Ο σεισμός «μάκρυνε» τον Παρθενώνα!

Από τις παλαιότερες εργασίες αποκατάστασης του Παρθενώνα μετά τις ζημιές που είχε προκαλέσει ο σεισμός του 1981

Ακλόνητος σαν βράχος και ελαστικός σαν δένδρο που λυγίζει στον άνεμο είναι
στους σεισμούς ο Παρθενώνας. Η ασυνήθιστη αντοχή του όμως «αιφνιδιάσθηκε» από
τη σφοδρότητα του σεισμού των 5,9 Ρίχτερ και την επιτάχυνση που δημιούργησε.
Γιατί αυτός ο σεισμός δεν ήρθε από αλλού. Παρ’ ότι δεν υπήρξε καμία νέα ρωγμή,
καμία μετακίνηση σπονδύλων, το μνημείο «μάκρυνε» ανεπαίσθητα κατά 5 χιλιοστά
του μέτρου στο ύψος των επιστυλίων. Οι μελετητές του Παρθενώνα αιφνιδιάσθηκαν
και προβληματίζονται: Μήπως μπήκαμε σε μια εποχή σεισμών, τέτοια, που δεν
γνώρισε επί δυόμισι χιλιάδες χρόνια το οικοδόμημα; Μήπως θα έπρεπε ο
Παρθενώνας να ενισχυθεί λίγο παραπάνω από όσο είχαν φροντίσει να τον
θωρακίσουν οι πρώτοι κτίσαντες;

«Είναι ο μόνος μεγάλος σεισμός που ξέρουμε ο οποίος χτύπησε την Αθήνα από τα
μέσα και γι’ αυτό είναι από τους μεγαλύτερους σεισμούς που έχει υποστεί το
μνημείο», εξήγησε στα «ΝΕΑ» ένας από τους πρωτεργάτες της αναστήλωσης.

«Πρόκειται για μικρές, αλλά ποσοτικές διαφορές, που είναι άξιες παρατήρησης»,
εξηγεί στα «ΝΕΑ» ο αρχιτέκτων και μελετητής της αναστήλωσης του Παρθενώνα κ.
Μανώλης Κορρές. Λίγες ώρες μετά τον σεισμό οι διαφορές μετρήθηκαν χιλιοστό
χιλιοστό επάνω στα επιστύλια από τον ίδιο, από τον Κώστα Ζάμπα, πολιτικό
μηχανικό που είχε την ευθύνη της μελέτης για τη στατική και δομική
αποκατάσταση της αναστήλωσης, από τον αρχιτέκτονα Νίκο Τογανίδη, που είναι
επιφορτισμένος με την αναστήλωση του σηκού του Παρθενώνα, και από τον νέο
πολιτικό μηχανικό Κώστα Παπαδόπουλο. Ο πρόσφατος σεισμός των 5,9 Ρίχτερ
«αιφνιδίασε» το κτίριο που αποδεδειγμένα είναι το πιο αντισεισμικό της Αθήνας,
τον Παρθενώνα. Οι μακρές πλευρές του Παρθενώνα στο ύψος των επιστυλίων
«μάκρυναν» από τον σεισμό από τις απειροελάχιστες διανοίξεις των αρμών του.
Δύο – τρία χιλιοστά εδώ, ενάμισι χιλιοστό εκεί, δυόμισι πιο πέρα.

Οι ζημιές του ’81

Ψιλοπράγματα σε σύγκριση με τις ζημιές που είχε προκαλέσει ο σεισμός του 1981,
όταν μια ολόκληρη γωνία, η βορειοανατολική, του κτιρίου είχε μετακινηθεί
οριζοντίως κατά 25 χιλιοστά και χρειάσθηκε να περιδεθεί, γιατί ήταν
ετοιμόρροπη. Η γωνία αποκαταστάθηκε και παρ’ ότι οι μελετητές γνωρίζουν ότι
τέτοιες παραμορφώσεις είναι ανεκτές, γιατί τα επιστύλια και οι γωνίες είναι το
μόνο σημείο ενός κτιρίου που είναι ελεύθερο να πηγαινοέρχεται, δεν περίμεναν
να ανοίξει τόσο.

