Η επιστροφή των ανταρτών

Η φρίκη. Εικόνες από τον καταυλισμό ακρωτηριασμένων προκαλούν αποτροπιασμό

Η Μαριάτου Καμάρα είναι η 13χρονη κόρη ενός αγρότη. Πριν από τρεισήμισι μήνες
έπεσε θύμα βιασμού και τώρα είναι έγκυος. Όταν γεννηθεί το παιδί της, δεν θα
είναι σε θέση να το κρατήσει. Δεν έχει χέρια να παρακαλέσει για βοήθεια, να
ταΐσει τον εαυτό της. Έπειτα από τον βιασμό που υπέστη από έναν τρελό έφηβο
που ήρθε στο χωριό της, οι αντάρτες φίλοι του της έκοψαν τα χέρια με ένα
μεγάλο μαχαίρι, από αυτά που συνήθως χρησιμοποιούν για να κόβουν ζαχαροκάλαμα.

Ο Φοντέι Σανκόχ είναι ο ηγέτης των ανταρτών. Ήταν αυτός που ενορχήστρωσε την
τυφλή κτηνωδία που άφησε περίπου 10.000 ανθρώπους στη Σιέρα Λεόνε
ακρωτηριασμένους ή άχρηστους, όπως λένε εδώ. Δεκάδες χιλιάδες περισσότεροι
είναι νεκροί και μισό εκατομμύριο άστεγοι, έπειτα από την εξέγερση που για 10
χρόνια δίχασε τη χώρα. Όπως φαίνεται, το έπαθλο του Σανκόχ για την καταστροφή
της αναδυόμενης δυτικοαφρικανικής δημοκρατίας είναι η παραχώρηση της αμνηστίας
και μια θέση στην κυβέρνηση, όπως ορίζει η ειρηνευτική συνθήκη που υπεγράφη
στο Τόγκο, στις 7 Ιουλίου, την οποία η Βρετανία, πρώην αποικιοκρατική δύναμη,
ενεργά προωθεί.

Καταυλισμός ακρωτηριασμένων

Τα χαμένα μάτια στο παιδικό πρόσωπο της Μαριάτου καταθέτουν τόσο εκφραστικά
τον τρόμο που βίωσε όσο είναι και το βάρος που κουβαλά. Όλοι γύρω της στον
καταυλισμό ακρωτηριασμένων στο Φρι Τάουν, την πρωτεύουσα της Σιέρα Λεόνε,
βρίσκονται σε απόγνωση για τη μειωτική ειρήνη που πιέζονται να αποδεχτούν.

Όμως η Μαριάτου γνωρίζει μόνο ότι μερικά δάκρυα ένα πρωινό έπνιξαν τη ζωή της.
Ήταν τότε που μαζί με την αδελφή της, την Ανταμασέι, επέστρεψαν στο
Μαγκμπόρου, το χωριό τους, κοντά στο Πόρτο Λόκο, αφού πρώτα έψαξαν για λίγα
φρούτα στο δάσος. «Είδαμε τους αντάρτες που ήταν εκεί κι έτσι φύγαμε»,
θυμάται. «Όμως μια άλλη ομάδα μάς βρήκε. Είπαν ότι είναι της Ecomog (κυρίως
Νιγηριανοί της ειρηνευτικής δύναμης) και εμείς σκεφτήκαμε ότι ήμασταν
ασφαλείς. Μας έδεσαν τα χέρια πίσω από την πλάτη και μας οδήγησαν στο Μαγκμπόρου».

Ένας φίλος σηκώνει τη Μαριάτου στα χέρια και τη βοηθά να καθίσει κοντά σε έναν
φράχτη. Η Ανταμασέι συνεχίζει την ιστορία: «Στο χωριό που έχει μόνο οχτώ
σπίτια, ακούγονταν φωνές και ουρλιαχτά όλη μέρα. Οι αντάρτες έψαχναν για
φαγητό. Πυροβόλησαν πολλούς άνδρες. Έσπρωξαν τις γυναίκες και τους
ηλικιωμένους στις καλύβες και τους έκαψαν. Για κάποιο λόγο, επέλεξαν δύο
άνδρες κι εμάς να παρακολουθούμε ό,τι γινόταν. Σκεφτήκαμε ότι θα μας έπαιρναν
μαζί τους, ως αιχμαλώτους. Όμως άλλαξαν γνώμη. Το απόγευμα, αφού έβαλαν στο
στόμα μας μια μαύρη σκόνη που μας έκανε να ζαλιστούμε, οδήγησαν εμένα μαζί με
τους δύο άνδρες στο βαμβακόδεντρο. Εκεί μας έκοψαν τα χέρια, πάνω στον κορμό.
Δεν έτρεξε νερό από τα μάτια μου (δεν έκλαψα), όταν μου έκοψαν τα χέρια».

Σκοτείνιαζε και η Ανταμασέι δεν μπορούσε πλέον να δει την αδελφή της. Το
αριστερό της χέρι είχε ακρωτηριαστεί εντελώς. Το δεξί κρεμόταν στο δέρμα από
τον βραχίονα. Έφυγε μακριά.

Στο μεταξύ βίαζαν τη Μαριάτου. «Ήταν ένα νεαρό αγόρι, λίγο μεγαλύτερο από
εμένα», ανακαλεί. «Ήξερα ότι θα με χρησιμοποιούσε όταν μου έβγαλε το σάλι και
με έριξε κάτω. Μετά φώναξε τους φίλους του και μου έκοψαν τα χέρια. Δεν είχε
μείνει κανείς στο χωριό. Ξεκίνησα για το Πόρτο Λόκο. Κάποιοι στρατιώτες της
Ecomog με συμπόνεσαν και με έφεραν στο Φρι Τάουν (35 μίλια μακριά)».

Θα γεννήσει…

Η Μαριάτου ξαναβρήκε μέλη της οικογένειάς της, όταν έφτασαν στις αρχές Μαΐου
στον καταυλισμό ακρωτηριασμένων του Μουρέι Τάουν. Η Ανταμασέι μεταφέρθηκε εκεί
από Γκανέζους της Ecomog. Οι γιατροί τής έκοψαν τελείως το δεξί χέρι και της
έδεσαν τα άκρα με επιδέσμους. Οι γονείς των κοριτσιών, Μαριάτου και Αλ, καθώς
και η μεγαλύτερη αδερφή τους, η 17χρονη Καντιάτου, δεν είχαν πάθει κακό. Όμως
ο αδελφός τους, Σαντίτζι, εξαφανίστηκε.

Εδώ, σ’ αυτήν την πόλη που στήθηκε με τη βοήθεια ξένων ανθρωπιστικών
οργανώσεων, μπορούν να ξαναρχίσουν τη ζωή τους. Όμως το να ατενίζουν το μέλλον
είναι το ίδιο οδυνηρό όσο και το να θυμούνται το παρελθόν. Το χωριό της κάηκε.
Η Μαριάτου θα γεννήσει χωρίς να έχει υποβληθεί προηγουμένως σε εξετάσεις για
τον ιό που προκαλεί το AIDS ­ γιατί, όπως οι μεγαλύτεροι γύρω της επιμένουν,
«στην Αφρική δεν ξέρεις ποτέ ποιο παιδί θα γίνει πρόεδρος». Και τώρα, για να
προσθέσουμε στην οδύνη, η Μαριάτου, η Ανταμασέι και οι εκατοντάδες χιλιάδες
όπως αυτές, που οι ζωές τους έχουν συντριβεί από τον πόλεμο, καλούνται να
συγχωρήσουν τους βασανιστές τους. Υπό τους όρους της νέας ειρηνευτικής
συνθήκης, η Σιέρα Λεόνε ­ στο μέγεθος της Σκωτίας, με τέσσερα εκατομμύρια
πολίτες ­ θα διατηρήσει πρόεδρο τον δημοκρατικά εκλεγμένο Αχμέντ Τετζάν Καμπάχ
σε μια ασυνήθιστη, επιβεβλημένη συγκατοίκηση με το Επαναστατικό Ενωμένο Μέτωπο
(RUF) του Σανκόχ. Ο Καμπάχ, πρώην αξιωματούχος των Ηνωμένων Εθνών, χαίρει
εκτίμησης και εξελέγη τον Μάρτιο του 1996. Το σλόγκαν τότε ήταν «το μέλλον
είναι στα χέρια μας» ­ γι’ αυτό και οι άνδρες του Σανκόχ τους τα έκοψαν.
«Πηγαίνεται να ζητήσετε από τον Τετζάν Καμπάχ κανένα χεράκι», φώναζαν οι
αντάρτες στους ακρωτηριασμένους.

