ΜΑΡΙΑ ΚΑΡΑΓΙΩΡΓΗ «Δεν μπόρεσα να ξανακούσω το “έχε γεια καημένε κόσμε”»

Έχουν περάσει πενήντα χρόνια. Αλλά η Μαρία Καραγιώργη θυμάται ακόμη και τις
ημερομηνίες όλης της τραγωδίας του Εμφυλίου.

Μεγάλη αγωνίστρια ­ ζει πλέον στη γη που τη γέννησε, στις Μηλιές του Βόλου
­ εξελέγη βουλευτής της ΕΔΑ στη Βουλή το ’63-’67. Μοναδική γυναίκα στους «300»
του ’63 και του ’64, σύντροφος ενός σπουδαίου Έλληνα κομμουνιστή στον αιώνα
μας, του Κώστα Καραγιώργη, διευθυντή του «Ριζοσπάστη» στη δεκαετία του ’40,
έζησε κυνηγημένη, μ’ ένα παιδί στην αγκαλιά, τον Αλέξη, τη φρίκη του αδελφοσκοτωμού.

Τίποτα όμως μέχρι σήμερα, όπως εξήγησε η ίδια και στο πρώτο μέρος της
αφήγησής της, που δημοσιεύθηκε στα «ΝΕΑ» του Σαββάτου, δεν την έκαμψε… Ούτε
το μίσος που έδειξαν εναντίον της ίδιας και της οικογένειάς της ακροδεξιές
συμμορίες ή και κυβερνήσεις του εμφυλιακού και του μετεμφυλιακού κράτους ούτε
οι διώξεις εις βάρος του άνδρα της από ορισμένα στελέχη του κόμματός της.

Πάντα αριστερή, γιατί «ο κόσμος πρέπει να είναι δίκαιος, λεύτερος και
ευτυχισμένος», λύγισε για πρώτη φορά το ’91…

«Έγραφα ένα ακόμη βιβλίο, όταν είδα το 1991 ένα παγκόσμια τραγικό
γεγονός… Όταν κατέβηκε η κόκκινη σημαία από το Κρεμλίνο. Αυτό δεν το άντεξα.
Σταμάτησα εκεί. Δεν μπόρεσα να συνεχίσω ούτε λέξη από εκεί και πέρα επί πολλά
χρόνια. Αυτό ήταν ένα συγκλονιστικό γεγονός που σημάδεψε τον κόσμο ολόκληρο.

Είχαν περάσει περίπου 46 χρόνια από τον Μάιο του 1945, όταν οι Ρώσοι, με
τους 20.000.000 νεκρούς κατά του ναζισμού και του φασισμού είχαν υψώσει την
ίδια κόκκινη σημαία στο Βερολίνο, σύμβολο ελπίδας για μία πιο δίκαιη
ανθρωπότητα, χωρίς πολέμους…

Χρειάστηκε να περάσουν έξι χρόνια για να το ξεπεράσω. Ξανάρχισα να γράφω το
1997, με την ελπίδα και την πίστη ότι ο 21ος αιώνας δεν μπορεί και δεν πρέπει
να ‘ναι βάρβαρος. Έχω προχωρήσει κι έχω γράψει μέχρι τις 31 Δεκεμβρίου 1947,
που βλέπω για τελευταία φορά τον Καραγιώργη… Από τότε αισθάνομαι το ίδιο.
Σαν να μην συμβαίνει τίποτα. Σαν να πρόκειται αύριο να τον ξαναδώ…».

Η Μαρία Καραγιώργη όταν άρχισε την αφήγηση ήταν… ποταμός. Έζησε όσο λίγοι
του αιώνα μας τόσο «γεμάτα» την Ελλάδα, στις ομορφιές της και στις τραγωδίες
της… Αισθάνθηκα πολύ λίγες στιγμές ότι έπρεπε να τη διακόψω. Κατασταλαγμένη
σε εμπειρίες, γλυκιά «έφηβη» γιαγιά ­ έχει και δισέγγονα ­ ευγενική και
προπάντων πειστική… Όση ώρα μιλούσε στο μαγνητόφωνο των «ΝΕΩΝ» ένιωσα
περίπου το ίδιο, όπως τότε στη δεκαετία του ’80, στις συνεντεύξεις με την
Ντολόρες Ιμπαρούρι στη Μαδρίτη και τον πατέρα τού Τσε Γκεβάρα στην Αβάνα. Και
εκείνο που περισσότερο αποκόμισα από τη συζήτηση, δεν ήταν τόσο οι ιστορικές
και μοναδικές μαρτυρίες της όσο η ακλόνητη πίστη της «σ’ ένα καλύτερο αύριο
για τον κόσμο». Ακόμη και όταν μου μιλούσε για τραγικές στιγμές της
οικογένειάς της, ο λόγος της «έβγαζε» μια αισιοδοξία!

