Τα παιδιά του σεισμού και του φόβου, ζωγραφίζουν στις σκηνές…

Χαράζει στο χαρτί τέσσερις γραμμές σαν κουτάκι κι άλλες τρεις από πάνω σαν
καπέλο. Το σπίτι. Ύστερα πιάνει έναν μαύρο μαρκαδόρο και το μουτζουρώνει ώσπου
να μην υπάρχει πια τίποτα. Η Μαρία είναι μόλις 3,5 χρόνων και ζει, τώρα πια,
στον καταυλισμό σεισμοπαθών που έχει στηθεί στο γήπεδο του Αχαρναϊκού στο
Μενίδι. Δεν μιλάει, αλλά φαίνεται ότι η εμπειρία του σεισμού είναι πια
χαραγμένη ανεξίτηλα μέσα της. Τα παιδάκια εκφράζουν τον φόβο τους πιο εύκολα
με τις ζωγραφιές, λέει ο κ. Βασ. Ριζόπουλος στον Παιδικό Σταθμό που έχει
οργανώσει ο Εθνικός Οργανισμός Κοινωνικής Φροντίδας του υπουργείου Υγείας μέσα
στον καταυλισμό. «Το κοριτσάκι ­ όπως και πολλά άλλα παιδιά ­ ζωγράφισε ένα
σπίτι και μετά το μουτζούρωσε. Όταν τη ρωτήσαμε τι έγινε, είπε καθαρά
“γκρεμίστηκε”. Δίπλα έφτιαξε ένα σπίτι που ήταν η σκηνή. Όταν τη ρωτήσαμε πότε
θα φύγει, είπε ότι θα φύγει όταν φτιάξουν το σπίτι. Αυτό το παιδί είχε
αισθανθεί να του μηδενίζουν την ασφάλεια του σπιτιού που είχε, γι’ αυτό
μουτζούρωσε τελείως το σπίτι και δεν έβαλε απλώς έναν σταυρό ή ένα κόκκινο».

Μια σκηνή, μερικές ζωγραφιές και ο κόσμος των παιδιών «στήθηκε». Εδώ «μπορεί να μην είναι σαν το σπίτι», αλλά πάντως καλά είναι

Όλα τα παιδιά, μας λέει η ψυχολόγος κ. Ελένη Φαρμάκη (που δουλεύει εθελοντικά
εκεί), όταν τους ζητήσαμε να ζωγραφίζουν ελεύθερα ό,τι θέλουν, ζωγράφισαν
σπίτια κι έβαλαν όλα τα πολύτιμα πράγματα έξω από το σπίτι ή μέσα σε μια
σκηνή. Γιατί δεν νιώθουν ασφάλεια μέσα στο σπίτι».

Στον παιδικό σταθμό

Μια μεγάλη σκηνή, ζωγραφισμένη εξωτερικά από τα ίδια τα παιδιά, είναι ο
παιδικός σταθμός ­ ένας από τους οκτώ ­ που έχει οργανώσει το υπουργείο Υγείας
στους καταυλισμούς, που συμπληρώνεται με μια άλλη, ανοιχτή. Καμιά δεκαριά
παιδιά κάθε ηλικίας, από τριών ως δεκατριών ετών, διεκδικούν το δικαίωμα να
μιλήσουν για την εμπειρία τους. Κυρία, κυρία, φωνάζουν και μιλούν χωρίς να
περιμένουν να τους δώσεις την άδεια.

Στην αρχή τα παιδιά ζωγράφιζαν μουντζούρες, λένε ο κ. Β. Ριζόπουλος και η κ. Ελ. Φαρμάκη στη συντάκτρια των «ΝΕΩΝ» Νανά Νταουντάκη, μπροστά στις σκηνές του παιδικού σταθμού που έχει στηθεί στο Μενίδι από το υπουργείο Υγείας. Τώρα άρχισαν να ζωγραφίζουν και ανθρώπους αλλά μέσα σε βάρκα, όχι σε σπίτια

Μιλάνε όλα μαζί και λένε ιστορίες, για σπίτια «κόκκινα», για σπίτια που
έπεσαν, για συγγενείς που σκοτώθηκαν στου Φουρλή ή τραυματίστηκαν σε άλλα
εργοστάσια. Κι έτσι, ανάκατα με παιχνίδια, γέλια και φωνές, ακούς φράσεις που
σου σφίγγουν το στομάχι, ειπωμένες με την πιο σπαραχτική αθωότητα.

