ΤΡΙΤΗ ΑΠΟΨΗ Χωροταξική πολιτική

Το σχέδιο νόμου για τον «Χωροταξικό Σχεδιασμό και την Αειφόρο Ανάπτυξη»
συζητείται αυτές τις ημέρες στη Βουλή και, όπως διαφαίνεται, επίκειται η
ολοκλήρωση της διαδικασίας ψήφισής του με σχετικά ευρεία συναίνεση.

Το αίτημα για μια νέα συστηματική χωροταξική πολιτική, οργανικά συνδεδεμένη με
τις τομεακές πολιτικές και την πολιτική περιφερειακής ανάπτυξης της χώρας,
παρέμενε επί χρόνια ανεκπλήρωτο. Ο προγραμματισμός των επιμέρους πολιτικών
(π.χ. πολιτική για τη γεωργία, τα δάση, τις μεταφορές, την ενέργεια, τον
πολιτισμό κ.ά., καθώς και των μεγάλων έργων υποδομής) ενώ είχε σοβαρές
χωροταξικές επιπτώσεις, γινόταν ad hoc, χωρίς να εντάσσεται σε έναν ενιαίο
εθνικό ή περιφερειακό χωροταξικό προγραμματισμό. Τα προβλήματα έλλειψης
συντονισμού και συνοχής των πολιτικών έγιναν ιδιαίτερα εμφανή στην υλοποίηση
των έργων Α’ και Β’ Κοινοτικού Πλαισίου Στήριξης. Η χωροταξική πολιτική τα
τελευταία 20 χρόνια περιορίστηκε σε επιμέρους ρυθμίσεις μικρής κλίμακας (π.χ.
ειδικά χωροταξικά ευαίσθητων περιοχών), ενώ το υπάρχον από το 1976 (Ν. 360)
θεσμικό πλαίσιο παρέμενε ανενεργό.

Όσοι είχαν συνειδητοποιήσει από καιρό την ανάγκη μιας νέας χωροταξικής
πολιτικής αντιμετωπίζουν θετικά τη θεσμική ολοκλήρωση της διαδικασίας, η οποία
μάλιστα συνοδεύεται και από παράλληλη ουσιαστική εργασία βάσης με επίκεντρο τη
Διεύθυνση Χωροταξίας του ΥΠΕΧΩΔΕ (προώθηση μελετών και ερευνών σε εθνικό και
περιφερειακό επίπεδο).

Θα πρέπει ωστόσο να τεθούν δύο βασικά ζητήματα:

Το πρώτο αφορά τους βαθύτερους λόγους της καθυστέρησης κατάθεσης του νέου
θεσμικού πλαισίου, η επεξεργασία του οποίου άρχισε το 1994. Πέραν των
χρονοβόρων διαδικασιών συμμετοχικού διαλόγου (1996-1998) με τους κοινωνικούς
φορείς, η καθυστέρηση αυτή μπορεί να αποδοθεί κυρίως σε διαρθρωτικές αδυναμίες
του ισχύοντος συστήματος λήψης αποφάσεων και ειδικότερα στο έλλειμμα της
συγκρότησης αξιόπιστων πολιτικών θεσμών διαλόγου δημοκρατικού προγραμματισμού.
Η υστέρηση αυτή, παρά τις επιμέρους πρωτοβουλίες των τελευταίων χρόνων (π.χ.
Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή, προσπάθειες έναρξης κοινωνικού διαλόγου σε
διάφορους τομείς κ.ά.) είχε ως συνέπεια να μη συνειδητοποιείται η ανάγκη
ολοκληρωμένης χωροταξικής ανάπτυξης με μεσο-μακροπρόθεσμους στρατηγικούς
στόχους, που να είναι δεσμευτικοί για τις επιμέρους πολιτικές και δράσεις.
Σήμερα πλέον που η χώρα μας έχει δεσμευτεί με την υπογραφή της στο Σχέδιο
Χωρικής Ανάπτυξης της Ευρώπης (Πόσνταμ 1999), οι συνθήκες έχουν ωριμάσει για
έναν στρατηγικό χωροταξικό προγραμματισμό. Στην προοπτική αυτή η ψήφιση του
νέου νόμου είναι αναγκαία, αλλά και όχι ικανή συνθήκη επιτυχίας.