«Ήμουν απαυδισμένη από την ιστορία πώς θα βγάλω τον Καραγιώργη από τον κλοιό
της Ασφάλειας… Δεν έβρισκα καταφύγιο πουθενά, δεν άνοιγε πόρτα να με βάλει
μέσα. Τη μια μέρα νόμιμη και την άλλη μέρα παράνομη, στην Αθήνα που με ήξερε η
κάθε γωνιά της. Γίνεται αυτό;

Οπότε γύρισα κι εγώ στο σπίτι, στη Γλυφάδα. Η Ασφάλεια δεν ήξερε ακόμα το
σπίτι. Έπρεπε να έχουμε δηλώσει στην Αστυνομία ότι μένουμε εκεί. Πώς θα το
δηλώσεις; Με τι όνομα; Γυφτοδήμος; Καραγιώργης;

Ήταν 8 Μαΐου του 1948. Ήταν μόλις σκότωσαν τον υπουργό Δημόσιας Τάξης Χρήστο
Λαδά και κηρύχθηκε στην Αθήνα στρατιωτικός νόμος. Έσφιξαν τα μέτρα.

Με ζητούσαν παντού και μάλιστα για όμηρο. Ευτυχώς, εμένα με έπιασε η
Χωροφυλακή, δεν με έπιασε η Ασφάλεια που είχα τον φάκελο από το ’39. Έγινε και
μια μάχη να με πάρει η Ασφάλεια.

Τότε ήθελαν να με βάλουν ότι ήμουν επικεφαλής της ομάδας που σκότωσε τον Λαδά
και τέτοιες παραμυθένιες ιστορίες. Αυτό είναι ανεξιχνίαστο πώς έγινε η
δολοφονία του Λαδά. Το ΚΚΕ εμένα μου είπε δεν δώσαμε καμία τέτοια εντολή για δολοφονία.

… Ευτυχώς με έστειλαν στη Χίο εξορία μονάχα. Δεν μπόρεσαν να με
παρακολουθήσουν, να με πιάσουν πάνω σε δράση.

Το παιδί δεν το πήρα μαζί μου στην εξορία. Το κράτησε η γιαγιά του η
Γυφτοδήμαινα και η αδελφή μου που είχε έρθει από τον Βόλο, η γυναίκα τού
πιασμένου στη Γιούρα πια… Και ο αδελφός μου πήγε στην Ικαρία πρώτα και
ύστερα στο Μακρονήσι.

Ο Καραγιώργης είναι στο βουνό και είναι η αδελφή μου η άλλη στο βουνό, το ίδιο
και ο αδελφός μου… Κυνηγημένοι στον Βόλο. Δεν μπορούσαν να σταθούν.

Νέα του Καραγιώργη δεν μάθαινα. Ό, τι έλεγε το ραδιόφωνο. Αλλά κάποτε,
έστελναν αυτοί το ταχυδρομείο, είχαν επαφή με το κέντρο. Μέσα σ’ αυτό το
ταχυδρομείο είχε την αφέλεια, να πω την απερισκεψία, τον συναισθηματισμό;
Έστειλε ένα σημείωμα στην αδελφή του, τη Χρυσούλα ­ γυναίκα του Χρήστου Ρεμπούτσικα.

Δεν ήξερε για μένα. Ζω; Πέθανα; Εκτελεσμένη; Επίσης να μάθει τι κάνει το
παιδί. Ένα ολιγόλογο σημείωμα έστειλε.

Και το Γενάρη του ’49 που έπιασαν την αδελφή του Καραγιώργη, με φέρνουν κι
εμένα μεταγωγή από τη Χίο στο Πρώτο Σώμα Στρατού, που είναι στην Πλάκα.

Επειδή όμως έφυγε η αδελφή του Καραγιώργη, πήγαν εμένα στη Λαμία. Από εκεί και
πέρα είδα, για να πω την αλήθεια δηλαδή, μέσα την κόλαση του Εμφυλίου. Γιατί
έτσι που πιαστήκαμε εμείς από την Αθήνα του ’48, τον Εμφύλιο δεν τον είχαμε
δει ζωντανό. Τον είχαμε δει μονάχα από τα σίδερα της φυλακής, από τα
επισκεπτήρια και από τα στρατόπεδα.