Ο Γιάννης είναι εννιά χρόνων. Διηγείται, άχρωμα σχεδόν, τη στιγμή του
σεισμού: «Έβλεπα τηλεόραση και βγήκα έξω μόνος μου, με το μπούσουλα (σ.σ.:
εννοεί μπουσουλώντας). Οι άλλοι, ο παππούς και η γιαγιά μου, βγήκαν αμέσως έξω
και με άφησαν και μετά γύρισαν και με πήραν. Ο θείος μου, η θεία μου, ήμουν
έξω στην αυλή».

Ένα κοριτσάκι αντιδρά αμέσως πολύ έντονα: «Α, ήθελαν να σώσουν τον εαυτό τους.
Και είναι γέροι, αυτοί τουλάχιστον μπορούσαν να πεθάνουν».

Παναγιώτης, 7 ετών: Φοβόμασταν, γιατί η θεία μου έχει ένα μωρό, μην
πάθει τίποτα το μωρό μας. Και κατεβήκαμε κάτω.

Τρεις χαρούμενες φατσούλες ξεπροβάλλουν από τη σκηνή του καταυλισμού στο Μενίδι. Εδώ δεν φοβούνται γιατί «δεν υπάρχει τίποτα να πέσει στο κεφάλι τους». Ο Κώστας, 10 χρόνων (μέση), που δηλώνει αρχηγός και ξέρει καλύτερα απ’ όλους, εξηγεί τι είναι σεισμός: «Είναι αυτός που κουνιόμαστε και φοβόμαστε και βγαίνουμε έξω. Ο σεισμός ήταν πρώτα από πάνω και μετά, τώρα που βράζει το χώμα, ήρθε από πάνω… και η γη έχει φορτώσει και δεν αντέχει και κουνιόμαστε»

Σπύρος, 11 ετών: Ήμουν σπίτι με τον αδελφό μου, μόνοι μας. Έπεσα από το
κρεβάτι και μετά πήρα τον αδελφό μου από το χέρι και βγήκαμε έξω.

Μαρία, 11 ετών (εξαδέλφη του): Όταν έγινε ο σεισμός ήμουν στο μπαλκόνι
με την εξαδέλφη μου που νόμιζε ότι ήταν μουσική. Εγώ, όμως, φώναζα «σεισμός»
γιατί κουνούσε και ήξερα· είχε ξαναγίνει όταν ήμουν στην Αλβανία.

Ο φόβος των δονήσεων

Το χθες και το σήμερα συχνά συγχέονται: «Συνέχεια κάνει σεισμό», λέει μια
μικρή. «Και πριν από λίγο έκανε σεισμό, μπορεί δύο κόμμα κάτι…». «Εγώ
τρόμαξα», προσθέτει ένα αγοράκι. «Τα πόδια μου κουνιόντουσαν. Όταν δεν το
περιμένουμε και γίνει σεισμός, τρέμουν τα πόδια μου». «Στο σπίτι μας έχουν
βάλει κίτρινο» λέει και μια άλλη μικρούλα. «Και πήγαμε να πάρουμε κάτι
πράγματα, αλλά έγινε πάλι σεισμός και κουτρουβαλιαστήκαμε ο ένας πάνω στον
άλλο για να βγούμε. Φοβηθήκαμε πολύ».

