ΔΙΑΣΤΑΣΕΙΣ Κακό χωρίς τέλος

Σλόμπονταν Μιλόσεβιτς: έτοιμος να «ανάψει» το Μαυροβούνιο (σκίτσο από τη «Neues Deutschland»)

«Δεστραμμένα γουρούνια θα υπάρχουν πάντοτε. Τα τέρατα είναι εκείνοι που
κάθονται στην άκρη και κοιτάζουν», είχε πει κάποτε ο Πρίμο Λέβι. Στο τελευταίο
του άλμπουμ με τίτλο «Ο ύπνος του τέρατος», ο Ενκί Μπιλάλ μιλά για το τέρας
που κρύβουμε όλοι μέσα μας. Διευθυντής προγράμματος για πολλά χρόνια στην
τηλεόραση του Βελιγραδίου απ’ όπου απολύθηκε το 1991 επειδή αντιτάχθηκε στον
εθνικισμό και την πολεμοκαπηλεία, ο σερβοεβραίος συγγραφέας Φιλίπ Νταβίντ
παρουσιάζει στο τελευταίο του βιβλίο («Συντρίμμια σκοτεινών καιρών») μια
τρομακτική μεταφορά του Τέρατος με τη μορφή του κακού, του ψέματος και της
αδυναμίας στην πορεία (αυτο)καταστροφής της Γιουγκοσλαβίας. «Είμαστε τέρατα;»
αναρωτιέται κιόλας από τον υπότιτλο του βιβλίου, για να απαντήσει ότι τα
τέρατα δεν βρίσκονται έξω από μας αλλά μέσα μας, γεννιούνται από την
παθητικότητά μας, την παραίτηση και τη νωθρότητά μας. Ο κόσμος είναι
πλημμυρισμένος από ανθρώπους που «κάθονται στην άκρη και κοιτάζουν», κι όταν
δέχεσαι να ζεις μ’ ένα τέτοιο τέρας μέσα σου όλα είναι δυνατά: γενοκτονίες,
μαζικοί τάφοι, δολοφονίες παιδιών και γυναικών, φοβερά βασανιστήρια.

Τα πολιτισμικά πρότυπα που περιγράφει ο Γκολντχάγκεν στην πραγματεία του για
τους «πρόθυμους εκτελεστές του Χίτλερ» δεν γεννιούνται μέσα σε μια νύχτα, λέει
ο συγγραφέας σε συνέντευξή του στην εφημερίδα του Μαυροβουνίου «Μόνιτορ».
Τρέφονται με κλισέ και προκαταλήψεις διαμορφώνοντας ολόκληρη την οικονομική,
πολιτική και πολιτιστική ζωή. Ο Μιλόσεβιτς ιδιοποιήθηκε απλώς το παλιό
κομμουνιστικό μοντέλο υιοθετώντας προκατασκευασμένες ιδέες περί διεθνούς
συνωμοσίας, εσωτερικών και εξωτερικών εχθρών, ξένων μισθοφόρων και
πεμπτοφαλαγγιτών, και δημιούργησε ένα αμάλγαμα ιδεών της Δεξιάς, της
Αριστεράς, του κομμουνισμού, του εθνικισμού και του φασισμού. Το καθεστώς του
στηρίζεται σε αυταπάτες, σφάλματα και επιδέξιους χειρισμούς και διατηρείται
στην εξουσία με την ένταση και τους πολέμους, χωρίς να μπορεί να αποφύγει την
εγκληματικότητα που απορρέει απ’ αυτούς.

Η κατάσταση που ζει τα τελευταία χρόνια η Γιουγκοσλαβία δεν είναι ένα κλασικό
δράμα με αρχή, μέση και τέλος, όπου μετά την καταστροφή έρχεται η κάθαρση,
καταλήγει ο Νταβίντ. Πρόκειται μάλλον για ένα «κακό χωρίς τέλος», μια
κατάσταση νάρκωσης που μοιάζει με την ύπνωση. Η αφύπνιση και η συνειδητοποίηση
ακόμη αργούν. Ακόμη και σ’ αυτές τις στιγμές όμως που «τη γη τη σκεπάζει το
σκοτάδι», ένα και μόνο άτομο που εξεγείρεται και αντιστέκεται μπορεί καμιά
φορά να ορθώσει ένα ανυπέρβλητο εμπόδιο στο κακό. Μία και μόνη πράξη
αντίστασης μπορεί να δώσει νόημα στην επιβίωση. Αυτό που χρειάζεται σήμερα
είναι η εξέγερση κατά της υπάρχουσας και αφόρητης τάξης πραγμάτων, κατά του
μονοπωλίου των υλικών και πνευματικών κατακτήσεων, κατά του βιασμού της
αλήθειας. Η ελευθερία είναι ένας όρος παραπλανητικός, σύμφωνοι. Η αναζήτηση
της ελευθερίας όμως, όποια μορφή κι αν έχει, αποτελεί την καθημερινή τροφή του
πνεύματος. Μια ψευδαίσθηση ίσως, αλλά μια ψευδαίσθηση χωρίς την οποία η ζωή
είναι αδύνατη.