Κώστας Καραγιώργης. Ο διευθυντής του «Ριζοσπάστη», στα δύσκολα χρόνια της δεκαετίας του ’40, σε μία από τις πολλές δίκες που παραπέμφθηκε για δημοσιεύματα της εφημερίδας που διηύθυνε

Είχαν μετατρέψει το σχολείο σε στρατόπεδο. Ήταν πανάθλιες οι συνθήκες
διαβίωσης. Δύο φορές στη ζωή μου έκανα πίσω σε φοβερή κράτηση. Ούτε στην
απομόνωση έκανα πίσω ούτε στην Ασφάλεια έκανα πίσω ούτε στα βασανιστήρια.

Δυο φορές έκανα πίσω. Μια φορά όταν μπήκα στις τουαλέτες του Πρώτου Σώματος
Στρατού, γιατί ήταν αφόρητη η κατάσταση… Και μια δεύτερη φορά, όταν μπήκα
στην πόρτα του θαλάμου του σχολείου κράτησης. Καλά, οι γυναίκες μία πάνω στην
άλλη κοιμούνταν. Δεν επρόκειτο για ύπνο. Επρόκειτο για βασανιστήριο…

Αλλά αυτό ήταν το λιγότερο. Το περισσότερο ήταν τα βασανιστήρια μέχρι θανάτου.
Μια νύχτα ακούσαμε να κατεβάζουν κάποιο νεκρό από τα βασανιστήρια στις σκάλες
του σχολείου και το κεφάλι του έκανε ντοκ-ντοκ-ντοκ, όπως τον τραβούσαν από τα
πόδια και τον κατέβαζαν.

Ή όταν έπαιρναν για εκτελέσεις. Από κάτω από το σχολείο είχε ένα υπόγειο. Το
έλεγαν “Νταχάου”. Εκεί έκλειναν τους μελλοθάνατους. Και απέναντι από το
σχολείο ήταν φυλακές γυναικών και φυλακές ανδρών. Στων ανδρών δεν είχαν
μελλοθάνατους, τους είχαν από κάτω, στο σχολείο.

Άνοιγαν γκραν-γκραν τα κλειδιά, να πάρουν τους μελλοθάνατους και φόρτωναν και
τις μελλοθάνατες γυναίκες από τις φυλακές πάνω στα Τζέιμς. Και τους έπαιρναν,
και μου έμεινε ο εφιάλτης μέχρι δεκαετίες μετά, από το αυτοκίνητο που κρατούσε
μαρσαρισμένο, περιμένοντας ν’ ανοίξει το “Νταχάου” του σχολείου, για να πάρουν
για εκτέλεση.

Και τις φωνές των γυναικών που φώναζαν “γεια σου Γεωργία, γεια σου τάδε, γεια
σου, γεια σου, φεύγουμε” και τραγουδούσαν το “Έχε γεια καημένε κόσμε”. Εγώ
μέχρι σήμερα, δεν μπορώ να το ακούσω αυτό το τραγούδι. Μου είναι αδύνατον.
Ύστερα από τόσες δεκαετίες, 50 χρόνια, μου είναι αδύνατο να ακούσω το τραγούδι.

Το μαρσάρισμα τη νύχτα κάμποσες δεκαετίες μετά το ξεπέρασα, δεν με επηρεάζει
πια. Αλλά το “Έχε γεια καημένε κόσμε” δεν μπορώ να το ακούσω μέχρι σήμερα!».

«Το παιδί έβαλε ένα πέπλο κι έκοψε τις αναμνήσεις του»

Στην εξορία. Στα χρόνια του… πάγου και του… ρετσινόλαδου του δικτάτορα Μεταξά υπήρξαν και… καλές στιγμές, σαν αυτή της φωτογραφίας, όπου στην εξορία της Σίφνου ο Καραγιώργης με συντρόφους του κωπηλατούν

Την τραγωδία του Εμφυλίου η Μαρία Καραγιώργη την έζησε σε όλο της το… μεγαλείο!