«Το πρώτο πρόβλημα που αντιμετώπισαν τα παιδιά ήταν το ψυχολογικό» λέει η κ.
Λήδα Μπομπότη, γενική γραμματέας στο Συμβούλιο των Γιατρών του Κόσμου, που
βρέθηκαν στις περιοχές τις οποίες χτύπησε ο σεισμός από την πρώτη στιγμή. «Σε
κάθε κούνημα της γης κιτρίνιζαν και άκουγες έναν ψίθυρο πανικού: σεισμός. Μέρα
με τη μέρα άρχισαν και τα σωματικά συμπτώματα· αλλεργίες, κρυολογήματα,
αϋπνίες, δυσκοιλιότητα κ.λπ. καθώς έπεφτε η αντίσταση του οργανισμού τους.
Τώρα άρχισαν κάπως να συνέρχονται πάλι με τη βοήθεια παιδαγωγών, ψυχολόγων και
άλλων ειδικών, που τα απασχολούν και τα υποστηρίζουν.

Ο Παναγιώτης, τριών ετών, χωμένος στην ασφαλή αγκαλιά της ξαδέλφης του Μαρίας, κουνάει με δύναμη τη μικροσκοπική γροθιά του για να δείξει τι έγινε το σπίτι του κατά τη διάρκεια του σεισμού. Αρνείται να μπει σε οποιονδήποτε κλειστό χώρο

Στον καταυλισμό που έχει στηθεί στο στρατόπεδο «Καποτά», η Μαρία, 16 ετών,
παρακαλάει τον Θεό «να μην γίνει ξανά σεισμός ούτε εδώ ούτε σε άλλες πόλεις.
Να είναι όλα τα παιδιά του κόσμου καλά. Γιατί τα παιδιά που πέθαναν είναι
μεγάλο κρίμα».

Ο Παναγιώτης, ένα από τα ξαδελφάκια της, δεν είναι καν τριών χρόνων και έχει
ήδη «σφραγιστεί» με το φοβερό βίωμα του σεισμού. Όταν τον ρωτάς τι έγινε,
κουνάει πέρα δώθε τη μικροσκοπική γροθίτσα του. «Τα πλάγματα, έπεσα όλα» κι
εκείνος έκλαιγε. Αν τον ρωτήσεις αν θέλει να ξαναπάει στο σπίτι του, κουνάει
αρνητικά το κεφαλάκι του. Τον πήγαμε σπίτι για να τον πλύνουμε, λέει η Μαρία,
και δεν ήθελε να μπει. Φώναζε κλαίγοντας «όχι Δημήτρη μου, όχι Βιβή μου», τον
μπαμπά και τη μαμά του, για να μην μπει μέσα. Ούτε στην τουαλέτα εδώ πέρα δεν
θέλει να μπει μέσα. Τον πήγε έξω ο ψυχολόγος στον παιδικό σταθμό και του είπε
ότι θα του δώσει γλυκό αν μπουν μέσα σε μια πολυκατοικία και δεν μπήκε με τίποτα.

Τι είναι σεισμός

Τα παιδιά ξέρουν πολλά, ίσως περισσότερα από όσα θα έπρεπε για την ηλικία
τους. Αλλά πραγματικές πληροφορίες έχουν μόνο αυτά που έχουν περάσει την Α΄ Γυμνασίου.

Τα ρωτάω να μου πουν τι είναι ο σεισμός:

Ο 8χρονος Γιάννης ξέρει πια ότι «ο σεισμός είναι ένα πολύ επικίνδυνο πράγμα». Ακόμα φοβάται κι ας δηλώνει, τάχα, ατάραχος παίζοντας το κομπολογάκι του μπροστά στη σκηνή… Είναι ο Μπρους Λι, μόνο που «αυτός είναι δυνατός κι εγώ έξυπνος». Αυτό το πανέξυπνο, πράγματι, αγόρι, όταν το ρωτάς τι μπορεί να κάνει κανείς για να προφυλαχτεί από τον σεισμό, απαντά: Να φτιάξει πρώτα απ’ όλα ένα γερό σπίτι…

Γιάννης, 9 ετών: Είναι από κάτω από τη γης κάτι πλάκες και είναι
στραβές. Και όταν πάνε ίσα, δεν θα κάνει ποτέ σεισμό.