Οι υπολογισμοί τους ήταν ότι ο Παρθενώνας είναι ένα κτίριο ασυνήθιστης
αντοχής, που έχει ζήσει 30-40 σεισμούς μέχρι τώρα, και με την αποκατάσταση που
γίνεται προορίζεται να αντέξει άλλους 25 αιώνες.

Αν ήδη «άνοιξε» έστω και ελάχιστα, λίγα χρόνια μετά την αποκατάσταση, τι
μέλλει γενέσθαι;

Στο παρελθόν ο Παρθενώνας είχε χαρακτηρισθεί ως «το αρχείο των σεισμών της
Αθήνας» από τον αρχιτέκτονα-αναστηλωτή του Παρθενώνα κ. Μανωλή Κορρέ. Ο έτερος
αναστηλωτής, πολιτικός μηχανικός Κώστας Ζάμπας, τον έχει αποκαλέσει ως «τον
ασφαλέστερο σεισμογράφο στο κέντρο της Αθήνας».

Η τελευταία επιμήκυνση είναι εντός των ορίων της αναστήλωσης. Δεν υπάρχει
κίνδυνος κατάρρευσης ή ετοιμορροπίας. Όμως υφίσταται. Τα αποτελέσματα του
σεισμού είναι σήμερα αισθητά, μετρήσιμα και επακριβώς συγκρίσιμα με εκείνα του
σεισμού του 1981.

Στο υποθετικό ερώτημα τι θα γίνει στον Παρθενώνα σε περίπτωση πολύ μεγάλου,
φοβερού σεισμού, η απάντηση έχει ήδη δοθεί από τις αρχές που τηρεί η αναστήλωση.

Κι αυτή η απάντηση ­ στην οποία κατέληξε η Επιτροπή Συντήρησης Μνημείων της
Ακροπόλεως ύστερα από πειράματα ­ είναι πως δεν θυσιάζεται η αυθεντικότητα
έναντι κάποιας ασφάλειας, όπως την εννοούμε στον 20ό αιώνα. Δεν κάνουμε
δραστική ενίσχυση, αλλά σεβόμενοι τις αρχές των αρχαίων κατασκευαστών,
επαναφέρουμε τον Παρθενώνα στην ίδια αντοχή που είχε.

Διαφορετικά, δεν θα είχαμε αποκατάσταση του μνημείου, αλλά μια ανακατασκευή του.

Γίνεται βεβαίως μια θεραπεία. Τα παλιοσίδερα απομακρύνονται, ώστε να μη
δημιουργηθεί ξανά η ανάγκη δραστικών επεμβάσεων. Γίνεται ενδοθεραπεία ­ χωρίς
να ξηλωθούν όσα τμήματα στάθηκαν μέχρι σήμερα και αποφεύγοντας τα καινούργια
τρυπήματα των μαρμάρων. Μια καινούργια τρύπα είναι μια σκληρή επέμβαση σε έναν
κίονα που στάθηκε όρθιος επί 25 αιώνες.

Βεβαίως, δύο σεισμικά σοκ τόσο ισχυρά, σε διάστημα μόλις 18 ετών το ένα από το
άλλο, δεν είναι συνηθισμένα για την ιστορία του Παρθενώνα. Ξεπερνά τη μέση
στατιστική εικόνα που έλαβαν υπόψη οι μελετητές. Εάν σήμερα ζούμε σε μια
περίοδο σεισμικής έξαρσης, ίσως θα πρέπει να υπάρξει μια ελαφρά μετατόπιση
στον τρόπο που αντιμετωπίζεται η ενίσχυση του μνημείου.

«Ύστερα από συγκρίσεις και ακριβέστατες μετρήσεις για τη συμπεριφορά του
Παρθενώνα μετά τους δύο μεγάλους σεισμούς, έχουμε σημαντικές μαρτυρίες και
νύξεις για το πώς επιδρά ο σεισμός που διδάσκουν πολύτιμα συμπεράσματα, τα
οποία μπορούν να προστεθούν στη θεωρία που αφορά την προστασία του Παρθενώνα
για το μέλλον», λέει χαρακτηριστικά ο κ. Κορρές. Ένα πράγμα που είναι ξεκάθαρο
και βεβαιωμένο είναι ότι οι μεγάλες καταστροφές, παραμορφώσεις και λοιπές
πληγές του μνημείου οφείλονται στην ανθρώπινη επέμβαση ­ κυρίως σε πυρκαγιές,
μετατροπές και ανατινάξεις.

