ΔΡΟΜΟΙ

Τι κοινό…

… έχουν ο Βαν Γκογκ, ο Γαλιλαίος και ο Γκόγια; Απάντηση: τον Ζαν Κλερ. Τρία
χρόνια εργαζόταν ο διευθυντής του Μουσείου Πικάσο του Παρισιού για την έκθεση
που άνοιξε τις πύλες της στο Μόντρεαλ. Τιτλοφορείται «Κόσμος» και το φθινόπωρο
θα έρθει και στην Ευρώπη, στη Βαρκελώνη. Τριακόσια εβδομήντα πέντε αντικείμενα
­ τέχνης ή μη ­ σημαδεύουν την είσοδο του κόσμου στη νέα χιλιετία. Καλλιτέχνες
από τους δύο τελευταίους αιώνες που το έργο τους μοιάζει να ξεπερνάει το έργο
των αστρονόμων και των αστροφυσικών. Η περιήγηση στην έκθεση του Μόντρεαλ
είναι αναπόφευκτα θεματική, όπως και η ανθρώπινη περιπέτεια. Πρώτα ο
ρομαντισμός. Η επιβλητική φύση και ο μηδαμινός άνθρωπος: τις περισσότερες
φορές έχει γυρισμένες τις πλάτες, η φιγούρα του αχνοσβήνει κάτω από το
εκτυφλωτικό φως του ήλιου, συνθλίβεται καθώς σηκώνει πάνω της το βάρος του ορίζοντα.

Η ουτοπία…

… του χαμένου παραδείσου ξεπηδάει ακριβώς κάτω από αυτό το βάρος. Ο ζωγράφος
Άλμπερτ Μπίρσταντ ξαναβρίσκει τον κήπο της Εδέμ ήδη από το 1863 ­ λίγο πιο
καθυστερημένα ο φωτογράφος Κάρλτον Ουότκινς. Πίσω από ένα υπερφυσικό φως
ξεπροβάλλει το μυθικό βασίλειο της Θούλης, κρυμμένο καλά από τους βόρειους
παγετώνες. Ένα άλλο σύνορο… η Σελήνη. Από την εποχή του Γαλιλαίου, οι
επιστήμονες δεν έπαψαν να τη διεκδικούν από τους ποιητές. Τη φωτογραφίζουν, μα
δεν στέκεται πουθενά. Τη χαρτογραφούν, μα εκείνη δείχνει πεισματικά μονάχα το
ένα πρόσωπό της. Κάθε τόσο, κρύβει προκλητικά τον ήλιο από τους ανθρώπους.
Πάντα τα καταφέρνει να ξεφεύγει από τους κοινούς θνητούς, μα όχι και από τους ποιητές.

Ποιητές…

… και καλλιτέχνες παραβγαίνουν με τους επιστήμονες. Απόδειξη η «αίθουσα με
τους αστερισμούς»: τρία «γκουάς» του Μιρό, αραχνοειδή γλυπτά του Κάλντερ (μαζί
με τη «Μαύρη κηλίδα» του που παίζει με ουράνιες σφαίρες), οι «Αστερισμοί» του
Μασόν, ένας δυο Αρπ. Ύστερα είναι οι κατασκευές, όπως ο «Πνευματικός πύραυλος»
του Υβ Κλάιν. Και η Σάρα Χολτ, που γράφει πάνω στον ουρανό με γραφίδα τη
Σελήνη. Καλλιτέχνες που δεν παύουν να μας δείχνουν πως το σύμπαν είναι πολύ
πιο πολύπλοκο και «ιδιόρρυθμο» από όσο πιστεύουν οι «σοφοί». Ίσως γι’ αυτό,
στον κατάλογό του, ο Ζαν Κλερ αισθάνθηκε υποχρεωμένος να επικαλεστεί στον
Γκαίτε: «Τόση μεγαλοσύνη παύει να είναι ευλογία, ξεπερνά όσα μπορούμε να
νιώσουμε, απειλεί να μας αφανίσει». Τόσο απέραντος και πυκνός, ο «Κόσμος» του
δείχνει εκείνο που φαίνεται πως το έχουμε ανάγκη: πως υπάρχει ένας χαμένος
παράδεισος. Είναι εκείνη η εποχή που ο άνθρωπος πίστευε πως μπορούσε να
διαφεντέψει όλες τις γνώσεις. Να είναι, σαν τον Χούμπολτ, μαζί συγγραφέας και
βοτανολόγος και χαρτογράφος και ποιητής. Μα όλα αυτά μοιάζει να τα διαλύει ένα
«ιερό ρίγος», κάθε φορά που η σκιά της Σελήνης σβήνει το φως στον ουρανό. Μαζί
του σαν να σβήνεται η σιγουριά της γνώσης, όπως όταν κάποτε σβήστηκε η πρώτη
φωτιά που πάνω της ζέστανε για πρώτη φορά τα χέρια του ο πρώτος άνθρωπος.