Γιώργος, 10 ετών: Κάτω από τη γη είναι κάτι πλάκες και όταν
συγκρούονται κάνουν έναν ήχο και κουνιέται η γη. Αυτό θα πει σεισμός. Και αν
δεν υπήρχαν τα ηφαίστεια, η γη θα είχε εκραγεί όλη και δεν θα υπήρχε κανείς.

Κερασούλα, 7 ετών: Ο σεισμός είναι όταν έπεσαν τα σπίτια μας, κουνήθηκε
όλο το σπίτι μας, τα μπιμπελάκια έπεσαν απάνω μας και έπεσε το σπίτι και
φοβηθήκαμε πολύ.

Αντώνης, 10 ετών: Ο σεισμός είναι λίγο που κουνιόμαστε. Εμείς ήμασταν
μέσα στο σπίτι μας που ‘γινε σεισμός, λακίσαμε γιατί μας πήγαινε πάνω κάτω,
αλλά τι να κάνουμε, εντάξει. Ο Θεός μάς φύλαξε να είμαστε τόσο εντάξει, γεροί.
Και εδώ πέρα ξεχνάμε αυτά που γίνανε.

Τα παιδιά έχουν μια φοβερή παρατηρητικότητα και μια γλώσσα που κόβει». «Η μαμά μου μαγείρευε μελιτζάνες να φάμε κι εμείς ακούσαμε ένα σεισμό και βγήκαμε έξω τρομαγμένες. Η μαμά μας έκλαιγε κι εμείς όχι. Τι μαμά είναι αυτή», λέει ένα από τα κοριτσάκια στη Νανά Νταουντάκη

Τώρα πια ξέρουν, πάντως, και τι πρέπει να κάνουν και δίνουν συμβουλές στα άλλα παιδιά:

* Να μπαίνουν κάτω από το τραπέζι ή να βγαίνουν έξω από το σπίτι.

* Να κάτσουν κάτω από την πόρτα.

* Να παρακολουθούν τηλεόραση γιατί τα λένε αυτά. Εγώ δεν έβλεπα ποτέ ειδήσεις,
δεν μου άρεσε. Τώρα βλέπω.

Ψυχολογική στήριξη

«Τα συνήθη προβλήματα που αναφέρουν οι γονείς σε μας για τα παιδιά τους είναι
άγχος, φοβία, προσκόλληση στους γονείς, δυσκολία στο φαγητό ή τον ύπνο,
τέτοια», μας λέει η κ. Λένα Πεχλιβανίδη, που δουλεύει στη σκηνή όπου έχει
εγκατασταθεί ψυχοκοινωνική υπηρεσία του Αιγινήτειου. «Τις περισσότερες φορές
δεν χρειάζεται να δούμε τα ίδια τα παιδιά, αλλά κάνουμε μια συμβουλευτική
στους γονείς να καθησυχάσουν το δικό τους το άγχος και στη συνέχεια να
βοηθήσουν και τα παιδιά. Σε κάποιες περιπτώσεις που υπάρχει ένα σοβαρό
πρόβλημα, από πριν τους παραπέμπουμε σε άλλες υπηρεσίες με τις οποίες έχουν,
συνήθως, ήδη σχέσεις».

Δεκατέσσερα βρέφη από 20 ημερών έως ενός έτους και άλλα 373 περίπου παιδιά έως 13 χρόνων ζουν στον καταυλισμό. Και μερικά ακόμη είναι έτοιμα να βγουν στον κόσμο, μέσα σε κάποια σκηνή, με μια μάνα που θα τα θηλάζει, όπως η γυναίκα της φωτογραφίας, καθισμένη στο χώμα. «Πάσα προσφορά δεκτή», λένε οι Γιατροί του Κόσμου