Το δεύτερο ζήτημα αναφέρεται στις προϋποθέσεις εφαρμογής του νόμου. Σε αυτό
θεωρούμε σκόπιμο να αναφέρουμε τρεις σημαντικές προϋποθέσεις: Πρώτον, είναι
αναγκαία η δημιουργία όλων των νέων θεσμών διαλόγου και συμμετοχής που
προβλέπονται από τον νέο νόμο. Ο χωροταξικός σχεδιασμός προϋποθέτει
συστηματικές διαβουλεύσεις και διαπραγματεύσεις ανάμεσα σε διαφορετικούς
φορείς και συμφέροντα, προκειμένου να επιτευχθούν συναινέσεις για τους
μακροπρόθεσμους στόχους της χωρικής ανάπτυξης, ιδιαίτερα σε περιόδους που
κυριαρχούν μονεταριστικές λογικές και περικοπές κοινωνικών παροχών. Η
ισορροπία ανάμεσα στην ανάπτυξη και την αναδιανομή, την αποδοτικότητα και την
κοινωνική δικαιοσύνη, την προστασία του περιβάλλοντος και την ανάπτυξη των
πόρων προϋποθέτει ειλικρινή και ουσιαστικό διάλογο ανάμεσα στους φορείς της
Διοίκησης, της Τοπικής Αυτοδιοίκησης, τις μη-κυβερνητικές οργανώσεις, τα
Πανεπιστήμια και Ερευνητικά Κέντρα, τον ιδιωτικό τομέα.

Δεύτερη προϋπόθεση είναι η δημιουργία μηχανισμών τεχνογνωστικής υποστήριξης
της εφαρμογής του χωροταξικού σχεδιασμού, όπως π.χ. είναι το Δίκτυο
Πληροφοριών Χωροταξικού Σχεδιασμού, το Παρατηρητήριο Χωροταξίας, το Δίκτυο
Περιβαλλοντικών Δεδομένων κ.ά. Τέτοιοι μηχανισμοί, που σημειωτέον υπάρχουν
στις περισσότερες ευρωπαϊκές χώρες από δεκαετίες (π.χ. Datar στη Γαλλία, BBR
στη Γερμανία κ.ά.), στη χώρα μας είναι ανύπαρκτοι. Τέλος, και ίσως το
σημαντικότερο, απαιτείται γενναία χρηματοδότηση για την υλοποίηση του νέου
νόμου, που δεν φαίνεται να έχει εξασφαλιστεί. Είναι ιδιαίτερα ανησυχητική η
σημαντική περικοπή των προτεινόμενων από το ΥΠΕΧΩΔΕ πόρων για τη χρηματοδότηση
του επιχειρησιακού Προγράμματος για το Περιβάλλον (που περιλαμβάνει και
δράσεις χωροταξίας) στο Γ’ Κοινοτικό Πλαίσιο Στήριξης.

Η εξασφάλιση αυτών των προϋποθέσεων με την παράλληλη ενεργοποίηση και
ευαισθητοποίηση των πολιτών, μπορεί να συμβάλει στο να μην ασχολούμεθα μόνο με
τις νομιμοποιήσεις αυθαιρέτων, τις καταπατήσεις και τις εκ των υστέρων
συγκυριακές καταγγελίες, αλλά να ανταποκριθούμε με συστηματικό και
συντονισμένο τρόπο στις προκλήσεις της βιώσιμης χωρικής ανάπτυξης της χώρας μας.

Ο Παναγιώτης Γετίμης είναι καθηγητής του Παντείου Πανεπιστημίου.