ΤΡΙΤΗ ΑΠΟΨΗ Η πονηριά του παρελθόντος

Είμαστε λοιπόν καταδικασμένοι να επαναλαμβάνουμε το παρελθόν μας; Για μια
ακόμη φορά προβάλλει ανησυχητικά επίκαιρη η σκέψη του Φρόυντ καθώς υπογράμμιζε
πόσο οι ασθενείς του υπέφεραν από «υπολείμματα αναμνήσεων». Ανεπεξέργαστες,
τραυματικές αναμνήσεις του παρελθόντος που νομίζουμε λησμονημένες.

Το παρελθόν μας θα πρέπει να το ξαναζήσουμε, να το βιώσουμε εκ νέου. Θα πρέπει
να το ξανακερδίσουμε για να απαλλαγούμε από αυτό. Έτσι ώστε όπου απλώνονται τα
σκοτάδια του ασυνείδητου να υπάρξει χώρος για ένα αυτόνομο «εγώ». Αν αυτή ήταν
στις αρχές του αιώνα η ευχή του ιδρυτή της ψυχανάλυσης, όλα δείχνουν ότι
σήμερα βρισκόμαστε όσο ποτέ άλλοτε τόσο κοντά και τόσο μακριά από την
εκπλήρωσή της.

Σε αυτή τη νέα λοιπόν χιλιετία, με το εκτυφλωτικό μέλλον που απλώνεται μπροστά
στα έκθαμβα μάτια μας, με τα επιτεύγματα που σαν όριο έχουν μόνο τον ουρανό,
κατά την προσφιλή έκφραση «the sky is the limit», με την εικονική
πραγματικότητα να καθιστά τα πάντα, και όχι μόνον, δυνατά: οι υποσχέσεις της
βιοτεχνολογίας, οι κλώνοι, ο διπλός ή και πολλαπλός εαυτός, ακόμα και αυτό
τούτο το γονίδιο της νεότητας. Σε αυτή τη νέα λοιπόν χιλιετία με το φάντασμα
της αιωνιότητας να υφέρπει σαν η μέγιστη υπόσχεση του μέλλοντός μας, ένα αέναο
sub speciae aeternitatis μοιάζει να στοιχειώνει το όνειρο ενός «παροντικού μέλλοντος».

Κι ωστόσο μέσα σε αυτή την αλαζονική φαντασμαγορία του νέου, το παλαιό είναι
πάντα εδώ. Το αλλοτινό μας κυριαρχεί.

Στην πραγματικότητα δεν έφυγε ποτέ. Ήταν πάντα εδώ. Ίσως μάλιστα τώρα το
παλαιό να κάνει ακόμα πιο αισθητή την παρουσία του. Το σκοτεινό παρελθόν μάς
κλείνει το μάτι «εδώ είμαι, δεν έφυγα ποτέ». Είναι το φάντασμα στον Άμλετ που
επιστρέφει στην άλλη σκηνή καθιστώντας εφεξής «αλλιώς ορατή» σε όλο το έργο
την παρουσία του. Όχι δεν είναι νεκρό, είναι ένα ζωντανό φάντασμα το παρελθόν
μας. Το παρελθόν που επιμένει, έστω μεταμφιεσμένο, έστω παραμορφωμένο. Η
πονηρία της ιστορίας.

Αρκεί να συλλογισθούμε εδώ όλη την αλματώδη ανάπτυξη που γνωρίζει σήμερα η
«αρχαϊκή σκέψη». Οι δεισιδαιμονίες που όσο ποτέ άλλοτε ανθούν. Τα σενάρια
λόγου χάρη περί τέλους του κόσμου. Δεν είναι μόνον στην τριτοκοσμική Ινδία που
με την έκλειψη του ηλίου περίμεναν το τέλος του κόσμου στις 11 Αυγούστου. Στην
Καλιφόρνια έμφοβοι εκλεκτοί της προόδου, αμπαρωμένοι στα σπίτια τους ή σε
ειδικά καταφύγια ανέμεναν την καταστροφή της οικουμένης. Στο Παρίσι οπαδοί
διάσημου μόδιστρου φαντασίωναν την ολοσχερή πυρπόληση της πόλης τους από
ουράνιο κομήτη.

Οι αιρέσεις πολλαπλασιάζονται μέρα με τη μέρα. Η λατρεία των άστρων αποκτά
συνεχώς νέους οπαδούς. Οι εραστές του Ίντερνετ εναλλάσσονται με τους εραστές
της New age και των απανταχού γκουρού. Anything goes. Όλα μαζί, μας λένε.
Είναι το πεπρωμένο της μετα-μεταμοντέρνας εποχής.

Το παρελθόν απαιτεί μια άλλη ανάγνωση. Αλλιώς εκδικείται. Αν κλείσεις τα μάτια
σου, αν θεωρήσεις ότι ο εμβληματικός ανθρώπινος τύπος σήμερα είναι μόνον ο
καλωδιωμένος στο διαδίκτυο άνθρωπος, που με το πλαστικό του χρήμα σερφάρει
αλόγιστα, αγοράζει και αγοράζεται μέσα σε ένα παγκοσμιοποιημένο χωριό, τότε
δεν έχεις αντικρύσει παρά μόνον τη μια όψη του φεγγαριού.

Η άλλη όψη κατοικείται από τον ίδιο αυτό άνθρωπο που ελπίζει σε μια
ευνοϊκότερη τροχιά των άστρων, που πιστεύει στους μάγους και τα ζώδια, που
τρέμει τη συντέλεια του κόσμου, που αποδίδει τους σεισμούς σε θεϊκή βούληση,
που είναι έτοιμος να υπακούσει στις προσταγές μιας νέας θρησκείας, που σαν
ανήμπορο βρέφος διψά για την αγάπη μιας σταθερά απρόσιτης μητέρας.

Αρχές Αυγούστου του 1999 στο Σέντραλ Παρκ της Νέας Υόρκης πλαισιωμένος από τον
όμορφο Ρίτσαρντ Γκιρ, ο διάσημος γκουρού της ανατολής εκστασίαζε σε μια ειδική
τελετή εορταστικής μύησης τα πλήθη των Νεοϋορκέζων.

Στην τρίτη χιλιετία τα σκοτεινά ερωτηματικά των αλλοτινών εποχών είναι πάντα
εδώ. Με το αινιγματικό τους φως, μπορεί να μην καταφέρνουν να φωτίσουν πλήρως
το εκσυγχρονιστικό τοπίο των ημερών μας, όσο μπορούν όμως επιχειρούν να
ξορκίσουν τον τρόμο μιας ανεξέλεγκτης προόδου που κουβαλά ο νέος αιώνας.

Μετά τη δολοφονία του ο πατέρας του Άμλετ είναι καταδικασμένος συνεχώς να
επιστρέφει. Στο ίχνος των γεγονότων που οργανώνουν το παρόν χρειάζεται ίσως να
μην αγνοήσουμε αυτό το, έστω κακοποιημένο, παρελθόν μας.

Η Φωτεινή Τσαλίκογλου είναι καθηγήτρια στο Τμήμα Ψυχολογίας του Παντείου Πανεπιστημίου.