«Είδα τα κύματα των ανθρώπων που έρχονταν από τα βουνά πιασμένοι, άλλους τους
οποίους έπαιρναν αλλού για εκτέλεση. Ένας από όλους που μου έμεινε πάρα πολύ
ζωντανά ήταν μια κοπέλα της οικογένειας Σακελίων, η Δήμητρα. Την έπιασαν στο
βουνό και, επειδή στη Λαμία ο Κατσώτας είχε αναστείλει τις εκτελέσεις, την
πήραν στη Λάρισα και την εκτέλεσαν.

Και δεν ήταν μονάχα η Δήμητρα. Είδα άπειρα παιδιά εκεί πέρα, αγόρια και
κορίτσια, στην ομορφιά πάνω, στην άνθησή τους πάνω, στα καλά τους τα νιάτα
πάνω, να τα παίρνουν για εκτέλεση.

Ο χειρότερος εφιάλτης που είδα ήταν με αυτούς που έλεγαν συμμοριόπληκτους,
αυτούς που κατέβαζαν από τα χωριά. Τους μάζευαν τα Τζέιμς, τους κατέβαζαν και
πού τους εγκαθιστούσαν, θαρρείς; μέσα στον κάμπο της Λαμίας σε τολ και σε
σκηνές. Ξεπάτωσαν την ύπαιθρο για να μην ενισχυθεί το αντάρτικο.

Και να μας φέρνουν κάθε πρωί στη φυλακή τα μπασταρδάκια που μάζευαν από τον
δρόμο για να τα φυλάξουμε ώσπου ν’ ανοίξει το πρωί το βρεφοκομείο.

Κι όλα αυτά τα κορίτσια πού κατέληξαν; Όλα αυτά τα αγόρια τα μικρά, τα ανήλικα
που κοιμούνταν στα τολ δίπλά σ’ αυτή τη φρικτή κατάσταση, πού κατέληξαν; Πώς
ερημώθηκε η ύπαιθρος; Ποιος ερήμωσε την ύπαιθρο; Ποιος κατέβασε και ερήμωσε τα
χωριά;

Εγώ ξέρω οικογένειες… Μάνα που ήταν στη φυλακή, και τα παιδιά της, ο ένας
γιος έγινε μαχαιροβγάλτης, ο άλλος έγινε χασισοπότης και η κόρη πόρνη. Και
όταν βγήκε η μάνα, τα παιδιά τα βρήκε έτσι όπως τα βρήκε.

Ευτυχώς, λέει η Μαρία Καραγιώργη, που το παιδί της γλίτωσε μέσα από τις φλόγες
του Εμφυλίου…

«Τόσο μικρό παιδί, να το κρύβουμε από σπίτι σε σπίτι και να του αλλάζουμε
συνεχώς, για να μη το βρουν, όνομα. Και αυτοί να το ζητάνε στη γη, στον
ουρανό. Δεν υπήρχε σπίτι στην Αθήνα συγγενικό, που να μην μπουκάρουν μέσα.
Ευτυχώς, η άλλη Γυφτοδήμαινα, η γυναίκα του μικρού του Γυφτοδήμου, ήταν κόρη
Φραγκόπουλου, στρατηγού της στρατιωτικής δικαιοσύνης, σόι Θεοτόκη, μεγάλο σόι
κολωνακιώτικο κι είχε πολλές πόρτες. Αλλά πόσες πόρτες να είχε; Κλείστηκαν
πολλές πόρτες.

Και τελικά γλίτωσε ο Αλέξης. Αλλιώς θα ήταν μ’ αυτά τα παιδιά της Φρειδερίκης
που τα πούλησαν. Βλέπω τώρα τι έγινε με τα βαπόρια και ακόμα ανατριχιάζω.
Ευτυχώς, ο Αλέξης έβαλε ένα πέπλο σε όλα αυτά, παρόλο που ήταν στα 5 του και
έπρεπε να τα θυμάται. Έβαλε ένα πέπλο και έκοψε τις παιδικές αναμνήσεις. Δεν
θυμάται τίποτα από την παιδική του ηλικία. Καλά τον πατέρα του, 3 χρονών κι
ύστερα, δεν τον ξανάδε. Αλλά και από όλα αυτά δεν θυμάται τίποτα ευτυχώς. Και
ξανασηκώθηκε το πέπλο όταν πια γύρισα εγώ από την εξορία και πήγαμε στο χωριό
το 1952. Καμένα βέβαια όλα, κατεστραμμένα. Να σκεφτείς ζήσαμε στον στάβλο του
μουλαριού μας το πρώτο καλοκαίρι. Και ήταν και πάρα πολύ ωραίος ο στάβλος του
μουλαριού μας…».