Μάχη για τα διαμάντια

Το RUF και οι σύμμαχοί του ­ Λιβεριανοί μαχητές, αντάρτες από την Μπουρκίνα
Φάσο και άλλα κόμματα που εποφθαλμιούν τον τεράστιο πλούτο της Σιέρα Λεόνε σε
διαμάντια ­ μάχονται την κεντρική κυβέρνηση για περίπου 10 χρόνια. Διαδοχικές
εξουσίες αγνόησαν τις ανάγκες των αγροτικών περιοχών, δημιουργώντας μια
στερημένη από δικαιώματα και προνόμια γενιά, από την οποία το RUF επιστράτευσε
την αντάρτικη δύναμή του, περιλαμβανομένων παιδιών ακόμη και 8 ετών και τα
εκπαίδευσε στη σκληρότητα.

Μια νέα απληστία έπληξε τη δημοκρατία και στη νέα συμφωνία ο Σανκόχ κατάφερε
να λάβει τη διαβεβαίωση αμνηστίας για τα εγκλήματα πολέμου των ανταρτών και
την ακύρωση της καταδίκης του σε θάνατο. Το RUF τιμήθηκε με τέσσερις θέσεις
στο υπουργικό συμβούλιο, τέσσερις αναπληρωτές υπουργούς, και την αντιπροεδρία
της νεοσυσταθείσης Εθνικής Επιτροπής για την Ανασυγκρότηση και τους Φυσικούς
Πλουτοπαραγωγικούς Πόρους, η οποία θα ελέγχει την επιχείρηση διαμαντιών της
χώρας, αξίας 250 εκατομμυρίων δολαρίων. Η Βρετανία που εγκατέλειψε τη Σιέρα
Λεόνε το 1961 υποστήριξε τον Καμπάχ για χρόνια, εκτιμώντας ­ ίσως αφελώς ­ ότι
η δημοκρατία θα υπερισχύσει στη χώρα. Το 1997 ήρθε στο φως το σκάνδαλο
Σαντλάιν έπειτα από την αποκάλυψη ότι Βρετανοί κερδοσκόποι οργάνωσαν τη
φόρτωση 35 τόνων πολεμικού υλικού για τις δυνάμεις του Καμπάχ, παραβιάζοντας
το διεθνές εμπάργκο. Μέσα στην εβδομάδα, Βρετανοί στρατιώτες έφτασαν στο Φρι
Τάουν με στόχο να μετατρέψουν τους μαχητές του RUF σε εθνικό στρατό.
Παράλληλα, καταφθάνουν και στρατιωτικοί παρατηρητές των Ηνωμένων Εθνών.
Αναμένεται να επιβλέψουν τον αφοπλισμό των ανταρτών και των Κάματζορς, των
υποστηρικτών του Καμπάχ. Πολύς λόγος γίνεται και για τη σύσταση μιας επιτροπής
αλήθειας, παρόμοιας με αυτήν της Ν. Αφρικής.