Γιατί δεν πέφτει

Η βορειονατολική γωνία περιδέθηκε, μπήκε σε νάρθηκα, διαλύθηκε και
συγκολλήθηκε ξανά Τα μυστικά της ευστάθειας του Παρθενώνα ξεκινούν από τη
θεμελίωση, η οποία κατασκευάσθηκε σαν ένα συμπαγές βάθρο, αφού προηγουμένως
λάξευσαν και εξομάλυναν τον βράχο με βαθμιδωτή μορφή. Ουσιαστικά προέκτειναν
τον βράχο. Διαφορετικά, ο Παρθενώνας θα είχε ήδη υποστεί παραμορφώσεις και καθιζήσεις.

Το κάτω μέρος του ναού είναι άρρηκτα δεμένο με το έδαφος. Το οικοδόμημα είναι
από μάρμαρο, συμπαγές υλικό, ανελαστικό. Κάθε κολόνα συμπεριφέρεται σαν
μονόλιθος, εξαιτίας της τελειότητας των ενώσεων και των εδράσεων των σπονδύλων
της. Όταν γίνεται σεισμός, οι κιονοστοιχίες λικνίζονται ολόσωμες σαν δένδρα
που χορεύουν στον άνεμο. Έχουν μια ελαστική συμπεριφορά. Στις μικρές
επιταχύνσεις δεν ολισθαίνουν. Μπορεί να ανασηκώνεται η μία πλευρά τους, ενώ η
άλλη ακουμπά κάτω, όπως χοροπηδά ένα μπουκάλι που προσπαθούμε να
μετακινήσουμε. Όταν ηρεμήσουν, μπορεί να σταθούν στην ίδια ακριβώς θέση ή να
μετακινηθούν ελαφρώς.

Τα επιστήλια

Τα επιστήλια, πάνω από τις κολόνες, μπορεί να ολισθήσουν με τη σειρά τους, να
χαλαρώσουν οι αρμοί μεταξύ τους και να έχουμε μια οριζόντια μετατόπιση κάποιων
χιλιοστών, που είναι ελάχιστη σε σχέση με το πλάτος τους, το οποίο ξεπερνά το
μισό μέτρο.

Οι τέλειες έδρες, οι τέλειες επαφές μεταξύ των μαρμάρων, το απλό δομικό
σύστημα, η πολύ καλή στατική, συμπληρώνονται με τη σοφή συνδεσμολογία μεταξύ
των μαρμάρων του θριγκού. Για τους συνδέσμους, οι αρχαίοι χρησιμοποίησαν
σίδερο με μολύβι σε σωστή αναλογία. Αυτό το μέταλλο είναι κατά τι ασθενέστερο
από το μάρμαρο ώστε να μην το τινάζει ο σεισμός, αλλά ό,τι κραδασμός υπάρχει
να πηγαίνει στα συνδετήρια τμήματα.

Φθάνουμε, λοιπόν, στο «διά ταύτα». Είναι χαρακτηριστικό ότι στο Ερεχθείο, όπου
έχει ολοκληρωθεί η αποκατάσταση, στον πρόσφατο σεισμό δεν παρατηρήθηκε το
παραμικρό πρόβλημα.

«Εάν ο Παρθενώνας έχει αυξημένη τρωτότητα με τους σεισμούς, αυτό έχει σχέση
και με τη σημερινή του κατάσταση. Είναι βεβαίως ένα μεγάλο μνημείο και
καταπονείται περισσότερο λόγω μεγέθους. Πρέπει όμως να φύγουν όλα τα βλαπτικά
στοιχεία, όπως οι σκουριασμένοι σύνδεσμοι και να αντικατασταθούν με τιτάνιο με
δυο λόγια και να ολοκληρωθεί η αποκατάσταση ­ αυτή η εξασφάλιση της δομικής
και στατικής επάρκειας είναι η καλύτερη θωράκιση κατά των σεισμών», έχει πει
και έχει γράψει επανειλημμένως ο Κώστας Ζάμπας.