ΤΡΙΤΗ ΑΠΟΨΗ Περιβάλλον: Το νέο Συμβόλαιο

Στην ανατολή του 21ου αιώνα, η πραγμάτωση της αειφόρου ανάπτυξης
προϋποθέτει την κατανόηση των προβλημάτων που προέρχονται από την αντίθεση της
τοπικής με τη σφαιρική ­ πλανητική ­ κλίμακα του χώρου και της βραχυπρόθεσμης
με τη μακροπρόθεσμη κλίμακα του χρόνου.

Σήμερα, η αντίδραση της φύσης απέναντι στην (επικίνδυνη) ανθρώπινη δράση δεν
είναι τοπικού χαρακτήρα αλλά παγκόσμιου, δηλαδή πλανητικού: οι πολλές
ανθρώπινες δράσεις έχουν προκαλέσει τη συνολική ­ σφαιρική ­ αντίδραση του
πλανήτη. Η νέα πραγματικότητα διαμορφώνει μια νέα σφαιρική ισορροπία και
«άρθρωση» ανάμεσα στις φυσικές και κοινωνικές οντότητες, δηλαδή ανάμεσα στον
άνθρωπο και τον κόσμο «τα πράγματα». Μόνο που τώρα ο κόσμος και τα πράγματα
«στέκονται» ως υποκείμενα, ισότιμα με τον άνθρωπο, γεγονός που δεν ίσχυε μέχρι
σήμερα λόγω της κυριαρχικής στάσης του ανθρώπου πάνω στα φυσικά «αντικείμενα».

Αυτό σημαίνει ότι τα «πράγματα» είναι πλέον για πρώτη φορά υποκείμενα
«δικαίου» (και άρα δικαιωμάτων) και όχι παθητικά αντικείμενα ιδιοκτησίας, έστω
και συλλογικής, του ανθρώπου. Γίνεται έτσι δυνατή η «σύναψη» ενός άγραφου
«συμβολαίου» ανάμεσα στον άνθρωπο και τη φύση με στόχο τη συμβίωση και των
δύο, το οποίο ο Μ. Serres ονομάζει «Φυσικό Συμβόλαιο» όπως το, επίσης άγραφο,
Κοινωνικό Συμβόλαιο που δημιούργησε τις ανθρώπινες κοινωνίες.

Από τη νέα σχέση του ανθρώπου, ως ισότιμου εταίρου του κόσμου και της φύσης,
προκύπτει και η νέα στάση και «συμπεριφορά» του απέναντί της: Έτσι κάθε
πολιτική, κάθε δράση θα «ελέγχεται» και θα «εγκρίνεται» από τον άλλο «εταίρο»,
τον φυσικό κόσμο, το περιβάλλον. Αυτή και μόνο μπορεί να είναι εφεξής η νέα
πορεία του ανθρώπου πλάι στη φύση.

Σήμερα, η Γη και η Φύση απομακρύνεται ολοένα και περισσότερο από τον
εξυπηρετικό προς τον άνθρωπο ρόλο της, δηλαδή το ρόλο του ενδιάμεσου παράγοντα
– καταλύτη για τη στερεοποίηση των ανθρωπίνων δεσμών και την ύπαρξη της
ανθρώπινης κοινότητας και αποκτά σχετική ανεξαρτησία. Η νέα πραγματικότητα
απαιτεί να μιλάμε για τη φύση ανεξάρτητα από την ανθρώπινη ύπαρξη και
παρουσία. Η Γη υπήρχε και θα υπάρξει ασφαλώς στο μέλλον χωρίς εμάς ή τους
απογόνους μας. Η κατανόηση του γεγονότος αυτού από τον άνθρωπο ως άτομο και ως
συλλογικότητα θα καταστήσει δυνατή την αρμονική συμβίωσή του με τη Γη και άρα
την επιβίωσή του πάνω σ’ αυτή.

Η ιδέα της συμβίωσης του ανθρώπου με τη φύση δεν είναι καινούργια. Είκοσι
χρόνια πριν ο Rene Dubos είχε διατυπώσει μια τέτοια πρόταση. Εκείνο όμως που
έχει σημασία είναι οι συνέπειες της άποψης αυτής. Η φύση και η γη δεν
θεωρείται ένα οικοσύστημα που πρέπει να παραμείνει άθικτο, ούτε όμως και να
τύχει ληστρικής εκμετάλλευσης. Είναι ένας «χώρος» που πρέπει να «καλλιεργηθεί»
αναπτύσσοντας τις δημιουργικές δυνάμεις του ανθρώπου.

Σύμφωνα με την αντίληψη αυτή η φύση δεν «γνωρίζει» πάντοτε καλύτερα από τον
άνθρωπο. Συμβαίνει μάλιστα να δημιουργεί οικοσυστήματα που χαρακτηρίζονται από
σπατάλη ενέργειας και έλλειψη βιωσιμότητας. Αντίθετα, η δημιουργία τεχνητών
οικοσυστημάτων περιβαλλοντικά πιο αποτελεσματικών από πολλά φυσικά, ήταν πάντα
εφικτή από τον άνθρωπο. Παράδειγμα, η παραδοσιακή γεωργία στις ποικίλες μορφές
της. Πρέπει, επομένως, να εγκαταλείψουμε τα ψεύτικα κριτήρια για τη
«φυσικότητα» ή «τεχνητότητα» των οικοσυστημάτων και εφαρμόζοντας τη συμβιωτική
αρχή ανθρώπου – φύσης, να βρούμε τρόπους οικολογικά εφικτούς για την
αξιοποίηση και «καλλιέργεια» των φυσικών πόρων.

Η αντίληψη ότι το σταμάτημα της ανάπτυξης θα προσέφερε λύσεις δεν είναι μόνο
ένα σόφισμα αλλά και σκέψη κοινωνικά απαράδεκτη. Η συλλογική ευθανασία δεν
έχει ακόμα εφαρμοστεί πουθενά.

Όπως κι αν έχουν τα πράγματα, η νέου τύπου ανάπτυξη, οικοανάπτυξη ή αειφόρος
ανάπτυξη, στέκεται εξίσου μακριά από τον στενό οικονομισμό και τον
εξτρεμιστικό οικολογισμό. Αλλά γι’ αυτήν την ανάπτυξη μια νέα σύνθεση των
κοινωνικών και φυσικών επιστημών είναι αναγκαία, προκειμένου να κατανοήσουμε
τις διαντιδράσεις των φυσικών και κοινωνικών διαδικασιών. Κατανόηση απολύτως
απαραίτητη για τη δημιουργία ενός νέου συστήματος αξιών που θα οδηγήσει στην
επιλογή του κατάλληλου μοντέλου ανάπτυξης, συμβατού με τη νέα πραγματικότητα
της αναγκαστικά συμβιωτικής πορείας Ανθρώπου – Φύσης.

Ο γενικός γραμματέας του ΥΠΕΧΩΔΕ Ηλίας Μπεριάτος είναι αναπληρωτής
καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας.