Όλα τα τηλεσκόπια στραμμένα στο στέμμα του Ηλίου

Τα τηλεσκόπια είναι στραμμένα προς τον Ήλιο. Όλοι εύχονται στις 11
Αυγούστου ο ουρανός να είναι καθαρός, χωρίς σύννεφα. Και να καταφέρουν,
επιτέλους, να ξεδιαλύνουν ένα από τα μεγαλύτερα μυστήρια στον Ήλιο: το πώς
δημιουργούνται εξαιρετικά υψηλές θερμοκρασίες στο στέμμα και την εξωτερική του ατμόσφαιρα.

Μόνο όταν η Σελήνη καλύψει πλήρως τον Ήλιο θα καταφέρουν να δουν το στέμμα
του. Ένα στέμμα εξαιρετικά λεπτό και διαφανές, σαν… τσιγαρόχαρτο. Εκείνα τα
δύο λεπτά και 23 δευτερόλεπτα, η εξωτερική ατμόσφαιρα του Ηλίου θα αποκαλύψει
τα μυστικά της. Θα φανεί σαν μια κόκκινη λάμψη γύρω από τον, σκοτεινό πια,
δίσκο του, προκαλώντας εκατοντάδες επιστήμονες από κάθε γωνιά της Γης να
λύσουν το αίνιγμα για τη σύσταση και τη θερμότητά της.

Στη λεπτή ατμόσφαιρα του Ηλίου, η οποία αποτελείται από ιονισμένα αέρια, η
θερμοκρασία είναι υπερβολικά υψηλή.

Στην προσπάθειά τους να καταλάβουν το «γιατί», οι αστρονόμοι έχουν εστιάσει
εκεί τις έρευνες και τις μελέτες τους. Στο ίδιο «γιατί» επιχειρούν να
απαντήσουν δύο δορυφόροι και ένα διαστημικό παρατηρητήριο που βρίσκονται ήδη
σε τροχιά και… γυαλίζουν τα εξειδικευμένα αστρονομικά τους όργανα,
περιμένοντας την ολική έκλειψη.

Σ’ αυτό το λεπτό στρώμα αερίων, που αποτελεί την εξωτερική ατμόσφαιρα του
Ηλίου, αναπτύσσονται θερμοκρασίες μέχρι και δύο εκατομμύρια βαθμοί Κελσίου!

Όμως αυτό το στρώμα βρίσκεται ακριβώς πάνω από την επιφάνεια του πλανήτη,
όπου, κατά μέσο όρο, η θερμοκρασία κυμαίνεται γύρω στους 6.000 βαθμούς
Κελσίου.

Το πώς το στέμμα καταφέρνει να αναπτύσσει και να διατηρεί τόσο εξαιρετικά
υψηλές θερμοκρασίες παραμένει ένα άλυτο μυστήριο.

Οι επιστήμονες δεν θέλουν να χάσουν ούτε λεπτό από την ολική ηλιακή έκλειψη
του Αυγούστου. Μόνον τότε θα μπορέσουν να παρατηρήσουν το στέμμα.

Οι δύο στιγμές κατά τις οποίες η σκιά της Σελήνης θα πέσει πάνω στον Ήλιο
μπορεί να αποκαλύψουν τόσα όσα δεν κατάφεραν για χρόνια προηγμένης τεχνολογίας
μηχανήματα.

Κι είναι η μοναδική τους ευκαιρία ­ η τελευταία της χιλιετίας ­ για να βρουν
αυτό που ψάχνουν: με ποιον τρόπο, δηλαδή, μεταφέρεται ενέργεια και θερμότητα
από την εσωτερική ατμόσφαιρα του Ηλίου προς τα πάνω.

Οι παρατηρήσεις από τους γύρω δορυφόρους θα προσφέρουν πολύτιμη βοήθεια, όμως
δεν αρκούν. Στο έδαφος, σε όλα σχεδόν τα σημεία της Γης, απ’ όπου θα είναι
ορατή η ολική ηλιακή έκλειψη, έχουν στηθεί ταχύτατες φωτογραφικές μηχανές.

Στη Ρουμανία, στο Βουκουρέστι, η ομάδα του Jay Pesachoff από το Williams
College της Μασαχουσέτης έχει ήδη στήσει τις φωτογραφικές της μηχανές. Έχουν
τη δυνατότητα να τραβήξουν ακόμη και 10 πόζες το δευτερόλεπτο, κάτι που δεν
μπορούν να κάνουν τα μηχανήματα που βρίσκονται στους δορυφόρους.

Αυτή η έκλειψη είναι πράγματι η μεγάλη τους ευκαιρία. Γιατί, όπως εξηγεί ο
Robert Irion, στο περιοδικό «New Scientist», αναμένεται να προσφέρει τις πιο
εντυπωσιακές εικόνες, οι οποίες ενδείκνυνται για επιστημονική παρατήρηση.

«Αυτή τη φορά, όλοι περιμένουν πως θα έχουν τη δυνατότητα να δουν ένα
περισσότερο “δραστήριο” ηλιακό στέμμα, απ’ ό,τι στη διάρκεια προηγούμενων
εκλείψεων, από το 1990 έως σήμερα.

Κι αυτό γιατί έχει υπολογιστεί πως οι εκρήξεις αερίων και οι αστραπές στην
επιφάνεια του Ηλίου, είναι εντονότερες από ποτέ».

Μαθαίνοντας από τις εκλείψεις

Η προηγούμενη έκλειψη Ηλίου που έγινε ορατή από την Αθήνα σημειώθηκε στις 12 Οκτωβρίου 1996

Πριν από 80 χρόνια, μια έκλειψη Ηλίου επιβεβαίωσε την πρωτοεμφανιζόμενη τότε
Θεωρία της Σχετικότητας. Ο Άλμπερτ Αϊνστάιν προέβλεψε τότε πως το φως θα
πρέπει να αποκτά «κλίση» εξαιτίας της βαρύτητας και πως η θέση των αστέρων,
όπως φαίνονται στη διάρκεια μιας έκλειψης, διαφέρει από εκείνη που έχουν όταν
δεν βρίσκεται στην ίδια τροχιά ο Ήλιος.

Τα πειράματα που έγιναν στη διάρκεια της έκλειψης του 1919 απέδειξαν περίτρανα
τη Γενική Θεωρία της Σχετικότητας. Κι όπως εξηγεί ο κ. Διονύσης Σιμόπουλος,
διευθυντής στο Ευγενίδειο Πλανητάριο, «απέδειξαν για πρώτη φορά ότι η ύπαρξη
μεγάλων “μαζών” δημιουργεί βαρυτικά “πηγάδια” τα οποία αναγκάζουν το φως των
απόμακρων άστρων να “καμπυλωθεί” όταν περνούν από δίπλα τους».

Πολλά χρόνια νωρίτερα, αναφέρει ο ίδιος, το 1868, στη διάρκεια μια ολικής
έκλειψης ανακαλύφθηκε στην ηλιακή ατμόσφαιρα η ύπαρξη ενός άγνωστου έως τότε
στοιχείου, που ονομάστηκε ήλιο. «Για να επιβεβαιωθεί, το 1895 πως το στοιχείο
αυτό υπάρχει και στον δικό μας πλανήτη και πως είναι, μάλιστα, το δεύτερο,
μετά το υδρογόνο πιο διαδεδομένο στοιχείο».

Παρ’ όλο που σήμερα οι επιστήμονες και οι αστρονόμοι δεν περιμένουν μια ολική
έκλειψη για να μελετήσουν τον ήλιο, αλλά τον παρατηρούν καθημερινά, με
διαστημικά τηλεσκόπια και πολύπλοκα όργανα, παρ’ όλο που το επιστημονικό
«κυνήγι» των ολικών εκλείψεων έχει πια ατονήσει, αστρονόμοι από τη NASA και
ολόκληρο τον κόσμο θεωρούν πως υπάρχουν ακόμη μυστήρια που μόνο μια έκλειψη θα
μπορούσε να τους βοηθήσει να τα λύσουν: όπως αυτά που κρύβονται στο στέμμα και
στην εξωτερική ατμόσφαιρα του Ήλιου.

Στις 11 Αυγούστου οι επιστήμονες δεν θα προσπαθήσουν μόνο να επιβεβαιώσουν ή
να διαψεύσουν κάποιες θεωρίες (όπως, για παράδειγμα εκείνη ενός Γάλλου
οικονομολόγου, του Maurice Allais, σύμφωνα με την οποία το βαρυτικό πεδίο της
Γης αυξάνεται σταδιακά, στη διάρκεια μιας έκλειψης). Θα προσπαθήσουν να λύσουν
μυστήρια ή να διατυπώσουν νέες θεωρίες, οι οποίες, όπως χαρακτηριστικά τονίζει
ο κ. Σιμόπουλος «αργά ή γρήγορα, άμεσα ή έμμεσα, θα καταλήξουν σε κάποια
χρήσιμη εφαρμογή».

Πετώντας με την… έκλειψη στα 58.000 πόδια

Διακόσιοι επιβάτες της εταιρείας British Airways θα έχουν την ευκαιρία να…
ταξιδέψουν μαζί με την έκλειψη. Δυο ειδικά ναυλωμένα, υπερηχητικά αεροσκάφη
τύπου Concorde θα πετάξουν σε ύψος 58.000 ποδιών (τη στιγμή που τα συμβατικά
αεροσκάφη πετούν σε ύψος 30-35.000 ποδιών), δίνοντας την ευκαιρία στους
επιβάτες τους να παρακολουθήσουν την ολική έκλειψη Ηλίου για έξι λεπτά.

Τα δυο αεροσκάφη θα απογειωθούν απο το αεροδρόμιο Χίθροου του Λονδίνου, το
πρωί της Τετάρτης 11 Αυγούστου (8.30 π.μ., ώρα Αγγλίας, 10.30 π.μ., ώρα
Ελλάδας). Θα ταξιδέψουν με δυτική κατεύθυνση, πάνω απο τον Ατλαντικό, για δύο
περίπου ώρες, με ταχύτητα που θα φτάσει τα 2.172 χιλιόμετρα την ώρα. Κατά τις
11.00 το πρωί (ώρα Αγγλίας) η έκλειψη θα είναι ολική. Οι επιβάτες των
αεροσκαφών θα είναι εφοδιασμένοι με ειδικά γυαλιά, έτσι ώστε να
παρακολουθήσουν με ασφάλεια το φαινόμενο.

Τα εισιτήρια για το πρωτότυπο αυτό ταξίδι έχουν ήδη εξαντληθεί. Ο καθένας από
τους επιβάτες πλήρωσε 1.550 στερλίνες (775.000 δραχμές) και, όπως εξηγούν οι
υπεύθυνοι της British Airways, στην τιμή συμπεριλαμβάνεται και ένα πλήρες
γεύμα με σαμπάνια.

ΙΧΝΗ

Ένα ηλιακό παρατηρητήριο, το SOHO (Solar and Heliospheric Observatory),
βρίσκεται εδώ και καιρό ανάμεσα στον Ήλιο και τη Γη, σε τέτοια τροχιά που του
επιτρέπει να παρατηρεί αδιάκοπα τον Ήλιο, χωρίς να κινδυνεύει να καταστραφεί
από τη θερμότητά του. Το SOHO εκτοξεύθηκε από την Ευρωπαϊκή Διαστημική
Επιτροπή και είναι ένα από τα δύο σκάφη που θα παρατηρήσουν από πολύ κοντά την έκλειψη.

Οι Ιάπωνες επίσης θα παρακολουθήσουν από πολύ κοντά την έκλειψη, χάρη στον
δορυφόρο Yokoh που βρίσκεται σε τροχιά γύρω από τον Ήλιο. Ένας άλλος
δορυφόρος, που εκτοξεύθηκε πρόσφατα με αποκλειστικό στόχο να εξερευνήσει την
εξωτερική ατμόσφαιρα και το στέμμα του Ήλιου, αναμένεται να στείλει επίσης
πολύτιμες για τους επιστήμονες πληροφορίες στη διάρκεια της ολικής έκλειψης.

Λόγω της εξαιρετικά υψηλής πίεσης στην ατμόσφαιρα του Ηλίου τα άτομα έρχονται
τόσο κοντά το ένα στο άλλο, που συγχωνεύονται δημιουργώντας νέες χημικές
ενώσεις και στοιχεία. Αυτή τη στιγμή η μισή από την ποσότητα υδρογόνου που
βρίσκεται στην επιφάνεια του Ηλίου έχει συγχωνευθεί στο στοιχείο ήλιον. Για να
γίνει αυτό, χρειάστηκαν να περάσουν περίπου 4,5 δισεκατομμύρια χρόνια στην
επιφάνεια του θερμού πλανήτη.

«Ελάχιστα δευτερόλεπτα πριν από την έναρξη της ολικής φάσης της έκλειψης και
γύρω από τον σκοτεινό δίσκο της Σελήνης εμφανίζεται ένα φωτεινό περιδέραιο
μαργαριταριών», σημειώνει ο κ. Διονύσης Σιμόπουλος, διευθυντής στο Ευγενίδειο
Πλανητάριο. «Είναι ένα φαινόμενο που ονομάζεται “κόκκοι του Μπέιλι” προς τιμήν
του Άγγλου ερασιτέχνη αστρονόμου Φράνσις Μπέιλι, ο οποίος το παρατήρησε
πρώτος, το 1836. Οι κόκκοι αυτοί δεν είναι παρά το φως της άκρης του Ηλίου,
καθώς περνάει μέσα από τις οροσειρές και τις κοιλάδες που βρίσκονται στην άκρη
της Σελήνης».

Στην επιφάνεια του Ηλίου, στη χρωμόσφαιρα, δημιουργούνται ηλιακές αστραπές. Η
ενέργεια που απελευθερώνεται σε μια μέτρια έκρηξη όπως αυτή, ισοδυναμεί με
εκείνη από 10 πυρηνικές δοκιμές. Μέσα από «τρύπες» στο ηλιακό στέμμα,
απελευθερώνονται στοιχεία που διαπερνούν το μαγνητικό πεδίο. Φτάνουν στη Γη,
περίπου πέντε ημέρες αργότερα, ταξιδεύοντας με ταχύτητα 700 χιλιομέτρων το
δευτερόλεπτο και τότε προκαλούν το Σέλας στους πόλους.