει αποτελεσματικά π.χ. στην
ανατροπή αξιών στη σύγχρονη κοινωνία.

2 Οι εξετάσεις, π.χ., για την Τριτοβάθμια Εκπαίδευση θα μπορούσαν να
γίνονται μετά την αποφοίτηση και έξω (τοπικά και χρονικά) εντελώς από το
σχολείο, είτε μέσα από τον τύπο των κολεγίων στις ΗΠΑ ή και με ένα ή δυο
προπαρασκευαστικά έτη στα Πανεπιστήμια (ή σε Κολέγια δίπλα στα Πανεπιστήμια)
που θα έχουν σαφή στόχο προετοιμασίας και που θα μπορούν να χρησιμοποιήσουν
ξένες εμπειρίες και μεθόδους εργασίας (όπως π.χ. του Ανοικτού Πανεπιστημίου ή
μεθόδους «μάθησης από απόσταση»).

Ο Αλέξανδρος Β. Κοσμόπουλος είναι καθηγητής της Σχεσιοδυναμικής
Παιδαγωγικής στο Πανεπιστήμιο Πάτρας.