ΔΡΟΜΟΙ

Ποια είναι…

… η θέση του καλλιτέχνη ως αυτόπτη μάρτυρα του πολέμου, ως
προπαγανδιστή, ως ηθικού κήρυκα; Η εικόνα και η τηλεόραση την κάνουν ολοένα
και πιο δύσκολη, ολοένα και πιο προβληματική. Ο φωτορεπόρτερ και οι κάμερες
προλαβαίνουν τον καλλιτέχνη πριν αυτός αρθρώσει τον «λόγο» του για τον πόλεμο.
Μεγάλα μυθιστορήματα, μεγάλη ποίηση, μεγάλες ταινίες βγήκαν μέσα από τους
πολέμους του 20ού αιώνα. Μα ελάχιστα έργα γλυπτικής ή ζωγραφικής. Πώς μπορεί
να ανταγωνιστεί ο καλλιτέχνης την αμεσότητα της φωτογραφίας, πώς μπορεί να
ξεγυμνώσει την προπαγανδιστική πολεμική μηχανή; αναρωτιέται ο Άντριαν Σιρλ της
«Γκάρντιαν», που επισκέφθηκε την έκθεση «Ο όλεθρος του πολέμου», στο
Αυτοκρατορικό Πολεμικό Μουσείο του Λονδίνου.

Στην έκθεση…

… υπάρχουν έργα σαν τις πολεμικές γκραβούρες του Γκόγια και τις
εντυπώσεις του Όττο Ντιξ από τον πρώτο μεγάλο πόλεμο (πολέμησε σε αυτόν και
μετά τη λήξη του άρχισε να ζωγραφίζει τους εφιάλτες του). Κοιτάζοντας κανείς
με τα σύγχρονα μάτια του τις γκραβούρες του Ντιξ, που επιγράφονται «Ο
πόλεμος», μένει μάλλον αδιάφορος, λέει ο Σιρλ, μπροστά στον στρατιώτη που
σκύβει σε ένα όρυγμα και τρώει πλάι σε έναν σκελετό, τους πολεμιστές-έντομα με
τις αντιασφυξιογόνες μάσκες, τα πτώματα στη λάσπη, τα γυμνά δόντια, την
εξουθένωση και τον τρόμο. Εκείνο που είναι πιο ενοχλητικό είναι μια εικόνα
μακριά από το μέτωπο, σε έναν στρατώνα. Κάτω από τον μοναδικό γλόμπο, δύο
στρατιώτες χορεύουν αγκαλιασμένοι, ένας χασκογελάει πεσμένος στο πάτωμα με ένα
μπουκάλι να κατρακυλάει μακριά του. Ένας άλλος ξερνάει. Όλα αυτά ξεχωρίζουν
μέσα από ένα μοναδικό φωτισμένο παράθυρο, σε κατάμαυρο φόντο. Ο υπόλοιπος
θάλαμος είναι τρισάθλιος και σκοτεινός σαν χαράκωμα. Σαν το νυχτερινό καφενείο
του Βαν Γκογκ, είναι ο τέλειος τόπος για να τρελαθεί κανείς. Μονάχα που εκεί
όλοι είναι κιόλας τρελαμένοι.

Τίποτα…

… από την κατοπινή φρίκη που ζωγράφισε ο Ντιξ δεν είναι τόσο
αποτρόπαιο όσο αυτό. Μέσα σε μία μόνο εικόνα κλείνει όλο το πνεύμα του Γκόγια,
όταν ζωγράφιζε τις «Τρομερές συνέπειες του αιματηρού πολέμου στην Ισπανία
εναντίον του Βοναπάρτη». Βέβαια, ο σημερινός άνθρωπος είναι συνηθισμένος να
ακούει, να βλέπει και να διαβάζει για βιασμούς, λεηλασίες και λιμούς. Μα η
μαστοριά και η φαντασία του Γκόγια δεν περιοριζόταν μονάχα στη ζωγραφική του.
Αυτόπτης μάρτυρας σε πολλά από τα γεγονότα που ζωγράφιζε, πρόσθετε σχόλια,
πολλές φορές το ίδιο ειρωνικά και επώδυνα όσο και οι πίνακές του, στο
περιθώριο του τελάρου: «Το είδα με τα μάτια μου».

Σήμερα…

… έχουμε τον Σπίλμπεργκ, τη μεγάλη και τη μικρή οθόνη που
πλημμυρίζουν τα αυτιά με τον αχό και τις οιμωγές του πολέμου σε σύστημα
«Ντόλμπι σαράουντ». Όμως, ποια ταινία, όσο και αν είναι αυτή καλή, μπορεί να
παραβγεί με τις γκραβούρες του Γκόγια κατά της τυραννίας ή με τον φωτισμένο
θάλαμο του Ντιξ, που μέσα του οι αρρωστημένοι στρατιώτες μεθούν σε ένα ξέφρενο
ταξίδι προς την τρέλα;