«Βλέπουμε γύρω στα 12 άτομα την ημέρα», λέει ο ψυχίατρος κ. Δημήτρης
Πλουμπίδης, επίσης από το Αιγινήτειο. «Οι πιο πολλοί είχαν ήδη πρόβλημα και
πριν από τον σεισμό και το ένα τρίτο περίπου είναι οξύ στρες μετά τον σεισμό.
Τα πιο έντονα προβλήματα που αντιμετωπίζουν είναι αϋπνία ­ καθώς φέρνουν
συνέχεια τα γεγονότα στο μυαλό τους. Τους περισσότερους τους παραπέμπουν σε
μας οι Γιατροί του Κόσμου και ο Ερυθρός Σταυρός, αλλά τώρα που το ‘χουν μάθει,
έρχονται μόνοι τους. Αυτό που γίνεται τώρα εδώ, είναι πρώτες βοήθειες, τους
δίνουμε ελαφρά αγχολυτικά τώρα και αργότερα θα δούμε το πρόβλημα περισσότερο».

Ο φόβος των γονιών

Μια πρώτη μελέτη των ψυχολόγων και των κοινωνικών λειτουργών επιβεβαιώνει ότι
το πρόβλημα των παιδιών για τον σεισμό έχει μεγάλη σχέση με το πρόβλημα των γονιών.

«Εμείς ασχοληθήκαμε με 40-45 παιδιά, τα μισά περίπου από όσα είναι εδώ μέσα,
αλλά και με παιδιά έξω, λέει ο κ. Ριζόπουλος. Με το παιχνίδι προσπαθήσαμε να
δούμε αν ο φόβος των παιδιών ήταν δική τους αντίδραση ή είχε αποτυπωθεί σ’
αυτά ο φόβος των γονιών τους.

Στον καταυλισμό που έχει στηθεί στο στρατό-πεδο «Καποτά» τα παιδιά βρίσκουν τρόπους να παίζουν και να γελούν

Αυτό που διαπιστώσαμε ήταν ότι συνέβαινε κυρίως το δεύτερο. Λίγες μέρες μετά
τα βγάλαμε έξω και τα πήγαμε στα χαλάσματα. Και από τα 45 παιδιά μόνο 3-4
δήλωσαν ότι δεν ήθελαν να μπουν μέσα και μόνο ένα ήταν φανερό ότι δεν θα
έμπαινε όσο και να προσπαθούσαμε. Αυτό το παιδάκι έχει υποστεί σοκ.

Αλλά και από τους γονείς που έρχονται, για τα παιδιά τους, αρκετοί στην πορεία
της συζήτησης, ήταν φανερό σε μας, ότι είχαν οι ίδιοι πρόβλημα και αυτό ήθελαν
να συζητήσουν».

Αυτούς τους παραπέμπουν στις… διπλανές τέντες. Και τους συνιστούν να
επισκέπτονται έναν ειδικό τους πρώτους μήνες μετά τον σεισμό.

Εν τούτοις, όπως παρατηρεί ο κ. Ριζόπουλος, η ζωή συνεχίζεται. Έτσι, ενώ στην
αρχή τα παιδιά μουτζούρωναν τα σπίτια που ζωγράφιζαν, μετά άρχισαν να τα
ζωγραφίζουν καθαρά αλλά χωρίς ανθρώπους και τώρα άρχισαν να ζωγραφίζουν
ανθρώπους αλλά όχι μέσα σε σπίτια. Για παράδειγμα έχουμε μια ζωγραφιά ανθρώπων
μέσα σε βάρκα.

Να προσέχουν…

Τα παιδιά του σεισμού είναι παιδιά που παίζουν αλλά… με το αυτί αλλού,
έτοιμα να αρπάξουν το πρώτο σήμα επερχόμενης καταστροφής. Έχασαν τα σπίτια
τους, δεν έχουν πια τίποτα, αλλά και δεν ζητάνε να τους στείλουν πράγματα.
Όταν τα ρώτησα τι θέλουν να πουν στα άλλα παιδιά που δεν ξεσπιτώθηκαν, οι
απαντήσεις τους άφησαν άναυδους ακόμη και τους ψυχολόγους:

«Θέλω να πω στα παιδάκια να προσέχουν την υγεία τους μην πάθουν τίποτα».

«Να προσέχουν μην γίνει και εκεί σεισμός και χτυπήσουν».

«Να έχουν τον νου τους».