Ωστόσο ανθρωπιστικές οργανώσεις, αλλά και αξιωματούχοι του ΟΗΕ είναι ιδιαίτερα
επικριτικοί για την αμνηστία που παραχωρήθηκε στον Σανκόχ και τους μαχητές
τους, υποστηρίζοντας ότι η κατάσταση εδώ είναι πολύ διαφορετική σε σύγκριση με
τη Νότια Αφρική. Η οργάνωση Human Rights Watch χαρακτήρισε τις θηριωδίες στη
Σιέρα Λεόνε «τις χειρότερες που έχουμε δει στον κόσμο».

Κυριαρχεί το χάος. Η ακολουθία του Σανκόχ πηγαινοέρχεται μεταξύ Φρι Τάουν και
Λιβερίας, όμως κανένας δεν ξέρει πότε ακριβώς θα επιστρέψει ο ίδιος. Εκτιμάται
ότι βρίσκεται στην Αμπιτζάν και δύο φορές αυτήν την εβδομάδα απέφυγε τελικά να
έρθει στο Φρι Τάουν, πασιφανώς γιατί φοβάται για την ασφάλειά του.

«Αν έβλεπα τον βασανιστή μου, δεν θα τον σκότωνα. Θα του ζητούσα να με αποτελειώσει»

Λίγοι στη Σιέρα Λεόνε πιστεύουν στην ιδέα της ειρήνης με κάθε τίμημα. Ελπίζουν
ότι η συμφωνία του Τόγκο δεν θα διαιωνίσει τον κύκλο της αδικίας και της
ατιμωρησίας… «Αν ο Σανκόχ ήταν υποψήφιος σε εκλογές σήμερα, πιθανότατα θα
κέρδιζε, γιατί ο λαός φοβάται πολύ για τα προβλήματα που θα αντιμετώπιζε», μου
είπε κάποιος. Είναι ξεκάθαρο ότι η Βρετανία και τα άλλα μέλη της διεθνούς
κοινότητας ­ των οποίων τα ταμεία σίγουρα δεν ξεχειλίζουν έπειτα από τον
πόλεμο στο Κοσσυφοπέδιο ­ θέλουν η συγκατοίκηση στην εξουσία των δημοκρατικών
με τα κτήνη να πετύχει. Τονίζουν ότι με το RUF να ελέγχει το μεγαλύτερο τμήμα
της χώρας, περιλαμβανομένων και των ορυχείων, και με τη Νιγηρία απρόθυμη να
ξοδέψει περισσότερα για την ειρηνευτική δύναμη, δεν υπήρχε άλλη επιλογή. (Στην
πραγματικότητα υπήρχε ­ η ανάπτυξη πολυπληθούς διεθνούς ειρηνευτικής δύναμης
και η σύσταση ενός δικαστηρίου για τα εγκλήματα πολέμου ­ αλλά θα ήταν δαπανηρή).

Στο μεταξύ, πίσω στον καταυλισμό ακρωτηριασμένων του Μουρέι Τάουν, ο Αμπντούλ
Σανκόχ, ένας 27χρονος που ζει σε μια σκηνή δίπλα στη Μαριάτου και την
Ανταμασέι, δεν ελπίζει σε τίποτα. Ήταν δάσκαλος στην περιοχή της Μασιάκα. Δεν
έχει χέρια. Γύρω από το παραμορφωμένο του στόμα έχει μια τεράστια ουλή. «Όταν
μου έκοβαν τα χέρια, ούρλιαζα “σκοτώστε με”. Έτσι, μου έκοψαν το στόμα.
“Επειδή μίλησες” μου είπαν». «Έχω γυναίκα και δύο παιδιά. Και είμαι άχρηστος.
Ο Καμπάχ και ο Σανκόχ κάνανε μια συμφωνία που εξυπηρετεί μόνο αυτούς, για να
μοιραστούν την εξωτερική βοήθεια και τα διαμάντια. Δεν είναι η κυβέρνησή μου.
Αν συναντούσα τον άνδρα που μου το έκανε αυτό, δεν θα τον σκότωνα. Χωρίς
χέρια, δεν μπορώ. Θα του ζητούσα να με αποτελειώσει».