«Δεν έχω ούτε μία λέξη του»

Καραγιώργη – Αγριγιαννάκης. Πέρασαν τόσα χρόνια από την… πέτρινη εποχή. Τα δύο αδέλφια επέζησαν περνώντας μέσα από τη φλόγα του Εμφυλίου

«Είμαι στη φυλακή της Λαμίας πια από τον Ιούλιο του ’49. Δεν είχαμε ούτε
εφημερίδα… Μας έβαζαν πάντα αποκόμματα όταν ήθελαν να μας γνωστοποιήσουν
κάποια ήττα του Δημοκρατικού Στρατού, κάποιο θάνατο επιφανούς στελέχους του
Διαμαντή, ας πούμε.

Και μια μέρα ­ πρέπει να ήταν 29 Αυγούστου του ’49… Μας τοιχοκολλούν ότι
απεσύρθησαν και οι τελευταίες δυνάμεις των… συμμοριτών. Είπαμε “τελείωσε”.
Έτσι πληροφορήθηκα το τέλος. Και είπα: “Και τώρα;”».

Οι περιπέτειες της Μαρίας Καραγιώργη συνεχίσθηκαν. Διώξεις, φυλακίσεις, εξορίες…

«Και τον Απρίλη του ’50 ­ δεν ήξερα στο μεταξύ τι γίνεται ούτε η αδελφή μου
ούτε ο Καραγιώργης. Ζουν; Πέθαναν; Σκοτώθηκαν; Τίποτα δεν ήξερα.

Έρχεται ο διεθνής Ερυθρός Σταυρός στο Μακρονήσι και μου φέρνουν ένα
σημειωματάκι του Καραγιώργη. “Είμαι καλά, δεν ξέρω τίποτε για σένα, δεν ξέρω
πού βρίσκεσαι”. Είκοσι πέντε λέξεις επιτρεπόταν. Και μου το δίνει κρυφά ο
Ερυθρός Σταυρός, αλλά ύστερα το βρήκε το Α2 και μου το κατέσχεσε.

Τώρα, αυτό το σημειωματάκι το είδα σε αντίγραφο στα γραφεία των αρχείων του
Συνασπισμού με τα γράμματα του Καραγιώργη. Εκεί είδα και το προσωπικό
ημερολόγιό του. Από τον Καραγιώργη εγώ δεν έχω ούτε μια λέξη γραμμένη.

Στο μεταξύ, έστειλα εγώ απάντηση, αλλά φαίνεται ότι μεσολάβησαν τα…
γεγονότα. Έκλεισαν τον Καραγιώργη στη φυλακή, στο Βουκουρέστι!

Ο Εμφύλιος είχε ήδη τελειώσει… Και όσο το σκέφτομαι τόσο και γίνεται
πεποίθησή μου ότι θα ήταν τελείως διαφορετική η κατάσταση αν εμείς εγκαίρως
χειριζόμασταν σωστά τα πράγματα. Θα είχαμε βέβαια και θύματα, δεν γίνεται συζήτηση…

Και εάν, κυρίως, παίρναμε μέρος στις εκλογές του ’46… Δεν θα είχαμε βέβαια
λαϊκή δημοκρατία όπως είχαν οι άλλοι…

Δηλαδή ό,τι και να έκαναν οι Εγγλέζοι και μετά οι Αμερικανοί, εάν εμείς
ήμασταν ώριμοι πολιτικά… Αν δεν αρπάζαμε το αγκίστρι που μας πέταξαν για το
δεύτερο αντάρτικο. Και να πω και την… αμαρτία μου; Αν δεν κάναμε και τη
δουλειά της Σοβιετικής Ένωσης μέχρις ότου λύσει το πρόβλημα Τσεχοσλοβακίας και
Πολωνίας το ’48.

Μην ξεχνάς ότι ήταν φοβερός αντιπερισπασμός για τους Εγγλέζους και τους
Αμερικανούς η Ελλάδα τότε. Πάρα πολύ μεγάλος αντιπερισπασμός. Γιατί δεν είχαν
λύσει το θέμα Πολωνία – Τσεχοσλοβακία.

Εδώ ήταν απασχολημένοι… Έριξαν τεράστιες δυνάμεις οι Αμερικανοί και οι
Εγγλέζοι… Ήταν φοβερός ο αντιπερισπασμός τούτος εδώ. Κάναμε τη δουλειά τους…».